Kókten túsken tas

Kókten túsken tas

Jeksenbi, 30 jeltoqsan 2012 13:32

Ǵylymda “Qaraqol” meteorıti degen atqa ıe bul jádiger týraly kim ne biledi?

Zııaly qaýymǵa, kózi qaraqty oqyrmanǵa orys jazýshysy Sergeı Markovtyń esimi jaqsy tanys. Sonymen birge, ol tarıhshy, geograf, etnograf ári saıahatshy bolǵan adam. Qazaqstandyqtar úshin onyń esimi Shoqan Ýálıhanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan “Asqarǵa attanǵandar” atty tarıhı ómirbaıandyq tamasha eńbegi arqyly ystyq.

 

Jeksenbi, 30 jeltoqsan 2012 13:32

Ǵylymda “Qaraqol” meteorıti degen atqa ıe bul jádiger týraly kim ne biledi?

Zııaly qaýymǵa, kózi qaraqty oqyrmanǵa orys jazýshysy Sergeı Markovtyń esimi jaqsy tanys. Sonymen birge, ol tarıhshy, geograf, etnograf ári saıahatshy bolǵan adam. Qazaqstandyqtar úshin onyń esimi Shoqan Ýálıhanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan “Asqarǵa attanǵandar” atty tarıhı ómirbaıandyq tamasha eńbegi arqyly ystyq.

Budan birer jyl buryn osy kisiniń 1990 jyly baspadan shyqqan tańdamaly shyǵarma­larynyń ekinshi tomyn oqyp otyryp, “Krýg skıtanıı” atty maqaladaǵy mynadaı joldarǵa kózim tústi: “Vpolne veroıatno, chto Porfırıı Ýfım­sev byl prıchasten ı k takomý delý, kak otkry­tıe redkosnogo meteorıta “Karakol”. On ýpal v polden 9 maıa 1840 goda v Aıagýzskom ýezde ı byl dostavlen v Semıpalatınsk, a zatem ot­prav­len v Peterbýrg. Otkrytıe “Karakola” sov­pa­daet s poezdkamı Ýfımseva po stepı”. Avtor­dyń P.Ýfımsev dep otyrǵan keıipkeri kezinde Semeıde turǵan saıahatshy, saýda kerýenderiniń jol­basshysy bolyp istegen kisi eken. Al “Qara­qol” meteorıtine taǵy basqadaı derekti izdege­nimmen, ol S.Markovtyń kitabynan kezdespedi.

Meniń nazarymdy aýdarǵany jazýshynyń óte sırek kezdesetin meteorıt degen pikiri edi. Son­dyq­tan  onda ne syr bar, ereksheligi nede, salma­ǵy qansha, pishini qandaı degen saýaldar mazalaı berdi. Osy suraqtarǵa jaýap izdeýdi aldymen 1972-1978 jyldar aralyǵynda shyqqan “Qazaq so­vet ensıklopedııasynan” bastadym. Ondaǵy oıym: Moskvada turatyn jazýshynyń jaz­ǵany­nan góri bizdiń eń basty anyqtamalyqta derekter mol bolar degen senim edi. Atalǵan eńbektiń 8-tomynda  meteorıtter týraly kólemdi materıal jarııalanypty. Alaıda, odan “Qaraqol” meteorıti týraly bir aýyz da sóz kezikpedi. Onyń esesine Reseıde jáne basqa memleketterde tabylǵan birneshe meteorıtterdiń aty atalypty. Al, Týngýs atty meteorıtke tipti arnaıy maqala arnapty.

Sóıtip, ensıklopedııadan izdegenimdi tap­pa­ǵan­­nan keıin, basqadaı kitaptardy aqtardym. On­­daǵan oqýlyqtardy, ǵylymı eńbekterdi, áde­bı shyǵarmalardy qaraýǵa týra keldi. Onyń ishin­de, ásirese, sol zamanda ómir súrgen zert­teý­shi­­ler, Aıagóz óńirinde de bolǵan saıahatshylar A.Iаnýshkevıch, G.Atkınson, Sh.Ýálıhanov, N.Abra­movtardyń eńbekterinen bir nárse kez­des­­tirem be degen úmitim bolyp edi, biraq ol aqtalmady.

Degenmen, “Qaraqol” meteorıtiniń izine túsip, biraz materıaldardy qarastyrý barysynda qyzǵylyqty qosymsha derekter kezdesti. Máselen, oblystyq “Irtysh” gazetinde jarııa­lan­ǵan “Po sledam drevnego meteorıta” (20.08.87) atty maqalada ǵarysh stansalary borty­nan túsirilgen sýretterge qaraǵanda, Tal­dy­q­orǵan jáne Semeı oblystarynyń shekara­syndaǵy úlken eki oıyqty alyp meteorıttiń izine uqsastyrýǵa bolatyny aıtylǵan.

Bul ǵylymı tujyrymdamanyń “Qaraqol” meteorıtine qandaı qatysy bar? Ádette meteorıtke ataý onyń túsken jerine qaraı beriledi. Tabylǵan tas “Qaraqol” atalǵandyqtan, Aıagóz óńirinde kezdesetin bul qandaı jer ataýymen baılanysty degen suraq týady. “Qazaq sovet ensıklopedııasynyń” 6-tomynda “Qaraqol” atty ózen jáne aýyl bar eken. Aýyl bertinde paıda bolýy múmkin bolǵandyqtan, meteorıt ataýyn ondaǵy ózenmen baıla­nys­tyrǵan durys sııaqty. Jalpy uzyndyǵy 184 shaqyrymǵa sozylatyn ózen Tarbaǵataı silemderinen bastaý alyp, Saǵıt aýylynyń shyǵysynda Sasyqkólge quıady, ıaǵnı Taldyqorǵan oblysynyń shekarasynan alys emes. Ǵalymdardyń paıym­daýynsha, bul aımaqta magnıt órisiniń shyǵyrshyq tárizdi qubylysy anyqtalǵan. Sondyqtan meteorıttiń Qaraqol ózeniniń Taldyqorǵan oblysymen shektesetin saǵasyna taıaý jerge, ıaǵnı ǵalymdar jazyp otyrǵan tartylysy kúshti aımaqqa túsýi ábden múmkin.

Sonymen birge osy jerden onsha alys emes Balqash kóli týraly V.Nıkolaev “Balqash óńiri” atty kitapta geologtar arasynda dıametri júzdegen shaqyrymǵa sozylatyn Balqash shuqyry erte zamanda alyp meteorıttiń qulaýynan paıda bolǵan degen pikir bar delinedi.

Budan shyǵatyn qory­tyn­dy: joǵaryda atalǵan óńirlerde kraterlerdiń paıda bolýy, meteorıtterdiń túsýi zańdylyq sııaqty. Alaıda, bizdi qyzyqtyrǵan eń basty másele “Qaraqol” meteorıtine baılanysty naqty derekter edi.

S.Markov kitabynyń aıaǵynda paıdalanylǵan ádebıetter tizimi bar. Sonda “Sıbırskaıa sovetskaıa ensıklopedııa”, t.3. Meteorıty. Novosıbırsk, 1932.” degen silteme jasalǵan. Alaıda, men ony Almaty kitaphanalarynan taba almaǵam. Endi mamyr aıynda issaparmen Novosıbırsk qalasyndaǵy Reseı Ǵylym akademııasynyń Sibir bólimshesinde bolǵan kezimde kitaphanada atalǵan kitapqa suranys jasadym. Mine, 1932 jyly naýryz aıynda jaryq kórgen “Sıbırskaıa sovetskaıa ensıklopedııanyń” 3-tomyndaǵy meteorıtterge baılanysty maqalany oqyp otyrmyn. Bir kezde meteorıtter tizbeginen “Qaraqol” týraly joldar jarq etip kózime ottaı basyldy! Tipti budan basqa da qazaq jerinen tabylǵan meteorıtter bar ekenin kórgenimde, tańdanysymda   shek bolǵan joq. Árıne, bul mundaı aqparatqa jolyǵamyn dep oılamaǵandyqtan da bolar. Sonymen, tabylǵan derekterdi oqyrmanǵa qaz-qalpynda túpnusqada jetkizgendi jón kórdim:

“S obshırnoı terrıtorıı Sıbırı ızvestny sledýıýshıe meteorıty:

Karakol. Ýpal v polden 9 maıa 1840 v b. Aıagýzskom ý. Semıpalatınskoı gýbernıı. Sınonım “Kırgızkaıa step” Belyı hondrıt. Pervonachalnyı ves 3 kg. Gl. massa v Akad.naýk . Karakol ıavlıaetsıa odnım ız lýchshıh ekz. orıentırovannyh M. s ıdealno razvıtoı konýsovıdnoı formoı.

Iаmysheva. Naıden v 1885 ý d. Iаmyshevoı b. Pavlodarskogo ý.Sem-skoı gýb; sınonımy: “Pavlodar”, “Semıpalatınsk”. Palassıt. Pervonach. ves 4,5 kg. Gl. massa nahodılas v kolleksıı prof. Iý.Sımashko: melkıe chastı rasseıany po soıýznym ı zagranıchnym mýzeıam.

Bıshtıýbe. Naıden v 1888 v ýrochıshe Bıshtıýbe, blız Nıkolaevskogo poselka Týrgaıskoı oblastı. Sınonımy: “Nıkolaev” “Týrgaı”. Krýpnostrýktýr­nyı oktaedrıt. Nıkelıa 6,48%. Pervonach. ves treh ekz. 48,25 kg. Gl.massa – v Gornom mýzee.

Mamra. Ýpal 15 maıa 1927 ý kolodsa Mamra v ýrochıshe Mamyrdyn-kryk na granıse b. Chımbaıskogo ı Kzyl-Ordynskogo ý.ý. (Kazahstan). Razbıt jıtelıamı ı razoshelsıa po rýkam. Hondrıt. V Akademıı Naýk oskolok vesom 58,8g.

Tarbagataı. Neýstanovlennoı daty kamennyı M. vesom v 101 g. V Akad. Naýk” (440-441 better).

Mine, Sibir ensıklopedııasynan oryn alǵan meteorıtter osylar. Bul 1932 jylǵa deıingi jaǵdaı jáne tek Sibir aımaǵyna jatatyn óńirlerden tabylǵan meteorıtter ekenin eskersek, joǵarydaǵy tizimniń tolyǵýy ábden múmkin ǵoı.

Osy jerde meteorıtterdiń alatyn orny jóninde bir-eki aýyz sóz. Jalpy meteorıtter – ǵalamshararalyq keńistikten Jerge kelip túsetin temir nemese tas dene ekeni belgili. Olardyń usaq planetalardyń synyqtary sanatynda jer betinen tys jerde paıda bolatyn qatty deneniń úlgisi retinde kosmogonııalyq máni zor jáne Jerdiń tereń qabattaryn zertteýde de mańyzy erekshe. 1974 jylǵa deıingi málimet boıynsha Keńester Odaǵy aýmaǵynan 146 meteorıt tabylǵan. Olar memleket menshigi bolyp sanalyp, zertteý úshin ǵylymı mekemelerge berilgen. Ǵylym úshin meteorıtterdiń quramyn zertteý ne úshin qajet? Ol kún júıesi tarıhynyń óte erte kezeńinde bolǵan ǵalamsharlardyń jasyn anyqtaýda jáne sol kezdegi jaı-kúılerin zertteýde mańyzy úlken. Olardy Jer deneleriniń quramymen salystyrýdyń da bereri mol. A.I.Voısehovskııdiń  “Vınovnısa zemnyh bed” kitabyndaǵy (Moskva, “Znanıe”, 1990) “Meteorıty – skýlptory lıka zemlı” atty maqalada ǵalymdardyń zertteýi boıynsha bizdiń planetamyzdyń bet-bederi, beınesi tek qana aqyryn júrgen evolıýsııalyq prosesterdiń arqasynda ǵana emes, sonymen birge ǵaryshtan bolǵan meteorıtterdiń “atqylaýy” nátıjesinde de túzilgen degen qorytyndy jasaıtyn derekter kóbeıgen. Onyń bir kýási retinde jerde paıda bolǵan kraterlerge júrgizilgen zertteýlerdi alǵa tartady.

Jerge qulamas buryn meteorıtter ǵalamshararalyq keńistikte uzaq ýaqyt aınalyp ushýy barysynda syrty balqyp, qara qabyqshamen qaptalady. Kóptegen meteorıtter teńizder men muhıttarǵa, adamdar sırek turatyn jerlerge qulap, tabylmaı da qalady eken. Sondyqtan da  qolǵa túsken meteorıtterdiń ǵylym úshin quny óte joǵary. Kezinde KSRO ǴA-nyń meteorıtter jónindegi komıteti de jumys istegeni belgili.

Osy jaǵdaılardy eskere kelgende, “Qaraqol” sııaqty qazaq dalasyna túsken “aspan tastarynyń” ǵalym- zertteýshilerimizdiń nazarynan tys qalǵany ókinishti-aq. Múmkin bular týraly bizdegi astronomııa, geologııa salasynda isteıtin keıbir mamandar jaqsy biletin de bolar. Biraq olardyń qazaqstandyq basylymdarda jarııalanbaýy, oqýlyqtardan, ensıklopedııalardan oryn almaýy, elimiz týraly albomdardan sýretteri kórinbeýi qynjyltady. Sebebi, meteorıtter jaı ǵana tas emes, bizdiń ótkenimizden syr shertetin kýálik – tarıhı eskertkishterimiz de emes pe?

Osyndaıda oıǵa basqa elderdiń tarıhı muralarǵa degen kózqarasy, is-áreketi oralady. Mysaly, Reseıde 1908 jyly 30 maýsymda baıqalǵan Týngýs meteorıti atty tabıǵı qubylystyń qyr-syry san márte zerttelip, jazyldy. Osy másele tóńireginde ǵylymı pikirtalas áli báseńdegen joq. Meteorıt jarylyp, qulady degen aımaqqa talaı ret ekspedısııa jiberildi. Mine, osy qubylys kóptegen jyldar ótse de, úzdiksiz zerttelýde.

Ásirese, meteorıtterdiń “atasy sanalatyn” “Goba” tasynyń taǵdyry tipti erekshe. Ol Afrıkadaǵy Namıbııa memleketinde tabylǵan. Ǵalymdardyń topshylaýynsha shamamen 80 myń jyl buryn jerge qulaǵan álemdegi eń úlken meteorıt sanalatyn bul tastyń salmaǵy 50 tonna. Osy tarıhı eskertkish memlekettiń qaramaǵyna alynǵan. Sol qasterli tasty aınala úsh qatardan turatyn amfıteatr soǵylyp, qasyna arhıtektýralyq keshen turǵyzylǵan. Kóptep keletin týrısterge arnap meteorıt týraly túsinik beretin býkletter shyǵaryl­ǵan. Al el astanasy Vındkýhtaǵy mýzeıde “Gobaǵa” alǵash kezikken ańshy Iаkobýs Grıtstiń tapqan oljasy týraly óz qolymen 1920 jyly jazǵan haty saqtaýly.

Osy jaılardy keńinen tarqatyp jatqanymyz, sonaý alys Afrıkadaǵy mesheý sanalǵan eldiń ózinde tarıhı eskertkishterin mádenı qundy muralarǵa aınaldyryp ustap otyrǵandyǵynda. Bul, árıne, úlgi tutarlyq ónege.

Al bizdiń kóptegen tarıhı jádigerlerimiz talaýǵa túskeni belgili. Taıaýda HIH ǵasyrda Reseıge jiberilgen taǵy bir muramyz týraly qujatqa keziktim. Semeıdegi ólketaný murajaıyndaǵy kitaphanada “Semeı oblystyq statıstıkalyq komıtetiniń jalpy otyrysynyń hattamasy” (07.11.1887) saqtalypty. Onda: “Mejdý prochım, letom otchetnogo goda mýzeı posetıl pervyı popechıtel Zapadno-Sıbırskogo ýchetnogo okrýga, Deıstvıtelnyı statskıı sovetnık V.M.Florınskıı. Svoe vnımanıe on obratıl gl. obrazom na otdel arheologıı. Bıblıotechnyı komıtet prı etom poseshenıı pozvolıl sebe prosıt g.popechıtelıa prınıat v dar dlıa mýzeıa Sıbırskogo ýnıversıteta odný ız kamennyh bab, ımeıýshıhsıa v oblastnom mýzee. G.popechıtel ızıavıl svoe soglasıe ı kamennaıa baba, dostavlena byla v Tomsk na parahode Ignatova – Kýrbatova besplatno”,- dep jazypty.

Mine, kórdińizder me, “mejdý prochım” dep otyryp, tól muramyzdy qamqorshylaryna syıǵa tarta salǵan. Tipti ózderiniń ákelerinen qalǵandaı, aqy­syz-pulsyz aparyp berdik deıdi. Bul – qujatqa tir­kelgen balbal. Al iz-túzsiz ketkenderi qanshama?! Ási­rese, Qozy Kórpesh pen Baıan Sulý mazarynyń ir­ge­sinen ǵaıyp bolǵan tas músinderge ishiń ýdaı ashıdy.

Al ózim osy jaǵdaıdan keıin Semeıdegi ólketaný murajaıynyń aldyndaǵy kógalǵa qoıylǵan toǵyz balbal tasty kórgende, basqadaı sezimge bólenetin boldym. Endi olardyń beınelerinen jalǵyzsyraǵan, kózderinen muń seziletin sekildi. Sonymen birge 1977-1980 jyldary oblystyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda istep júrgende, jumys babymen Semeı oblysynyń barlyq aýdandarynda bolǵan kezimde, kósilip jatqan saıyn daladan birde-bir balbal, syntastardy kóre almaǵanym eske túsedi.

Endi maqalamyzdyń ózegi bolǵan meteorıtke qaıta oralaıyq. Budan eki jyl buryn “Qaraqol” meteorıti týraly derekter ózimizdiń ensıklopedııada kezdespegen soń, “Úlken  sovet ensıklopedııasynda” qaıdan bolsyn dep, qaramaı ketkenmin. Taıaýda sol kitaptyń meteorıtter týraly jazǵan 16-tomyn qarap otyryp, tutastaı bir betine berilgen ártúrli meteorıt tastarynyń sýretine kózim tústi. Sol bettiń oń jaq tómengi shetinde jeke turǵan kıiz úı pishindes meteorıt “Qaraqol” ekenin kórgende, óz kózime ózim senbeı, birneshe ret qarap, oqyp shyqtym. Onda: “4. Kamennyı meteorıt Karakol, massoı 2,8 kg, ýpavshıı 9 maıa 1840 v Semıpalatınskoı oblastı. Meteorıt ımeet konýsoobraznýıý (orıntırovannýıý) formý”, – dep jazylypty. Mine, sóıtip alystan izdep, talaı kitaptardy qoparystyryp júrsem, ǵalamshardan túsken asyl tastyń sýreti aıaq astynan tabyldy.

Sonymen, qoldaǵy derekterge qaraǵanda, qazaq jerine túsken meteorıtterdiń kóbi elimizde qal­ma­ǵan sııaqty. Demek, olar da basqadaı tarıhı jáne mádenı eskertkishterimiz sııaqty talan-tarajǵa túsken.

Sondyqtan meteorıt syndy asyl tastarymyzdy jınaqtaý, ne bolmasa memlekettik turǵydan kóshirmesin jasaý kezek kúttirmeıtin istiń biri deımin. Ásirese, kıiz úı pishindes “Qaraqol” meteorıtiniń orny bólek der edim. Olardyń da elimizdiń murajaılarynan oryn alatyn kúni alys emes dep sengim keledi.

О́mirzaq SULTANOV,Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri,dosent.

25 shilde 2001 jyl.