Aıaq alyp júre almaıtyndaı antıkvarlyq músinderimen, myńdaǵan týrıst arnaıy kelip tamashalaıtyn ashyq aspan astyndaǵy samsaǵan mármár músinderdiń mýzeılerimen maqtana almasa da, Almaty óz boıyna laıyq, ajaryn ashatyn qoldanbaly-keskindemelik ónerdiń qundy týyndylarynan kende emes.
Ras, keshegi músinder múlde basqasha edi: som qoladan quıylyp, qymbat tastardan qashalyp, qysh balshyqtan ılenip jasalatyn, eń bastysy, sheberdiń shyǵarmashylyq shabytynan, uzaq tolǵanysynan týatyn. Qońyrqaı keıiptegi muńly músinderdiń tilsiz bolsa da, túsiniksiz turqymen-aq asyǵyp bara jatqan adamdy aıaldatatyndaı kórkemdik qýaty atoılap turatyn. Biraq ejelgi dúnıeden jetken balbaltastar sekildi qazaqstandyq sheberlerdiń qııalynan týǵan músinniń ózeginde, ón boıynda únemi belgisiz bir muń jatatyn. Áý basta músin deıtin ónerdi ómirge ákelgen de muń sııaqty, bul ónerdiń paıda bolý maqsaty, onyń adammen aradaǵy baılanysy oılandyryp qoıatyn osy qýatyna jasyrýly ma deısiń. Alaıda qansha jerden talantty adamdardyń qolynan týǵanymen, oryndalý tehnıkasy minsiz bolǵanymen, taqyryp jaǵynan taryǵý kórgendikten shyǵar, keshegi músinderdiń birsaryndy áser qaldyratynyn biz búgin ǵana baıqap júrmiz.
О́ıtkeni búgin músin janry jaǵynan da, stıli, oryndalý tehnıkasy jaǵynan da ár alýan. Músin óneri keń kórinis tapqan Almatynyń saıabaqtary men kóshelerindegi klassıkalyq músinderdiń kúni kelmeske ketip bara jatqanyn baıqamaý múmkin emes. Bálkim, «kelmeske ketti» degennen góri «basqa satyǵa ótti» degenimiz oryndy bolar. Aılar, jyldar boıy mańdaıynyń terin burshaqtatyp, músindi tek qola, jez, temirbeton, tas sekildi «tekti» materıaldardan jasaǵan aldyńǵy býyn aǵalardyń esil eńbegi esh kerekke jaramaıtyndaı aıaq astynan eskirip shyǵa kelgeni janǵa da batady. О́ıtkeni sońǵy jyldary abattandyrýmen, qala sáýletimen aınalysatyn ákimdik qyzmetkerleriniń de, jekelegen músinshilerdiń, tipti qarapaıym adamdardyń da talǵamy burynǵydaı bıik-bıik monýmentaldy músinderge emes, dekoratıvti shaǵyn dúnıelerge qaraı oıysyp bara jatqanyn baıqap júrmiz. Metaldan ıilgen, aǵashtan jonylǵan, plastıkpen jelimdelgen, túrli-tústi shynylardan qurastyryp jasalǵan, tipti rezeńkeni kesip-tesip iske jaratqan kompozısııalar art-dekor deıtin ónerdiń dúr etip kóterilip, kúrt damýyna jol ashty. Shahar sáýletin abattandyra túsýde aıyryqsha úlesi bar músin óneri óziniń klassıkalyq mazmunyn avangardyq formaǵa qaraı almastyra bastaǵany sezilip keledi. Músin ónerindegi sońǵy jańalyqtardy ornalastyrýdan Almaty kósheleri jarysqa túsip jatyr ma dersiń, ásirese, Arbattyń boıy, Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıiniń janynan jasalǵan ashyq aspan astyndaǵy músin mýzeıinen osy óner álemindegi eń sońǵy baǵyttar, jańa tásildi meńgergen avtorlardyń jumysy shyn tańyrqatady. Bir sózben aıtqanda, Almatyny «art» jaılap keledi. Osy qarqynmen kete berse «art»-tyń bárin de basyp ozatyn túri bar jáne óziniń baǵasy da arzan emes. Mysaly, Forbes málimeti boıynsha, qaladaǵy eń úlken saýda-bıznes ortalyqtarynyń biri Esentai Square alańqaıynda ornalasqan kolýmbııalyq sýretshi Fernando Botteronyń «Jemis ustap otyrǵan áıel» músini 2,6 mıllıon dollarǵa baǵalanǵan.
Almatyny ajarlandyrý isinde halyqaralyq músin jáne shaǵyn arhıtektýralyq pishinderdiń «Parkfest» festıvali úlken ról atqaryp otyr. Festıvalge qatysýǵa talap bildirgenderdiń ótinishi qazylardyń deni sheteldikter bolyp sanalatyn sarapshylar komıssııasynyń qatal synynan súrinbeı ótse ǵana qabyldandy. Byltyrǵy festıvaldiń saralaýyna 500-den artyq jumys kelip túsken, sol jumystardyń ishinen kórkemdik qundylyǵyn, onyń qalanyń arhıtektýralyq ansamblimen úılesimdiligin, álemdik kórkemdik keńistikpen ózara qabysýyn, Almaty qalasynyń tarıhı jáne ulttyq dástúrlerimen baılanystylyǵyn eskere otyryp, 60 art-nysan ǵana tańdalyp alynǵan. Atap aıtqanda, Rýslan Aqanaevtyń «Aldar kósesi», ózbekstandyq Tamıla Mamatovanyń «Keoker», Abdýahat Muratbaevtyń «Kýb», «Vazalary», Jas Sýretshiler ortalyǵynyń «Alma avtomobıli», «Esik», «Túıesi», tájikstandyq Hýrshed Hýsenovtiń «Kitaby», sanktpeterborlyq Andreı Lıýblınskııdiń «Qyzyl adamdary», Andreı Lıýblınskııdiń «Baqylaýshy-Iti», Italııanyń «Cracking Art» tobynyń «Ulýlar» ınstalıasııasy, Arystanbek Shalbaevtyń «Sháınek», belorýsııalyq Kırıll Kroholevtiń «Vertıkal», taǵy basqa avtorlardyń jumysy kósheleri kúrdeli jóndeýden ótken Almaty qalasynyń ár aýdanynan óz oryndaryn tapty. Músinniń kórkemdik qýaty, ıdeıalyq qundylyǵynyń qandaı dárejede ekenin mamandar aıta jatar, biraq komıssııadaǵylardy ınstalıasııalardyń «kreatıvtiligi» kóbirek qyzyqtyrǵanyn qyzyldy-jasyldy art-dekorlardyń ózderi-aq aıtyp tur. Sóz joq, qarapaıym bolsa da, qomaqty oıy bar. Symtemirden istelse de, «sóılep» tur. Biraq osy jumystardy paıyzǵa shaqsaq, 60 art-nysannyń 30-y Qazaqstan músinshileriniń, 16-sy Italııanyń, 11-i Reseıdiń jáne О́zekstan, Tájikstan, Belarýs eliniń bir-bir músinshisiniń eńbegi eken. Iаǵnı, elý de elý. Buǵan qosa, byltyrǵy jyldyń tamyz aıynda eýropalyq Artecitya baǵdarlamasymen birge sheteldik sarapshylar qatysqan birinshi Halyqaralyq Artwith/outtheCiti sımpozıýmy («qala sheńberindegi óner») ótkizildi. Onda da eki kún boıy Chehııa, Polsha, Gresııa, Fransııa, Slovenııa, Germanııa, Armenııa, Qyrǵyzstan sáýletshileri men sýretshileri bas qosyp, qaýqyldasyp jatty. Ile-shala QazUÝ-diń irgesindegi Dostyq saıabaǵynda «Sálem, sosedı!» degen mádenı demalys uıymdastyrylyp, oǵan taǵy da Belorýs, Tájikstan, qyrǵyz eliniń músinshileri qatysqan plener ótti. Sheteldik músinshilermen jıi-jıi máslıhattasyp júrgendegi maqsat kreatıvti jandandyra túsý bolsa, shahar jurtyn bir shýlatyp baryp basylǵan áıgili «belka» men О́tegen batyr kóshesindegi bılep júrgen jalańash tórt semiz áıeldiń músini ol ıdeıany artyǵymen oryndap berdi. О́z talanttarymyzdyń bar-joǵy bilinbegen soń Parıjde elý jyl buryn ornatylyp ketken áıgili Nıkı de Sen-Falldyń eńbegin Almaty tórine kóshirip ákelip qoıa salý da qıyn bolmaı qaldy. Almatyny kóriktendirý maqsatynda iske asyrylǵan 60 art-nysannyń teń jartysyn, ıaǵnı 50 paıyzyn sheteldik músinshilerdiń úlesine berý, ulttyq músin ónerimizdi órkendetýdiń, talantty músinshilerdiń eńbegin tanytýdyń qamyn oılaǵannan týmasa kerek. Italııanyń eń myqty sáýletshileri men músinshilerin aldyryp, Peterbordy saldyrǵan 1Petrǵa paryqsyz parodııa jasaǵandaı bolyp, Almatynyń jerasty joldarynyń shatyryna baýyrymen jorǵalaǵan barmaqtaı «Ulýlardy» shaptap berý úshin sonaý Italııadan músinshi aldyryp, oǵan atan túıeniń qunyn tólegenimiz meımanamyzdyń asqandyǵy bolmasa, basqa eshnárse emes. Músinnen ulttyq mádenıettiń ıisi ańqyp turýy kerek. Sonaý saq-ǵun dáýirinen tas qashaý ónerin adamzattyń aldy bolyp meńgergen qazaq músinshisi qalǵyp ketpese, qaıda júr búgin, olar ózi nemen aınalysady? Ákimdikter uıymdastyryp jatqan mynaý alaman baıqaýlardan olardyń syrt júrýiniń sebebi ne, eger qatysqan bolsa, elý paıyzdyń ornyn toltyryp, aty báıgeden ozyp kelýine talanty jetpeı me, álde bulardyń eńbegi «mámbetızm» dep elenbeı júr me? Qalaı bolǵanda da ulttyq músin óneriniń múlgimeı, zamanaýı «art»-pen tabysyp, qaıta túleıtin kúni týyp-aq tur.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY