Jeksenbi, 25 qarasha 2012 18:47
Keńestik kezeńdegi tústi metaldar otany Shyǵys Qazaqstan oblysynyń jetistikterin keıbir estelik jazýshylar obkomnyń birinshi hatshysy A.K.Protozanovtyń qaıratkerligine saıady. Ras, Aleksandr Konstantınovıchtiń bul óńirdiń jerasty baılyǵyn óndiriske qosýdaǵy eńbegi kóp. Alaıda adýyn hatshynyń sony jalǵyz ózi atqarmaǵany, qasynda sol aımaqta týyp-ósip, jastyq jalynyń, jigittik qarymyn týǵan jerine arnaǵan Keshirim Boztaev sııaqty qolynan is keletin, tyndyrymdy eńbekke baýlynǵan isker serikteri bolǵany – ómir shyndyǵy. Budan keıin sol Keshirim Shyǵys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp ta birneshe jyl eńbek etti.
Jeksenbi, 25 qarasha 2012 18:47
Keńestik kezeńdegi tústi metaldar otany Shyǵys Qazaqstan oblysynyń jetistikterin keıbir estelik jazýshylar obkomnyń birinshi hatshysy A.K.Protozanovtyń qaıratkerligine saıady. Ras, Aleksandr Konstantınovıchtiń bul óńirdiń jerasty baılyǵyn óndiriske qosýdaǵy eńbegi kóp. Alaıda adýyn hatshynyń sony jalǵyz ózi atqarmaǵany, qasynda sol aımaqta týyp-ósip, jastyq jalynyń, jigittik qarymyn týǵan jerine arnaǵan Keshirim Boztaev sııaqty qolynan is keletin, tyndyrymdy eńbekke baýlynǵan isker serikteri bolǵany – ómir shyndyǵy. Budan keıin sol Keshirim Shyǵys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp ta birneshe jyl eńbek etti.
1987 jyldyń aqpan aıynda Keshirim Boztaev Qazaqstan KP Semeı oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Bul ýaqyt M.S.Gorbachevtiń qaıtadan qurý saıasatynyń ómirge qaýyrt engen shaǵy-tyn. Qazaqstandy basqarýǵa jiberilgen G.V.Kolbınniń ótirikti sýsha sapyrǵan mashyǵyna jurt tańǵalyp, ishten tynǵan alasapyran kezdiń eń alǵashqy jyly.
Jumys isteýge yntaly kisige árqashanda ýaqyt jetpeıdi. Ilgeri jyldarda aldyna “Kommýnıst” jýrnalyn ashyp qoıyp, qol qýsyryp qarap otyryp, saǵat altydan bes mınót ketkende kabınetinen shyǵyp kele jatatyn hatshylardy da kórgen obkom qyzmetkerleri Keshirim Boztaıulynyń tańǵy segizde jumysqa kelip, keshke de sol mezgilde, keıde odan da keshirek ústel basynan turatyn ádetine eriksiz kóndikti.
Semeı oblysy ondaǵan jyldar boıy mal sharýashylyǵymen shuǵyldanyp, azdap egin salyp, jaz aılarynda jaıylymǵa tórt-bes mıllıon qoı órgizgenin madaq tutyp, sonyń súmesimen et kombınatyn, jún jýatyn fabrıkasyn, teri ıleıtin, bylǵary shyǵaryp, ton men aıaq kıim tigip, qysqasy, jeńil ónerkásip buıymdaryn memleketke ótkizýmen kún keshetin-di. Biraq sodan túser taza paıda mardymsyz edi. Sonyń saldarynan ol 1986 jylǵy statıstıkalyq esep boıynsha tabys jóninen 15-shi orynda, ıaǵnı 16 oblystyń artynan sanaǵanda ekinshisi bolǵan. Kedeıshiliktiń sıpatyn osydan-aq ańǵarasyz. Qysqa jip kúrmeýge kelmeıdiniń keri. О́skemenniń bir ǵana aýyr óndirisiniń aı saıynǵy túsimin Semeıdiń kúlli ónerkásibi jyl boıy áreń beredi. Sol sebepti 800 myńǵa jeter-jetpes oblys turǵyndarynyń tirlik qajetin óteý úshin ortaq qordan mıllıondap qarjy alatyn.
Semeıge kelgen bette-aq Keshirim Boztaıuly qurylys jumysyn qaýyrt kóterýdi qolǵa aldy. Sol úshin “Monolıtqurylys” tresin uıymdastyryp, ol bolsa oblys ortalyǵynyń ár jerine 12-16 qabat jańa úılerdi quıma betonnan turǵyzýǵa kiristi. Sılıkat kirpish zaýytynyń ónimi birneshe ese artty. Eski qalanyń ortańǵy bóliginde kórikti ǵımarattardyń irgesi qalandy. Qala ortasyndaǵy “Dınamo” stadıonynda záýlim sport saraıynyń qurylysy bastaldy. Ertistiń oń jaǵalaýynda Nekeqııar, Jastar saraılary boı kóterip, paıdalanýǵa berildi. 1987-1991 jyldar aralyǵynda oblysta 69 orta mektep, 67 balalar baqshasy, 28 Mádenıet úıleri salyndy. Qala men aýyl-selolarda júzden asa tıptik jobamen saýda dúkenderi boı kóterdi. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, qaıratker azamat birden-aq osy sıpatty kúrdeli sharýalarǵa belsene kirisip, týyp-ósken óńirinde eleýli ıgilikter jasaýǵa tyrysyp jatqan-dy. Sol maqsatta aldyńǵy kezekte júzege asqan ıgilikterdiń deni el densaýlyǵyn kúıtteıtin emhanalardyń meken-jaıyn kúrt jaqsartý týrasynda júrgen-di: 1988 jyly qalalyq úsh aýdan taraǵan kezde solar jaıǵasqan úsh qabatty jańa ǵımarattar densaýlyq oryndaryna berildi; tipti ózine deıingi birinshi hatshy turǵan, jarym-jartysy mártebeli qonaqtar jatatyn rezıdensııa bolǵan úsh qabatty ásem úıge syrqat balalardy emdeıtin emhana ornyqty; al hatshynyń ózi bes qabatty úıdiń úsh bólmeli jupyny páterin qanaǵat etti…
* * *
1989 jyldyń 12 aqpany kúni Semeı irgesindegi ıadrolyq polıgonda, synalǵan zarıadtyń qýaty 70 kılo tonnadan asypty. “Ýaqyt” baǵdarlamasy bergen TASS habarynda kezekti synaq sátti ótti, radıasııa fony qalypty mólsherden asqan joq… degen ejelgi ýáj aıtyldy. Al shyndyǵynda Ertis atyrabyndaǵy ekologııalyq jaǵdaı múldem basqasha bolǵan: synaq jasaýshylar jel baǵytynyń teriskeıden ońtústikke qaraı soǵýyn kútip, alyp zarıadty jarady (óıtkeni kúshti jarylys kezinde jer julyǵynan burqyrap shyǵatyn zııandy gazdar tústik atyrapqa taraıdy, al ol jaqta eshqandaı baqylaý joq, demek kózge kórinbeıtin, ıisi sezilmeıtin gazdy beıǵam el elep-eskermeıdi, onyń aýyr zardaby kóp ýaqyttan soń bilinbek); joıqyn jarylystan 100-150 shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy úılerdiń terezesi dirildep, qabyrǵa sylaǵy túsip, keıbirinde saýsaq syıǵandaı syzat paıda bolady. Semeı turǵyndary úshin bul – úırenshikti dúmpý, qudaı saqtasyn desip bismillásin aıtyp tynysh otyra beredi.
Alaıda áskerıler sol kúni esepten ońbaı shatasypty. Baǵytyn kilt ózgertken doly jel jetiqat jer astynan syzat taýyp, ústige umtylǵan gazdy Ertis jaǵasyna qaraı aıdaǵan. Ajal sepken qaterli bult Ertis boıy ǵana emes, qulyndy dalasyn emin-erkin sharlap, Altaı ólkesin tumshalaıdy. Nátıjesinde radıasııa fony 3000-4000 mıkrorentgenge (aýadaǵy tabıǵı deńgeıi 15-20 mıkrorentgen shamasy) jetedi. Polıgon qyzmetkerleri turatyn Kýrchatov qalasyndaǵy aspaptar eki táýlik boıy úıdek-túıdek kelip jatqan gazdy kórsetýden jańylmaǵan. Biraq synaq jasaýshylar qaterli jaǵdaıatty jurtqa bildirmeı, qupııada ustaıdy. Bálkim aýa tolqyny tý alysqa, ıá ǵaryshqa alyp keter… degen esekdáme úmitke maldanǵan? Shyndyǵynda, mundaı kesapat buryn da kezdesipti (1987 jylǵy 18 jarylysta kórinbeıtin gaz bulty Semeı qalasyn alty ret tumshalapty, kelesi jylǵy synaqta eki márte solaı bolǵan)…
Degenmen áskerıler ortasynda azamattyq paryzyn óteýdi jón dep bilgen arly jandar bar bolyp shyqty. Buǵan da táýbe delik. Ertis jaǵasyndaǵy Shaǵan eldi mekeninde ornalasqan, polıgon basshylaryna baǵynbaıtyn áskerı bólimniń komandıri, general-maıor P.T.Bredıhın ózderindegi aspaptar tirkegen qaterli derekti Keshirim Boztaıulyna telefonmen habarlaıdy. Obkom hatshysy naqty jaǵdaıdy polıgon basshylarynan ejiktep surasa, olar radıasııa fony qalypty mejeden asqan joq degen ejelgi ertegilerin qaıtalaıdy. Birinshi hatshy ekologııalyq baqylaýdy budan bylaı óz nazarynda ustaıtyndyǵyn, eńbekshilerdiń densaýlyǵyn saqtaý – partııa komıteti úshin múddeli is ekendigin eskertedi. “Durys aıtasyz, joldas Boztaev! Biz de sol úshin jumys istep otyrmyz, qaterli jaǵdaı týsa ózimiz de sizge eń aldymen habar beremiz…” – deıdi polıgon bastyǵy, general A.D.Ilenko eshbir shimirikpesten.
Arada alty táýlik ótken soń, ıaǵnı 18 aqpanda jarylys qaıyra jasalady. Sirá, áskerıler 150 kılo tonna mólsherine deıingi eń kúshti zarıadtar synaǵyn tezdetip bitirýge asyqqan. Asyqqan kezde shalaǵaılyq qosaqtalyp júretini málim, zarıad qoıylǵan uńǵynyń betin betonmen bekitý shala-sharpy jasalǵandyqtan, ózine taǵy da jol tapqan gaz joıqyn qysymmen ústige umtylyp, salǵan bette Ertis jaǵasyna jetedi. Shaǵandaǵy aspaptar radıasııa fony qalypty mólsherden júzdegen ese artqanyn kórsetedi. Bul joly áskerı baqylaýshylar tıisti qujat jasap, onyń saǵat saıynǵy mólsherin hattaǵan kesteni Semeıge jetkizedi. Kýrchatovtaǵy zertteýshiler kúlli álemge ejelgi ótirikterin qaıtalaıdy, al Semeı obkomyna aýada bolmashy mólsherde gaz bilindi, biraq ol sypyra ınertti (beıtarap, zııansyz) quramnan turady degen aqpar beredi…
“Aqpandaǵy eki jarylys bizdiń tózimdi birjola joq etti. Ishimizdi tyrnaǵan kek pen ashý belsendirek áreket jasaýymyzǵa túrtki boldy. Shynynda da túk kórmegensip, eshteńe estimegensip jaıbaraqat qarap otyrýǵa bolmaıtynyn uqtyq. Mynadaı áshkere aıǵaqty el qamyna jaratpaý keshirilmes kúná bolar edi, tek múlt baspaı, árdaıym jalǵan aqpar berip, jergilikti halyq taǵdyryn tálkek etip oıyna kelgenin istep, oblys basshylyǵyn da kópe-kórneý elemegen áskerılerge qatań toıtarys berý qajettigin aıqyn sezdik…” – depti Keshirim Boztaıuly sol kúni ózin tolǵandyrǵan kúpti másele jaıynda, “Semeı polıgony” kitabynda (Marqumnyń budan ózge oryssha jáne qazaqsha jarııalanǵan “Qaınar sındromy”, “29 tamyz” atty kitaptary bir, bertinde solar nemis jáne japon tilderinde jarııalandy. Olardyń bári de ıadrolyq polıgonmen taıtalas tarıhyn, týǵan eli basynan keshken qasiretti taldap, radıasııa zardabyn tezirek joıý sharalaryn tebirene sóz etýge arnalǵan derekti shyǵarmalar).
* * *
Keshirim Boztaıulynyń Semeı óńirine kelgenine eki jyl boldy. Osy ýaqytta ol el jaǵdaıynyń, ásirese oblystyń tústik pen batys óńirindegi 11 aýdanda qonys tepken halyqtyń turmys kúıiniń, densaýlyq jáıiniń máz emesin jete ańdaǵan. Ras, Ertistiń oń qabaǵyndaǵy aýdandar men Semeı turǵyndary da jetisip otyrǵan joq. Eń qıyny, Ertis óńirin jappaı jaılaǵan beımálim derttiń jyl saıyn kóbeıip otyrǵany. Al oblystaǵy birde-bir emhana onyń jaı-japsaryn bilmeıdi. Sarjal, Qaınar, Qarasý, Balapan syqyldy polıgonǵa urymtal ornalasqan aýyl-selolarda anasy qursaǵynan shala týǵan, adamdyq keıpi buzylyp dúnıege kelgen balalar ondap sanalady, osy mekenderde kisi ólimi de erekshe kóp. Ámbe, kóbi aq qan aýrýynan, ıá, rak dertinen sheıit bolyp jatyr. Eń soraqysy, jasóspirimderdiń óz-ózine qol salyp ómirden ketý aıǵaqtary sońǵy jyldarda kóbeıe túsken. Dárigerler bul dertti radıofopııa dep ataǵan. Birinshi basshy bolǵandyqtan oǵan túrli mekemelerden qupııa málimetter keletin-di. Solardyń biri – 50-jyldarda Semeıde irge tepken №4 dıspanser. Oǵan Brýsellezge qarsy emdeıtin emhana degen búrkenshik ataý berilgen, al shyndyǵynda ıadrolyq jarylystyń jergilikti halyqqa tıgizer áserin zertteıtin qupııa emhana. Qyryq jyldaı ýaqyt ol on myń adamdy turaqty baqylaýǵa alyp, densaýlyǵyn mezgil-mezgil tekserip otyrypty. (Osy ýaqytta solardyń segiz myńy opat bolǵanyn biz bertinde bildik). Álgi dıspanser obkomǵa suryptap beretin málimetterge qaraǵanda, túrli dertke shalynǵandar qarasy sońǵy jyldary birneshe ese kóbeıgen, ólim-jitim de molaıǵan. Al aýrýdyń tabıǵaty, sebep-saldary jazylmaǵan.
Oblysqa kelgen kezinde ol synaq júrgizilgen alańdardy kórgen, sapar aıaǵynda áskerıler jańa hatshyǵa synaq kezeńderin, onyń jaı-japsaryn túsindiretin derekti fılmderdi kórsetip, ózderiniń júrgizip jatqan ǵylymı jumystarynyń Otan qorǵaý isindegi erekshe mánin barynsha mánistep aıtyp bergen-di (“Semeı polıgony” kitabynda K.Boztaev sol saparda kórgen-bilgenin táptishtep sıpattaǵan. Fılmdi jany túrshige kórip, áskerı polıgonnyń tóńiregindegi qalyń elge qanshama qasiret, ǵasyrlar boıy aıyqpas aýyr dert sebýshi bolǵandyǵyn jete uqqan).
Endi, mine, jergilikti halyqqa sonshama qasiret tartqyzǵan áskerı kórshimen taıtalasqa túsý kerek. Qalaı, qandaı pármendi sharamen? Ertistiń nýly, sýly jaǵasynan sonaý qyr jondaǵy Degeleń taýyna deıingi jalpy qaramy 18 mıllıon sharshy shaqyrym orasan zor aımaqty menshiktep alyp, sol jerdiń birden-bir qojasymyn dep shirenip otyrǵan Kýrchatov qalasynda ǵana 31 zertteý jáne konstrýktorlyq ınstıtýttar ornyǵyp, oǵan qosa 29 ár qıly óndiris pen ǵylymı mekemeler irge tepken, jalpy mólsheri on myń shamasynda bilimdar elıta jumys isteıtin, demek mol kólemde eńbekaqy alyp, jaıly turmys keship, Máskeý qalasymen birdeı eń joǵarǵy “A” kategorııasynda azyq-túlikpen, basqadaı da tutyný zattarymen kereginshe jabdyqtalyp otyrǵan (al Semeı qalasyna bastapqyda “B” kategorııasy berilip, bir jyldan soń ony qaıtadan sypyryp alǵan) áskerı-ǵylymı qaýym Semeı obkomynyń narazylyǵymen eseptese me?
Iаdrolyq synaq Semeı ǵana emes, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar men Qaraǵandy oblystarynyń polıgonǵa urymtal aýdandarynyń baıyrǵy halqyn, ózderimen irgeles otyrǵan Altaı ólkesiniń turǵyndaryn, kem eseppen aıtqanda, eki mıllıonǵa taqaý adamnyń ómirin aýyr dertke dýshar etken. Qaterli synaqty azaıtyp, zarıad qýatyn kemitip, bálkim birjola toqtatý qajettigi shúbásiz. Biraq soǵan áskerı óndiristiń ór keýde basshylary kóne me? Narazylyq hat jóneltý qıyn emes. Onyń saldary óziniń bıik mansaptan aıyryp, demek keleshek taǵdyryn boljaýsyz qaırańǵa tap eteri sózsiz. Áıtse de týǵan halqy ushyraǵan múshkil jaǵdaıat sonyń bárinen de aýyryraq emes pe?..
Shaǵandaǵy áskerı bólimnen resmı habar jetken soń-aq ol mazasy ketip, sol túndi uıqysyz ótkizip, aqyry Máskeýge joldanbaq hattyń nusqasyn qaǵazǵa túsirgen-di. Erteńinde Qazaqstan Úkimetiniń sol kezdegi basshysy N.Á.Nazarbaevqa jaǵdaıdy habarlap: “Ne isteımiz, Nureke? Abaı elin júdetken qasiretti toqtatýǵa shara bar ma? Shamamyz kele me soǵan?..” – dep bastap, oıyna túıgen jáıtti túgel aqtarsyn. Nursultan Ábishuly: “Oıyń durys, Kesheke. Sen basta, bul jaqta biz de qarap qalmaspyz…” – degenin estigen soń-aq tótenshe bıýro májilisin shaqyrdy.
Semeı oblatkomynyń tóraǵasy A.S.Eremenko osy joldar avtoryna jýyqta aýyzeki aıtqan áńgimesinde sol kúngi májilisti esine alyp: “Keshirim Boztaıuly bizge birden: “Azamattyq arymyzǵa daq túsirmeý úshin de bul máselege jedel aralasýymyz kerek jáne bárimiz bir tilek, bir bilek bop jumyla áreket etýimiz qajet!..” – degende bıýro músheleri túp-túgel qostaý bildirdik. О́ıtkeni qaterli jaǵdaıdy bárimiz de jaqsy biletinbiz, tek arty ne bolar eken dep ishten tynyp júretinbiz. Endi sony qozǵaýshy qaıratker shyqqan soń nege qostamasqa?!.. – dep syr shertken-di Anatolıı Semenovıch. – Oblatkomǵa kelgeli men úsh birinshi hatshymen qyzmettes boldym. Keshirim Boztaıulyn alǵashqy ekeýinen jýastaý ári buıyǵy jan dep oılaýshy edim, myna árekette ony múldem basqa bıikten, ózge qyrdan kórip tań qaldym. Bul iste ol ózine deıingi birde-bir basshy barmaǵan, baspaǵan erlik kórsetti jáne ýaqytty dóp basyp der kezinde qımyldady. Ámbe kúresti aıaqtaǵansha ustaǵan betinen qaıtqan joq…” – degen-di.
Ádildik úshin jurtqa málim bir jáıtti aıta keteıik: 50-jyldardyń aıaǵynda Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Sýjıkov respýblıka partııa uıymynyń plenýmynda Ertis jaǵasyndaǵy qala men oǵan jaqyn aýdandarda tabıǵaty beımálim syrqattar bilingeni, al jergilikti turǵyndardy emdeý jáne azyq-túlikpen jabdyqtaý burynǵydan da tómendep ketkenin ashyna aıtyp, áskerı synaqtar jıi júretin aımaqqa erekshe nazar bolýyn talap etken. Sonyń artynsha ol N.S.Hrýshevke obkom men oblatkom atynan jaǵdaıdy baıandap, kómek suraǵan resmı hat ta jazypty… Soǵan jaýap retinde bes myń sharshy metr qurastyrmaly turǵyn úı bólinip, bir myń tonna qosymsha et bosatylǵan. Biraq, ile-shala oblys aýyl sharýashylyq josparyn oryndamady degen syltaýmen ıadrolyq synaqtyń zardabyn bıik minberden ashyna aıtqan birinshi hatshy ornynan alynyp, basqa qyzmetke jóneltilgen. Osy jaıynda “Kazahstanskaıa pravda” gazetinde bertinde jarııalanǵan esteliginde M.Sýjıkov: “Men Semeıden qýylǵannan keıin eki aıdan soń oblys aýyl sharýashylyq tapsyrmalaryn asyra oryndady. Meniń ornyma kelgen M.P.Karpenko sonda et josparyn ań aýlap asyra oryndaǵan ba? Daıyn asqa tik qasyq demeske amalym joq…” – dep ashy shyndyqty ashyna jazǵan-dy).
* * *
“SOKP Ortalyq Komıtetine, Semeı qalasy atyrabyndaǵy ıadrolyq polıgon jóninde” degen aıdarmen 1989 jyldyń 20 aqpan kúni joldanǵan qupııa jedelhattyń tolyq mátini “Semeı polıgony” kitabynda jarııalanǵan. Biz onyń túıin sózderin ǵana keltiremiz: “Kóp jyldyq ıadrolyq synaq jergilikti qaýym ortasynda ár alýan renishter týǵyzýda, soǵan oraı Semeı turǵyndarynyń moraldyq-psıhologııalyq ahýaly qaterli shekke jetkenin málimdeýge májbúrmiz. Sol narazylyq úı-jaıynyń búlinip, densaýlyqtarynyń kúrt tómendeýine baılanysty týyp otyrǵany daýsyz. Jergilikti partııa komıtetteri eńbekshiler arasynda túsinik jumystaryn júrgizýde. Sóıtse de oblystyq partııa komıteti bizde qalyptasqan aýyr jaǵdaıǵa mán bere qarap, SOKP Ortalyq Komıtetinen osy ispen shuǵyldanatyn mınıstrlikter men vedomstvolarǵa synaqty ýaqytsha toqtatyp, eń bolmaǵanda solardyń jıiligin uzartyp, qýatyn báseńdetýdi ótinemiz, al keleshekte ıadrolyq synaqty basqa jerge aýystyrý sharalaryn oılastyrýdy suraımyz…”
Odan ári hatta 1949-1989 jyldar aralyǵynda Semeı polıgonynda aýada jáne jer betinde eki júzdeı ıadrolyq jarylys jasalyp, jer astynda ár qıly qýatty 343 synaq júrgizilgeni aıtylypty. Solardyń jalpy qýaty Japonııanyń Hırosıma qalasyna tastalǵan atom bombasynyń qýatynan 2500 ese asyp túsipti. Munshama kesapatqa qandaı jer tózedi, soǵan sharasyz kóngen semeılikterdiń jany netken siri demeske sharań joq.
Áskerılerdiń qarsy áreketi keshikken joq. Jedelhat joldanǵan soń bir apta óter-ótpeste, ıakı aqpan aıynyń 28-jańasynda Kýrchatov qalasyna KSRO Mınıstrler Keńesiniń mártebeli ókilderimen áskerı-óndiris kesheni tóraǵasynyń orynbasary V.A.Býkatov bastaǵan, quramynda general-polkovnık, akademık, atom energetıkasy mınıstriniń orynbasary jáne sondaı iri laýazym ıeleri bar úkimet komıssııasy ushyp keldi. Biz soǵan da qýanyp, seń qozǵaldy destik. Anyǵynda sol – polıgon ornaǵannan bergi 42 jylda jergilikti halyq talabymen jaraly jerge at basyn burǵan tuńǵysh komıssııa edi. Olar synaq alańyn ǵana kórip qoımaı, Semeıdiń kásiporyndaryn aralap, tynymsyz tarsyldan qajyǵan, úreılengen, zardap shekken jurttyń muń-zaryn da tyńdaýǵa májbúr boldy. Amal qansha, komıssııa synaqty toqtatý, ıá azaıtý máselesin sheshe almady, soǵan tipti nıetteri de bolmady. Shý kótergendeı eshteńe bolmaǵanyn “anyqtady” da, obkomnyń kishi zalynda ótken jıynda “Boztaev joldastyń oblysta qordalanǵan kúrdeli máselelerdi túbegeıli sheshe almasyn bilgen soń bar kináni áskerılerge aýdaryp, jurtty ádeıi dúrliktirip otyrǵanyn…” jarııalaýmen attanyp ketti. Sol kúnnen bylaı oblystyń birinshi basshysy Kýrchatovtaǵy áskerı-ǵylymı qaýym tarapynan “generaldarǵa qarsy shyqqan qııalı kúresker”, “Asa qaýipti saıasatker” atanyp, naq solar astyrtyn uıymdastyrǵan túrli shaǵymdar Máskeýge toptap jóneltile bastady. Onyń aıaǵy Kýrchatov qalasynda Semeı oblysy basshylarynyń “tynysh eldi dúrliktirgen” kereǵar áreketine ashý-yza bildirgen ashyq mıtıngige ulasty…
Alaıda darqan ómir aǵysqa qarsy júzetin, tirshiliktiń ár alýan kezeńderinde jarq etip qaýymnyń aldyna shyǵyp, sonymen-aq halyqtyń kókeıkesti muńsherin qorǵaýǵa ázir erlerden qur alaqan emes. Sondaı ún 28 aqpan kúni Alataý baýraıynan sańq etti. Almaty telestýdııasy el jatar aldyndaǵy keshki habaryn úzip, esimi elge máshhúr azamat aqyny Oljas Súleımenovke sóz berdi. Ol bolsa 18 aqpanda bolǵan synaqtan soń Semeıge tóngen qaterli jaǵdaıdy estirtip, elim degen qamkóńil qaýymdy Jazýshylar odaǵy úıinde kelesi kúni ótpek narazylyq jıynǵa shaqyrdy. Ol jıyn zor dúrmekpen ótti. Estýimizshe, oǵan myń qaraly kisi qatysqan. Ashý-yza qysqan, dert-qaıǵysy asqynǵan halyqtyń aza sózin respýblıka kórermeni sol keshte teleekrannan kórdi. Ile-aq kóp jyldan beri ishte shemen bolyp qatqan, júrekti nalaǵa toltyrǵan shermende is arnasynan asyp tógilgen asaý ózendeı doldanyp, jer-jerge tez tarap, gazet, radıo ataýly semeılikterdiń múshkil taǵdyryna janashyrlyq bildirip barynsha qoldap bersin. Nátıjesinde Keshirim Boztaev bastaýshy bolǵan is Oljas sııaqty trıbýn aqynnyń der kezinde jáne pármendi qoldaýymen az kúnde kúlli halyq kóterilgen jankeshti narazylyqqa ulasty. “Nevada – Semeı” qozǵalysy atanǵan bul is Qazaqstan ǵana emes, Reseıdiń Altaı ólkesine tarap, odan da asyp Novosibir, Kemer oblystaryn qamtyp, aqyr aıaǵynda kúlli álemdik arenaǵa shyqty. Aqyry Qazaq eliniń táýelsizdik jolyndaǵy kúresiniń bir belesi bop tarıhqa endi.
Áskerı polıgonmen júrgen uzaq taıtalastyń jaı-japsary jurtshylyqqa málim. Uzyn-yrǵasy eki jarym jylǵa sozylyp, óz qataryna oń myń, júz myńdaǵan adamdy tartty. Keıbir narazylyq jıyndarǵa, aıtalyq, Semeıdegi Abaı alańynda, Qaraýyltóbe basynda ótken sherýge 10-15 myń adam qatysqanyn qazirde maqtanysh sezimmen aıtamyz. Kýrchatovqa baratyn poıyzdy toqtatý úshin rels ústine kóldeneń otyryp, birde-bir vagondy ne ári, ne beri ótkizbeımiz degen aksııaǵa Semeıdiń tórt ınstıtýtynan tórt myń stýdent qatyspaq bolǵanyna súısinsek etti?!..
Qarsy turýshylar – áskerı polıgon basshylary, ıadrolyq qarýdy jasaýshy ǵalymdar, KSRO atom energetıkasy men óndirisi mınıstrliginiń basshylary, al solardyń syrtynda – Qorǵanys mınıstrligi, áskerı-óndiris tobynyń tóraǵasy (odaqtyq birneshe mınıstrlikti biriktiretin asa qýatty, KSRO Úkimetiniń nusqaýymen áreket etetin vedomstvo), SOKP Ortalyq komıtetiniń hatshylary – Medvedev, Baklanov, Razýmovskıı. Bulardyń maqsaty – Semeı irgesinde oryn tepken asa qýatty áskerı keshendi qaz-qalpynda saqtaý, ıen daladaǵy zııandy synaqty júrgize berý…
Súısinerlik jáıt: áskerılerdiń óz ishinen de general Bredıhın sııaqty arly azamattar shyǵyp, uzaq kúres kezinde aqıqat jolyna den qoıǵandyǵy… Bul týraly Keshirim Boztaıuly óz kitabynda: “KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń Bas shtabynyń bastyǵy armııa generaly M.A.Moıseevtiń Semeı obkomy jaǵdaıdy qasaqana ýshyqtyryp otyr dep qyrǵıdaı shúıilip júrip, ol polıgonǵa kelip, kúızelgen el men búlingen jerdi kózimen kórgennen keıin general A.D.Ilenkoǵa kenet: “Jap aýzyńdy! Bul polıgondaǵy synaqty baıaǵyda toqtatý kerek-ti, sony bile turyp úndemegen kúnáhardyń biri – sen!…” – dep dúrse qoıa berdi. Onyń bulaı deýine Qazaqstannyń Úkimet basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Almatydaǵy suhbat ústinde: “Mıhaıl Andreevıch, Semeıdegi qıyn ahýal ondaǵan jylda túzilgen, bizdiń halyqqa jasalǵan qastandyqtyń eń soraqy túrin sol jaqqa barǵanda kóresiz,” – dese, ústeldiń qarsy jaǵynda otyrǵan Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy V.G.Anýfrıev: “”Sol úshin Semeı obkomy men onyń birinshi hatshysy K.B.Boztaevty kinálaý – ádildikke jata ma, qaraýyndaǵy eńbekshiden aı saıyn úsh myń narazylyq hat alyp, sharasy quryp otyrǵan basshy ne isteýi kerek?..” – dep áriptesin qoldaýy, sirá, aıryqsha áser etken tárizdi… – degen boljal aıtypty. Naq sondaı qoldaýdy Moskva qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, ámbe SOKP Ortalyq Komıtetiniń hatshysy mindetin (qorǵanys salasyn basqaratyn) qosa atqaratyn L.N.Zaıkov ta kórsetken. Shyndyǵynda polıgondy jabý týraly el talaby bul qarsańda máskeýlikter ortasynan da bedeldi jaqtastar tapqan-dy: KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattar tobyn bastap, ýkraın jazýshysy, sol kezde Joǵarǵy Keńestiń ekologııa komıssııasynyń tóraǵasynyń orynbasary mindetin atqarýshy Iý.N.Sherbak (al komıssııa tóraǵasy ózimizdiń qazaqstandyq, aqyn, memleket qaıratkeri K.Salyqov bolatyn. Otansúıgish azamat, árıne, Chernobyl apatyn bastan keship, jantúrshigerlik apat jaıynda kitap jazyp júrgen orynbasaryn qasiretti Semeıge arnaıy jibergen. Mamandyǵy dáriger áriptesiniń jaraly el múddesin bar daýsymen qoldaıtynyn, ásili, jete bilgen…) birden-aq bizdi jaqtap, sol ustanymda kúrestiń aqyryna deıin tabandy turǵanyn aıtýǵa tıispiz. Bul bolsa talqy kezinde KSRO Joǵarǵy Keńesi depýtattarynyń semeılikterdi jappaı qoldaýyna septigin tıgizgen.
Ǵylymı qaýym ortasynan da senimdi jaqtastar shyqty. KSRO ǴA-nyń vıse-prezıdenti, ıadro qupııasyn zertteý bilgiri E.P.Velıhov Semeıge eki márte kelip, synaq alańdaryn ǵana emes, onyń tóńiregindegi aýyl-selolardy aralap, aıyqpas aýrýǵa ushyraǵan shermende jandardy kórgen soń-aq eshqandaı kúmán-kúdiksiz synaqty toqtatý qajettigin talaı jerde aıtyp, akademııa atynan da tıisti usynystar jasaǵan. Tipti ekinshi sapardan keıin bul máseleni dereý sheshýdi talap etip M.S.Gorbachevke arnaıy usynys hat joldaǵany halyqaralyq zor bedelge ıe ǵalymnyń adamgershilik bıik sıpatyn tanytsa kerek. Keshirim Boztaıuly “Semeı polıgony” kitabynda Evgenıı Pavlovıch Velıhovpen jaqyn tanysyp, Máskeýge barǵan kezinde kabınetinde bolyp, Semeıden de telefon soǵyp, qysylǵan sátte naqty kómek, aqyl-keńes alǵanyn súısine jazyp: “Ol kiside shynaıy ǵalymdarǵa tán adamgershilik parasat bar edi…” – deıdi.
Toq eterin aıtqanda, 1989 jyldyń aqpan aıynda qupııa jedelhat joldaýmen bastalǵan semeılikter kúresi úshinshi jylda ashyq taıtalasqa kóship, basynda bizge erik bermegen áskerıler kelesi jarylysty jasaý úshin endi jergilikti halyqtan kelisim suraıtyn boldy, synaq jıiligin uzartýǵa kelisip, al birjolata toqtatýdy 1993 jyldyń qańtaryna qaldyrǵan-dy.
Tegeýirindi ýaqyt bul taıtalasqa ózgeshe sheshim jasady. Qazaqstan táýelsizdik almaı turǵanda-aq Prezıdent N.Á.Nazarbaev 1991 jyldyń 29 tamyzynda, ıaǵnı Abaı eline 1949 jyly tuńǵysh jarylys jasaǵanyna 42 jyl tolǵan kúni Semeı polıgonyn jabý jóninde tarıhı Jarlyq jarııalady. Sodan beri biz asty-ústimizdi dúńkildetken mazasyz dúmpýdi umytyp, beıǵam uıyqtaıtyn boldyq. Biraq, uzaq jyldar janymyzdy kúızeltken dertimiz boıymyzda qaldy…
Keshirim Boztaıulynyń Semeı oblysyndaǵy jeti jyldyq óreli jumysynyń aıtýly bir kezeńi, muny, sirá, eń sońǵysy desek te raýa, 1928 jyly shańyraq kóterip, 1955 jyldyń qańtarynda taratylǵan Abyraly aýdanyn qaıta qurýmen baılanysty. Bul isti ol 1990 jyldyq kókteminde bastap, jeltoqsannyń 16 jańasynda osy másele jaıynda Qazaqstan Parlamenti arnaıy qarar qabyldaýyna muryndyq bolǵany – tarıhı shyndyq. Shyntýaıtyn aıtqanda, Abyraly jankúıerleri úshin bul is te ońaıǵa túsken joq. Jylǵa jaqyn ýaqyt burynǵy aýdan jerinde, Semeıde, Almatyda pármendi kúres (sol úshin “Egemen Qazaqstan” gazetiniń betin de onshaqty márte qajetimizge asyrǵanymyzdy eskertý paryz) júrgizýge týra keldi. Álbette sonyń búge-shigesin tarqatý – uzaq áńgime. Bul jerde toq eterin aıtsaq – oblys basshysy azyp-tozǵan eldiń shańyraǵyn qaıta kóterýge qajet kómektiń bárin de jasady: aýdan ortalyǵy Qaınar eldi mekenine deıingi júz shaqyrymǵa asfalt jol salǵyzdy, qanshama qurylys jumystaryn júrgizdi, jańadan úsh sharýashylyq ashqyzdy. Nátıjesinde bir kezde bosyp ketken el týǵan jerine qaıyra kóship kele bastady… Amal qansha, sonyń bárin tutqıyldan kelgen naryq zamany typ-tıpyl joq etti. Qazirde jeti sharýashylyqtyń keıbiriniń ornynan qańyraıǵan bos úılerdi ǵana kóresiz…
* * *
Teginde qandaı da iske ádil ólsheýish – Ýaqyt. Keshirim Boztaıulynyń týǵan elindegi jeti jyldyq irgeli jumysy tarıhı ólshemmen shamalaǵanda asa kóp merzim emes, al ǵasyrlar kóshinde bul qas-qaǵym sát. Sóıtse de, elim dep eńiregen azamattyń sol ýaqytta qanshama ıgi ister istep, jurt jadynda óshpes, ólmes erlik jasaǵanyn moıyndaý shart. Jalǵyz sarbaz – maıdanǵa shyǵa almaıdy, shyqsa da eńbegi esh… deıtin ýáj bar. Bul rette ol aqylmen tolǵap bastaı bilseń – jalǵyz bolmaı, sońyna qalyń eldi ertip úlken kúshke aınalatynyn ol qysqa ǵumyrynda (Keshirim Boztaıuly 66 jasynda, ózi jantalasa kúresken ıadrolyq polıgon týǵyzǵan beıdaýa dertten 1999 jyldyń tamyzynda eki-aq aı aýyryp, opat boldy) aıqyn dáleldep ketti.
Ádildik úshin de óz ýájimizdi emes, qarsy toptyń myqty ókili, eń alǵashqy ıadrolyq qarýdy jasaýshylardyń biri, KSRO-nyń Lenındik, Memlekettik syılyqtarynyń ıegeri, Eńbek Eri V.I.Jýchıhınniń “Semeı polıgony” kitabyn oqyǵan soń K.Boztaevqa joldaǵan narazylyq hatynan shaǵyn úzindi keltiremiz: “Ekinshi synaqqa… obkomnyń birinshi hatshysyn (M.P.Karpenkony aıtyp otyr – M.S.), oblatkom men MHK-niń tóraǵasyn shaqyrdyq (famılııalaryn umyttym: hatshy – ýkraındyq, al ana ekeýi – qazaq). Synaq oıdaǵydaı ótken soń olar tikushaqpen Kýrchatovqa attanǵan. Eki saǵattan keıin kelsem – joǵary laýazymdy álgi úsheýiniń de masaıǵany sonsha tilderi kúrmelip qalypty, solardyń masqara keıpin qazir de jıirkenishpen eske alamyn… Al, siz, Keshirim Boztaıuly, áskerıler zaqymdaǵan jerde birde-bir dárigerlik turaq salǵan joq dep bizge kiná artasyz. Aýrýhanany oılaıtyn álgi úsheýi me?.. Shyndyǵynda qalyptasqan aýyr jaǵdaıatty muqııat tekserýden keıin biz oblystyq aýrýhanany jóndeýge qomaqty qarjy bólgenbiz, biraq solar múddeli jerge jetken joq, qaıda ketkeni beımálim. Al aýrýhanalardyń múshkil hali Siz kelgenshe ózgergen joq…”
Ortamyzda júrse bıyl ol jetpiske keler edi. Táýbe delik, týǵan eli Keshirim sekildi zańǵar azamatynyń qaraqan basyn qaterge tigip jasaǵan erligin umytqan joq. Marqumnyń Keńsaıdaǵy (Almaty) zıratynyń basyna Ertis jaǵasynan aparylǵan eńseli qulpytasta tereń maǵynaly: “SEMEI ELI SAǴAN RIZA!” degen tórt-aq sóz jazylǵan. Al qara tústi gabro tastyń ortańǵysyna aspanǵa shýdalanyp kóterilgen sańyraýqulaq ispetti ajal bulty, onyń astyna jan ushyryp atoı salǵan ashýly dala turǵyndary keskindelgen. Menińshe, osy qulpytasty shabýshy semeılik músinshi, zardap shekken Abyraly aýdanynyń týmasy Baltabek Orynbaev inimiz el eńsesin kótere bilgen qaıratker azamat tulǵasyn aıtarlyqtaı dál, ásireleýsiz naqty beıneleı bilgen.
Medeý SÁRSEKE,jazýshy.
SEMEI.
28 qańtar, 2004 jyl.