Beısenbi, 22 qarasha 2012 7:15
Memleketimiz úshin búgingi tańdaǵy ózekti máseleniń biri halyq densaýlyǵynyń jaqsarýy, ortasha ómir súrý jasyn uzartý desek, qan tamyrlary aýrýlarynyń kóbeıýi kókeıkesti jáıttiń birine aınalyp otyr. Bizdiń A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııalyq ortalyǵy qan tamyrlary bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, joǵary sanattaǵy hırýrg Talǵat DEMEÝOVPEN áńgimemiz osy máseleniń tóńireginde órbigen edi.
Beısenbi, 22 qarasha 2012 7:15
Memleketimiz úshin búgingi tańdaǵy ózekti máseleniń biri halyq densaýlyǵynyń jaqsarýy, ortasha ómir súrý jasyn uzartý desek, qan tamyrlary aýrýlarynyń kóbeıýi kókeıkesti jáıttiń birine aınalyp otyr. Bizdiń A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııalyq ortalyǵy qan tamyrlary bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, joǵary sanattaǵy hırýrg Talǵat DEMEÝOVPEN áńgimemiz osy máseleniń tóńireginde órbigen edi.
– Talǵat Nurmahanuly, mamandar sońǵykezde qan tamyrlary aýrýlary isikaýrýlarynan keıin ekinshi orynǵakóterilgenin alǵa tartyp, alańdaýshylyqtanytýda. Bul derttiń beleń alýyna ne sebep bolyp tur?
– Qan tamyrlary aýrýlary asqynyp bara jatqany ras. Álemniń kóptegen elderinde júrek-qan tamyrlary jáne serebrovaskýlıarlyq aýrýlary taralýy jaǵynan epıdemııalyq jaǵdaımen teńesedi. Mundaı naýqasqa shaldyǵý sebepteri kóp. Eń bastysy, dene qıymylynyń azdyǵy, ıaǵnı gepodınamııa qan tamyrlary aýrýlaryna dýshar etýde. Máselen, qyzmet babyndaǵy kóptegen tanystaryma qarasam, tańerteń turyp, daıyn kólikke otyryp jumysqa keledi. Kúni boıy tapjylmaı otyrady da, keshke mashınasyna qaıta minip úıine barady da, tamaq iship, dıvanǵa qısaıa ketedi. Búkil ómiri osylaı keńsede ótip jatqan tanystar bárimizden tabylady. Mundaı ómir salty da adamdy aýrý qylmaı qoımaıdy. Dene qımylynyń azdyǵy, temeki shegý, durys tamaqtanbaý túptiń-túbinde qan tamyrlarynda túıinderdiń paıda bolýyna nemese qan tamyrlarynyń álsirep, jińishkerýine aparady. Jáne bul dert tuqym qýalaıtyndyǵyn umytpaý qajet.
– Qan tamyry aýrýlarynyń bastapqy belgileri qandaı?
– Basty belgisi – aıaq-qolda aýyrsyný seziminiń paıda bolýy, aqsaý. Kóp jaǵdaıda: «Basy aýyrmaıtyn, baltyry syzdamaıtyn adam bolýshy ma edi» dep júre beretinimiz bar.
Eger adam aıaq-qoly uıyp aýyryp, saýsaqtary muzdap, jansyzdanyp júrgenin baıqasa, mundaı jaǵdaıǵa júrdim-bardym qaraýǵa áste bolmaıdy. Keıde adamdar júrip kele jatyp, aıaq-qolynyń qaqsap, sharshaıtyndyǵyn baıqap, bilip júredi. Demalyp alyp, ári qaraı sharýasymen aınalysa beredi. Munyń ózi de alańdatarlyq jaǵdaı.
О́kinishke qaraı, bizdiń kóptegen pasıentterimiz aldymyzǵa ábden asqynǵanda keledi. Jedel járdemmen jetedi. Osynyń saldary dárigerler jasaıtyn otalardyń keıde sátsiz shyǵýyna da sebep bolyp jatady. Otalardyń sońǵy nátıjesine áser etedi.
– Demek, qan tamyrlary aýrýlary abaısyzda juqtyryp alatyn dertemes. Aldyn alýǵa bolady ǵoı?
– Mamandardyń aıtary da osy. Eń bastysy, dene qozǵalysyn kóbeıtip, qannyń jaqsy júrýine jattyǵýlarmen septesip, zııandy ádetterden, temekiden aýlaq bolý – mundaı syrqattan barshamyzdy alystatady. Kez kelgen adam eń bolmaǵanda jylyna bir-eki ret qan qysymyn, qant pen holesterındi ólshetip júrek-qan tamyrlary dárigerleriniń tekserýinen ótip turýy kerek. Bul zamana talaby.
– Qazirgi medısına bul aýrýdyń bastapqy kezeńin qalaı anyqtaıdy?
– Bizdiń saladaǵy eń qarapaıym ádis – qan tamyrlary dopplerografııasy. Túsinikti tilmen aıtqanda, tamyrdy tespeı-aq, teriniń syrtynan arnaıy ÝDZ apparaty arqyly qan tamyrlarynyń soǵysyn, tarylýyn, bitelýin, túıinshikterdi, ıaǵnı aǵzada qandaı da bir aqaýdyń bar-joǵyn anyqtaýǵa bolady. Búgingi tańda bul eń qoljetimdi, senimdi, eń zııansyz ádis. Sol sııaqty laboratorııalyq saraptamalar arqyly qannyń qoıýlanýyn, taǵy da basqadaı aýytqýlardy anyqtaımyz. Jáne taǵy bir ádis, qan tamyryna ınemen kontrastyq suıyqtyq jiberip (angıografııa), qan tamyrlarynyń bitelgen-bitelmegenin bilýge bolady. Medısına tilimen aıtqanda, bul – ınvazıvti ádis. Qysqasy, qan tamyrlary aýrýlaryn anyqtaýdyń basqa da qarapaıym túri kóp.
– Bul máselede Ulttyq ǵylymı ortalyq ta qarap otyrmaǵan bolar?
– Ár toqsan saıyn bizde de ashyq esik kúnderi ótedi. Ortalyqtaǵy maman-dárigerler barlyq aýrýlardyń túrleri boıynsha halyqty qabyldap, tegin qyzmet kórsetedi. Tek bıyl ǵana A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııalyq ortalyǵynyń bas dırektory Jetkergen Arzyqulovtyń tikeleı jetekshiligimen bizdiń kardıolog, mıkrohırýrg, qan tamyrlary hırýrgy dárigerleri Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda oblystarynda jáne Aqtaý qalasynda bolyp, halyqty qabyldap, keńes berip, ózdiginen júrip-tura almaıtyn naýqastardy qarap, otalar jasady. Tek bir jyl ishinde aımaqtarda 50-ge tarta kúrdeli ota jasadyq, 500-den astam keńes berildi.
– Qan tamyrlary aýrýlaryn asqyndyrmaýdyń qarapaıym qaǵıdasyqalaı?
– Ár adam udaıy qan qysymyn ólshep turýy qajet. О́ıtkeni, qan qysymynyń durys bolmaýy birinshi búırekti zaqymdaı bastaıdy. Infarktiń ózi qan qysymyn uzaq ýaqyt emdemeýdiń saldarynan bolady. Adamdar keıde uzaq jyldar boıy qan qysymy aýrýyn eleń qylmaı júrip alady. Túptiń-túbinde bul jaqsylyqqa aparmaıdy. Sol sııaqty, kóp adamdar komaǵa túskende ǵana, jedel járdemde ketip bara jatyp óziniń sýsamyrmen aýyryp, ol tipti asqynyp ketkenin biledi. Bul kezde aǵzanyń kóp bóligi zaqymdalyp bolady. Sondyqtan, kórý qabiletiń nasharlaı bastady ma, dáretke jıi barasyń ba, aýzyń qurǵap, shóldeı beresiń be, onda mindetti túrde dárigerge qaralý kerek. Áıtpese, qant dıabetiniń ózi soqyr etip, múgedektikke dýshar qylyp, ómir boıy ınsýlınge táýeldi etip qoıýy ǵajap emes.
– Medısınasy ábden damyǵan elderde qan tamyrlary aýrýlaryn qalaı emdeıdi? Bul salada bizdiń qolymyz jetpeı júrgen qandaı ozyq tehnologııalar bar?
– Bizdiń Ulttyq ǵylymı hırýrgııalyq ortalyq ta zamana kóshinen qalyp jatqan joq. Osy ortalyqta, ıaǵnı Qazaqstanda adam baýyryn transplantasııalaýǵa qol jetkizdik. Mundaı otalar sátti júzege asty. Sol sııaqty jyl sońyna deıin júrek almastyrý transplantasııasyn júrgizýdi kózdep otyrmyz. Bizdiń mamandar Germanııa, Japonııa, Izraıl sııaqty memleketterde bolyp, tájirıbe baıytýda. Olar da bizge kelip turady. Jýyrda bizge kelgen sheteldik áriptesterimizdiń biri: «Sizderden de úırenetin tustar bar eken», dedi. Máselen, AQSh nemese Germanııa elderindegi sııaqty keleshekte bizde de robot-hırýrgtar bolady dep oılaımyz.
– Aıaqtaǵy qan tamyrlarynyń bileýlenip ketýin, ıaǵnı varıkozdy bólek qarastyryp otyrsyz.
– Osy jerde bir máseleni aıtýǵa bolady. Elimizde mundaı aýrýdy sátti emdep jazatyn dáriger-hırýrgtardyń bar ekendigine qaramastan, eshnársege negizdelmegen qaýesetke senip, mamandardan qashqalaqtap, dertin asqyndyryp alatyndar kóptep tabylady. «Oı, ota jasatýǵa bolmaıdy, pyshaq tıgizbeý kerek eken», dep ózdiginen jazylyp ketetindeı, aldamshy sezimmen júrip, tamyrlary jarylyp, júre almaıtyndaı dárejege jetedi. Nátıjesinde, bul bizdiń otamyzdyń sátti shyqpaýyna da áserin tıgizetindigin jasyrmaý qajet.
Sondyqtan qan tamyrlary isine bastaǵanda-aq adam dárigerge kórinse, otasyz-aq ońaı emdeýge bolady. Mysaly, bizdiń hırýrgııalyq ortalyqta barlyq bilikti mamandar shoǵyrlandyrylǵan. Kómek surap, keńes surap aldymyzǵa kelgen jandy emdeý bizdiń paryzymyz.
– Qalaı desek te, A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııalyq ortalyǵy jaı ǵana emhana emes. Ulttyq mártebege ıe bolǵan bul mekemede keshendi ǵylymı zertteýler júrgizilip jatqan bolar? Shalǵaıdaǵy maman-dárigerlerge osynda kelip tájirıbe baıytýǵa múmkindik bar ma?
– Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda bizde halyqaralyq ǵalymdardyń qatysýymen «Hırýrgııadaǵy ınnovasııalar» atty Qazaqstan hırýrgteriniń III kongresi ótti. Oǵan 50 elden 3 myńǵa tarta mamandar qatysty. Sondaı-aq respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirindegi, ıaǵnı hırýrgııanyń aralasýyn qajet etetin medısınanyń barlyq salasynyń ókilderi jınaldy. Ǵulama ǵalymdar áriptesterimizdi alańdatqan barlyq saýaldarǵa jaýap berdi, joǵary sanattaǵy hırýrgter tájirıbelerin ortaǵa saldy. Bizdiń ortalyqta aı saıyn aımaqtaǵy dárigerlerge jáne bizdiń hırýrgııalyq ortalyqtyń mamandaryna shetelden kelgen mamandar master-klasstar júrgizedi.ÁńgimeleskenAınash ESALI,«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.