Búginde jaǵymsyz estiletin, tyńdaı qalsań, aza boıyńdy qaza qylatyn arzan ánsymaqtar kóbeıip barady. Áýeni qandaı álsiz bolsa, sózi de sondaı syldyr. Osylaı kete berse, halyq súıip tyńdaıtyn ánder shyǵarylmasa, án ónerinde qandaı qadir-qasıet qalmaq? Keleshekte el-jurttyń talǵamynan shyǵatyn, ári olarǵa rýhanı nári men syrshyl sezim kúıin syılaı alatyn qundy dúnıeler qataryn qalaısha tolyqtyrýǵa bolady?
Bul saýaldarǵa birjaqty jaýap qaıtarý qıyn-aq. Degenmen Aqtóbe oblystyq fılarmonııasynyń dırektory Elýbaı Kenjalıevtiń bastamasy boıynsha qolǵa alynǵan ejelgi halyqtyq án-jyrymyzdyń jańa tynysyn ashý jónindegi másele bizge osy saýaldyń bir shetin ustatqandaı kórindi. Yqylastyń, odan beridegi Ahmet Jubanov pen Ǵazıza Jubanovanyń kishi otanynda kásibı óner jolyndaǵy sabaqtastyqtyń tini úzilmeı jalǵasyp keledi.
Munda halyqtyq mýzykanyń qaınarynan qanyp ishken, ony qaı kezde de pir, kıe tuta alatyn óner tarlandary men maıtalmandary jeterlik. Olardyń qatarynda belgili kompozıtor Beıbit Oralulynyń, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Marat Áıtimovtiń jáne burynǵy dástúrli ánder men folklorlyq janrlardy búgingi zaman talǵamyna saı árlep, óńdep berip júrgen tanymal óner ıesi Baqytbek Zeınelovtiń esimderin ataı ketýge bolady.
Burynǵy aqyn-jyraýlardyń týyndylary men búgingi estradalyq ánder jáne patrıottyq rýhtaǵy dúnıelerdiń arasynda tyǵyz tutastyq bar. Endeshe dástúrli ánder men terme-tolǵaýlardy jańasha formatta óńdep, el-jurtqa usynýdyń eshqandaı sókettigi bolmaıdy. Árıne, bul iste halyqtyq shyǵarmalardyń burynǵy boıaýy men reńine ulttyq kolorıtterge toly naqyshtar men ıirimderge nuqsan kelmegeni jón.
– Ár zamannyń talǵamy men talabyna saı ulttyq án óneri týyndylaryn el-jurttyń sana sezimine jetkizýdiń ózindik tásilderi men ádistemeleri bar. Aıtalyq mundaıda burynǵydaı tek bir ǵana dombyranyń múmkindigine arqa súıeý azdyq etýi múmkin. Sondyqtan ejelgi án-jyrdy árleý kezinde ózge de mýzykalyq qondyrǵylardy qoldanýdyń artyqshylyǵy bolmaıdy. Tek mundaıda burynǵy áýenderdiń yrǵaǵy men maqamyna jáne mátinine orynsyz urynbaý qajet. Áıtpese munyń ózi artyq qylamyn dep, tyrtyq qylý bolyp shyqpaı ma, – deıdi kompozıtor Beıbit Oraluly.
Al dástúrli án týyndylaryn óńdeýden ótkizip júrgen sańlaq óner ıesi Baqytbek Zeınelov tyńdarmandardyń talǵamy men suranymynan shyǵa almaǵan nusqalardy qaıta-qaıta sahnaǵa tyqpalaı berýdiń qajeti joq dep esepteıdi. Mundaı kemshindik eki jaqtan da bolýy múmkin. Onyń birinshisi óńdeýdegi sátsizdik bolsa, keıingisi oryndaýshynyń án ajaryn asha almaýynan ári onyń áýenin buzyp aıtýynan oryn alatyn keleńsizdik. Buǵan deıingi tájirıbe mundaı súreńsizdik, klassıkalyq sıpattaǵy ulttyq án týyndylarynyń ekinshi tynysynyń ashylmaı qalýy kóptegen jaǵdaılarda oryndaýshynyń kinásinen bolatynyn kórsetedi.
Al oryndalýy kelisse she? Endeshe mundaıda halyqtyq týyndynyń baǵy qaıta jandy dep esepteı berińiz. Dál osy arada buǵan aıqyn da jarqyn bir mysal keltire ketýdiń oraıy kelip turǵandaı. Aıtalyq, halyq áni «Daıdıdaý» buǵan deıin sonshama sándenip, sonshama mándenip qyr qyzǵaldaǵyndaı qulpyra aıtylyp pa edi, tyńdalyp pa edi? Qanshama oılansaq ta bul jaǵdaı esimizge túspeı otyr. Joǵaryda aıtylǵan aqtóbelik án áýenin óńdeýshi Baqytbek Zeınelovtiń súzgisinen keıin jáne Dımash Qudaıbergenovtiń oryndaýynda «Daıdıdaý» tórtkúl dúnıeni tamsandyryp kete bardy emes pe? Mine, ándi óńdeý men oryndaýdyń, ony búgingi talǵamy bıik tyńdarmandardyń júregine jetkizýdiń etalony men úlgisi osyndaı.
El ishine keńinen taralyp ketken aqyndardyń týyndylaryn sál jóndep, el nazaryna qaıta usyný Muqaǵalı Maqataevtyń: «Qazaqtyń kúpi kıgen qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn», degen óleń joldaryn eriksiz eske túsiredi. Dál solaı emes pe? Halyqtyń án-jyr qazynasy – mádenı muranyń kesek bir bóligi. Endeshe oǵan jańasha ár berip, el-jurttyń qaıta sýsyndaýyna jaǵdaı týǵyzý ómirsheń oıdan týǵan qadam dep bilemiz. Bul qazirgi qoǵamǵa kerek istiń biri desek te, qatelese qoımaspyz. Ári osy arqyly aqyndar men kompozıtorlardyń shyǵarmalaryn keleshek urpaqqa tabystaýdyń ózgeshe bir joly men úlgisi ashylar edi degen oıdamyz.
Qazirgi kúni Aqtóbe aımaǵynda ulttyq ónerimizdiń janashyrlary men kásibı mamandary osy topyraqtyń tól perzentteri, barsha qazaq halqynyń yqylasyna bólengen dańqty óner ıeleri Táńirbergen Moldabaı, Ábýbákir Kerderi, Nurpeıis Baıǵanın, Shernııaz Jarylǵasuly, Qyzyl Turdalyuly, Sary Bataquly jáne Naýryzbek jyraýdyń shyǵarmalarynyń ekinshi tynysyn ashyp, keler urpaqqa tabystaýdyń utymdy joldaryn izdestirýde. Olar bul rette halyqtyq sıpattaǵy terme-tolǵaýlar men ánderdi kópshiliktiń nazaryna jańasha formatta usynyp júrgen, elge esimderi keńinen tanymal óner sheberleri Ramazan Stamǵazıev, Aıgúl Qosanova jáne О́mirqul Aınııazovpen tyǵyz shyǵarmashylyq baılanys ornata otyryp, ózderi qolǵa alǵan istiń tamyryn tereńdete túsýde.
Osy oraıda Ǵazıza Jubanova atyndaǵy Aqtóbe oblystyq fılarmonııasynyń dırektory Elýbaı Kenjalıevtiń bastamasymen estradalyq jáne patrıottyq ánder janrynda shyrqaıtyn ánshilerdiń respýblıkalyq «Jibek joly» baıqaýy uıymdastyrylyp keledi. Buǵan kásibı óner ujymdarynda jumys jasaıtyn 17-35 jas aralyǵyndaǵy elimizdegi barlyq etnostyń ókilderi qatysa alady. Mundaǵy basty talap – oryndalatyn halyqtyq shyǵarmalardyń erejedegi talaptarǵa sáıkes kelip, jańa formatta bolýy.
Buǵan qosa baıqaýǵa qatysýshylardyń oryndaýshylyq sheberligi men mánerine, daýys dıapazonynyń keńdigi men ashyqtyǵyna, sondaı-aq sahna mádenıetin saqtaı bilýine erekshe mán beriledi. Bıyl respýblıkalyq «Jibek joly» estradalyq ánshiler baıqaýy ekinshi ret ótkizilip, oǵan oblystardan jáne Almaty, Astana, Shymkent, Aqtóbe qalalarynan daryndy jastar qatysty. Jańasha óńdeýdegi halyq ánderin oryndaýda Atyraý oblysynan kelgen jas ánshi Aıbar Ǵanıuly bas júldege ıe boldy. Mine, osylaısha shetsiz de sheksiz úlken darııa ispettes dástúrli jyr-termemizdiń jańasha tynysyn ashý jóninde eki-úsh aýyz oı órimderi aıtylǵan sekildi. Halyqtyq án ónerimizdiń ǵumyryn odan ári jalǵaý men jańǵyrtý rýhanı-mádenı damý turǵysynan qarastyrǵanda jahandyq básekege tótep bere bilýimizdiń bir tóte joly ekeni anyq.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE