Adamzattyń órkenıet ıgilikterine umtylýyn ǵylymı izdenistersiz kózge elestetý áste múmkin emes.
Elimizde medısınalyq tehnologııalardy engizýdiń basty zerthanasyna aınalǵan ortalyqtar bar. Aıtalyq, JCI halyqaralyq sapa sertıfıkattaýynan sátti ótip, Qazaqstandy medısınalyq týrızm ortalyǵy retinde tanytqan Ulttyq medısınalyq holdıngi qyzmet kórsetýde. Álemge áıgili Iý.Pıa, S.Aqsholaqov, N.Batpenov syndy dáriger-ǵalymdar qazaq medısınasynyń áleýetin tanytty. Bul aǵa býynnyń jetistikteri búginde Nazarbaev Ýnıversıtet qabyrǵasynda da jas ǵalymdardyń izdenisimen jalǵasyp, medısınaǵa qajetti ınnovasııalyq jumystar keńinen júrgizilýde. Medısınalyq bilim berý jáne bıomedısına salasynda Ortalyq Azııa boıynsha hab qurý maqsatynda Pıttsbýrg ýnıversıtetiniń Medısına mektebimen áriptestik ornatylyp, dáriger-zertteýshilerdi daıarlaýǵa múmkindik aldy. Bul mektep Astana qalasyndaǵy Ulttyq medısınalyq holdıngtiń alty medısınalyq klınıkasymen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys isteıdi.
Búginde otandyq medısına ǵylymyn damytýdyń birinshi kezektegi mindeti – ozyq álemdik standarttar men tujyrymdamalar transfertiniń negizinde onyń ádistemelik tásilderin jańǵyrtý. Osy maqsatta otandyq ǵylymı-zertteý baǵdarlamalary men jobalarynyń halyqaralyq baǵdarlamalar jáne jobalar ıntegrasııasyna úlken nazar aýdarylyp, qazaqstandyq jobalardyń halyqaralyq mýltıortalyqtyq zertteýler baǵdarlamalaryna ótýi men tartylýy únemi yntalandyrylyp keledi. Sonyń bir aıǵaǵy – «Densaýlyq saqtaýdaǵy ınnovasııa» halyqaralyq ǵylymı forýmy. AQSh, Aýstrııa, Germanııa, Izraıl, Italııa, Lıýksembýrg, Kýba, Ońtústik Koreıa, Reseı, Ýkraına, О́zbekstannyń jáne elimizdegi úzdik dárigerler qatysqan forýmda densaýlyq saqtaýdy sıfrlandyrý, robottandyrylǵan hırýrgııa, onkologııa salalaryndaǵy ınnovasııalyq ázirlemeler, ınnovasııalyq ónimder, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetter nátıjelerin grantpen qarjylandyrý máseleleri talqylandy.
Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanovtyń aıtýynsha, sońǵy 3 jyl ishinde otandyq medısınaǵa 100-ge tarta jańa ınnovasııa engizilip, Eýrazııalyq keńistikte robottyq hırýrgııany qoldaný arqyly operasııa jasaıtyn az ǵana eldiń qataryna Qazaqstan da kirip otyr. Sala basshysy alda turǵan mindetterdi saralaı kelip, naýqastardy emdeý ádisterin jetildirýde ınnovasııa múmkindikterin paıdalanýdyń mańyzdylyǵyna mán berdi.
Dárigerler qandaı da bir dertti emdegende pasıenttiń ereksheligi bolatynyn aıtady. Máselen dárigerler emdeý barysynda júrgizilgen zertteýler adamnyń genomy men metabolızm prosesiniń aǵzada qalaı júrýine baılanysty birdeı jasalynǵan emge ár pasıenttiń ártúrli jaýap beretinin aıqyndady. Birine jaqqan emniń ekinshi birine qarsy áseri bolýy da múmkin. Prezıdent Is basqarmasy medısınalyq ortalyǵynyń basshysy Valerıı Benberın bıomedısına men bıoaqparattanýdyń qaryshty damýy jasýshaaralyq qatynastardyń baılanystaryn burynǵydan áldeqaıda tereńdete tanýǵa múmkindik jasaǵanyn aıta kele, ortalyqtyń molekýlıarlyq-genomdyq zerthanasyn iske qosyp, ár adamnyń DNK-syn sekvenırleýge, ıaǵnı DNK-daǵy azotty quramdastar – nýkleotıd tizbeginiń kartınasyn jasaýǵa tolyq daıar ekenin alǵa tartty. Mundaı em-sharany kásibı tilde «ımplantasııa aldyndaǵy genetıkalyq skrınıng» dep atap, bıologtar men genetıkter sonyń kómegimen molekýlıarlyq embrıon hromosomalarynyń sanyn anyqtaıdy, sol arqyly genetıkalyq patologııanyń damýyn erte satyda bile alady. Sondaı-aq aýrý belgilerin anyqtaýǵa jáne emdeý prosesinde qoldanýǵa múmkindik beretin bıomarkerlerdiń jańa túrlerin paıdalanýmen birge robottandyrylǵan hırýrgııanyń dárigerge kómekke kelýi ásirese, onkologııalyq operasııalardyń sapasyn jaqsartýymen qatar, pasıentterge qosymsha tekserýlerdi júrgizýdi jáne hımıoterapııany jasaýdyń qajettigin azaıtty.
Medısınadaǵy onkoaýrýlardy der kezinde anyqtaý men emdeýdegi perspektıvaly baǵyttyń biri – radıoızotoptar kómegine júginý. Prezıdenttik klınıka onkologııalyq aýrýlardy emdeý aıasyn keńeıtý maqsatynda aýrýhanada radıoızotoptyq farmakologııalyq preparattardy daıyndaýǵa da qam jasaýda. Bul jaıynda byltyr qazan aıynda elimizge kelgen japondyq professor Djýn Hatazavanyń bylaı degeni este. Ol «Dúnıe júzindegi ıadrolyq medısınanyń ozyq klınıkalary, onyń ishinde Japonııa qoldanatyn preparattardy Qazaqstanda jasaýǵa ábden bolady. Oǵan ıadrolyq fızıka, hımııa salasy boıynsha mamandar, zertteýdi klınıkada júzege asyrýǵa peıildi bilikti dárigerler bar. Sondyqtan Qazaqstandaǵy ıadrolyq medısınanyń radıoızotopty preparattar daıyndaýda keleshegi zor», degen-di. Sol joly professordyń radıoızotopty preparattardy qan tamyry arqyly jiberip, metastazanyń betin qaıtaryp qana qoımaı, obyr jasýshalary kóziniń tolyq joıylǵanyn jáne onyń bas-aıaǵy birneshe aıdyń júzinde múmkin bolýyna kóz jetken. Ádette metastaza bastalyp ketse, úmittiń úzilgeni, derttiń boıǵa dendegeni deıtin uǵymǵa ózgeristiń enýi qanshalyqty qymbat deseńizshi!
Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Dılıara Qaıdarova patomorfologııa jáne ımmýndy gıstohımııa (laborotorııa) zerthanalarynyń dıagnoz qoıýmen qatar, qaterli isiktiń qurylymyn jáne bıologııalyq strýktýrasyn anyqtaýynyń nátıjesinde pasıentke qajetti targetti preparattar qoldaný jaıynda bergen aqparaty nazar aýdarǵan. Jalpy targetti terapııa termıni aǵylshynnyń the target – nysana sózinen shyqqanyn aıta ketken jón. D.Qaıdarovanyń aıtýynsha, pasıenttiń boıyndaǵy belgili bir keselge, ol tipti belgili bir mýtasııaǵa ushyraǵan jaǵdaıda tek sol aýrýǵa ǵana baǵyttalyp, ony joıyp, ózge saý organdarǵa zalaly tımeıtin targetti dárilerdi paıdalanýdyń elimizde tegin júrgizilýi maqtanysh sezimin týdyrady. Jáne targetti terapııanyń baǵasy sonshalyq arzan da emes kórinedi. Máselen, bir targetti dáriniń quny 500-600 myń teńge shamasynda. «Interoperasııalyq sáýlelik terapııa úshin, haıpek, elektrohımııalyq terapııa, gıpertermııa qoldanýǵa qajetti jáne balalar mıynyń onkoaýrýlarynda ári nysanaly jáne qaýipsiz sanalatyn protonoterapııaǵa kerek quraldardy alýǵa memleket keń kólemde qarjylyq qoldaý kórsetýde», deıdi bas onkolog-dáriger. Bolashaq medısınasy nemese medısınadaǵy 4 Pı álemde qarqyndy damyp otyrǵan úrdis. Bul 4 Pı de elimiz úshin tosyn emes. Forým aıasynda biz áńgimege tartqan Prezıdent Is basqarmasy medısınalyq ortalyǵy basshysynyń orynbasary Ajar Tóleǵalıeva ony jiliktep turyp aıtyp berdi. «Birinshi Pı boıynsha adamdardyń bolashaqtaǵy yqtımal aýrýyn aldyn ala boljaý genomdyq zerthanada júrgiziledi. Ekinshi Pı – sol aýrýdy boldyrmaý jaıynda keńes berýdi jolǵa qoısa, úshinshi Pı – ár pasıentke tıimdi em jolyn jáne dári-dármekterdi anyqtaý, tórtinshi Pı – naýqastyń qatysýymen atqarylatyn parasımpatıvtik joldy qoldaný. Osy tórteýi júrgizilgende árbir adamnyń genetıkalyq pasporty jasalady. Osyndaı jeke pasıentke baǵyttalǵan derbes medısına damý ústinde», deıdi ol. Ár qazaqstandyqtyń genetıkalyq pasportpen qamtylý múmkindigi jáne ony alý úshin qanshalyqty qarajat qajet? 10 jyl buryn ony jasatý álemde qymbatqa tústi, al qazir dıagnostıkalyq apparattardyń jetilýine, kóptegen medısınalyq ortalyqtarda bul tásilderdiń engizilýine baılanysty baǵa aıtarlyqtaı qoljetimdi bola túsýde. Elimizdegi emdeý mekemelerinde derbes (personaldy) medısına engiziletin bolsa, bul kim-kimge de múmkin bolady degen oılaryn aıtty. Dál qazirgi ýaqytta genetıkalyq pasport jasatý quny 500 AQSh dollary kólemin quraıdy.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»