Jańa oqýlyq bıylǵy qańtar aıynan bastap óńirdegi jalpy bilim beretin orta mektepterde oqytyla bastaıdy. Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń bir bólimi «Týǵan jer» jobasy aıasynda jazylǵan «О́lketaný» oqýlyǵynyń arnaıy tanystyrylymy ótti.
Jıynda sóz alǵan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtet rektory, óńirdiń ótkeni týraly jazylǵan tarıhı-tanymdyq «О́lketaný» oqýlyǵyn qurastyrǵan ǵylymı toptyń jetekshisi Altynbek Nuhuly ata-babalar mıras etip qaldyrǵan el men jerdiń tarıhyn joǵaltpaý ekendigin atap ótti. «О́tken tarıhty bolashaqqa jetkizý úshin oqýshylarǵa tanystyrý qajet. Bul úlken mindet. Bizdiń shyǵarǵan oqýlyǵymyz 5,6,7-synyptarǵa arnalǵan», deıdi ol.
Oqýlyqty qurastyrǵan avtorlardyń taǵy biri – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Mánsııa Álınova. Professordyń sózinshe, «О́lketaný» sabaǵy tek jeke pán retinde emes, qazaq ádebıeti, geografııa, Qazaq eliniń tarıhy jáne mýzyka pánderi arqyly oqytylady.
Oqýlyq ǵylymı, pándik, oqý-ádistemelik, áleýmettik, «Rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń negizinde arnaıy saraptamalardan ótti.
Oqýlyqtyń qurylymy men mazmunyna kelsek, árıne ár óńirdiń ózindik tarıhy bar. Birneshe pánniń málimetteri birige otyryp, 5-7 synyptyń oqýshysyna jeńil ári túsinikti tilde jazylǵan. Ǵalymdardyń dál osy synyptarǵa arnap jazýynyń da máni bar. Sondaı-aq dál osy jasta (11-13 jas) jasóspirimder óz halqynyń ulttyq qundylyqtardy qabyldap, tarıhı sana qalyptasýynyń alǵashqy satysyn bastaıdy.
Jalpy oqýlyqtyń qurylymy 20 paragraftan turady. Onyń beseýi 5-synypta, jeteýi 6-synypta, segiz paragrafy 7-synypta ótkiziledi.
Mysaly, oqýlyqtaǵy «Týǵan ólkeniń ańyz-ertegileri» degen bólimde Jasybaı batyrdyń erligi týraly jáne Abylaı hannyń «Jetim tory» kúıiniń shyǵý tarıhy jazylǵan. Sondaı-aq «Eskertkishter» degen toptamadan óńirdegi tarıhı eskertkishter, Ekibastuzdyń О́leńti aýyly mańyndaǵy tastarda qashalǵan jazýlar, petroglıfter týraly aıtylady.
Sonymen birge «О́lkeniń tarıhı tulǵalary» degen taqyrypshalarda batyrlar, bıler, basqa da uly tulǵalardyń ómirbaıandary jazylyp, sýretteri basylǵan bolsa, al «Týǵan ólke sımfonııasy», «Toponımder», «Týrıstik marshrýttar» sekildi taqyryptarda óńir erekshelikteri jaıly qyzyqty, mándi málimetter bar.
Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Dinıslam Bolathanulynyń aıtýynsha, barlyq aqparattardy bir júıege túsirip oqýlyq jasap, sol arqyly keıingi urpaqqa tanystyrý mindet.
Jerlesimiz Sultanmahmut Toraıǵyrov – Alashtyń ánuranyn jazǵan aqyn. Alǵash ret qazaq áskerı jasaǵyn baıanaýyldyq Júsipbek Aımaýytov pen Qoshke Kemeńgerov qurǵany, qazaq teatryn Zeıin Shashkın ashqany sarǵaıǵan jazbalardan belgili. Búgingi jáne keler urpaqtar da osy ótken tarıh joldaryn bilýi kerek.
Bul kúnderi jalpy bilim beretin barlyq orta mektepte Qazaqstan tarıhy, qazaq ádebıeti, geografııa jáne mýzyka pánderine biriktirilgen «О́lketaný» sabaǵynyń baǵdarlamasy ázirlenýde. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin zamanaýı IT-tehnologııalardyń kómegimen mektep mýzeıleriniń de jumystary uıymdastyrylýda.
Sonymen qatar Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda aıtylǵandaı, tarıhı-arheologııalyq zertteý sharalaryna qatysýdy jobalaýda.
Mysaly, oblys ortalyǵyndaǵy №19 mekteptegi mýzeı «Týǵan ólke kelbeti», «О́lketaný» baǵytynda jáne etnografııalyq, shyǵarmashylyq, ǵylymı-zertteý boıynsha jumys isteıdi.
Sońyna qaldyrǵan ǵıbratty murasy, ólke tarıhy, ulttyq mádenıeti bir arnaǵa toǵysqan osyndaı mýzeılerdiń árıne oqýshylarǵa rýhanı kúsh-jiger bereri sózsiz.
Al qalalyq oqý bóliminiń basshysy Samal Aıtqazınanyń aıtýynsha, qazir oblys ortalyǵyndaǵy mektepter «О́lketaný» oqýlyqtarymen sabaqty bastap ta ketti. Pedagogtar da kýrstyq daıyndyqtan ótken.
Endigi maqsat – oqýlyqtaǵy árbir pán arqyly týǵan jerdiń, óz ólkesiniń tarıhyn oqyp biletin, ótkendi baǵalap, zerdeleı alatyn patrıot jastar tárbıeleý.
S.Toraıǵyrov atyndaǵy oblystyq kitaphanada ótken tanystyrylym sharasy barysynda oblys ákiminiń orynbasary Meıram Begentaev mektep oqýshylaryna óńir tarıhy men rýhanııatyn tanytýdaǵy «О́lketaný» atty jańa oqýlyqtyń orny erekshe ekenin atap ótti. Oqýlyqty qurastyryp, daıyndaǵan rektor Altynbek Nuhuly bastaǵan ǵalymdar tobyna alǵys bildirdi.
Osy rette Altynbek Nuhulynyń buǵan deıin de kóptegen ǵylymı eńbekterdiń, maqalalardyń avtory ekenin aıta ketkenimiz jón. Ǵalymnyń «Baıanaýyl perzentteri», «Musa Shormanuly» sııaqty kitaptary da jaryq kórgen.
Aıtsa aıtqandaı-aq, kóne Kereký óńiriniń shejiresi tereńde. О́zge eldiń tarıhyn oqyp, bilip ósken keshegi urpaqtyń ul-qyzdary búgin, mine, sol tereńde jatqan óz halqynyń ótkenine úńilip, zerdeleýge múmkindik aldy.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
PAVLODAR