Otanymyz – ortaq úıimiz

Senbi, 27 qazan 2012 7:18

Baqytyn qazaq  jerinde tapqan

Tilepaldy Jamankózuly qarııa jasy toqsannan assa da tyń kórindi. О́ńirin jaýyngerlik medaldary kómkergen kástómin jelbegeı jamyla otyryp ótken kúnder elesinen áńgime sabaqtady. Qasynda otasqandaryna alpys úsh jylǵa aıaq basqan zaıyby Lıýbov Ashatqyzy ájeı maıdangerdiń keıbir umyt qalǵan tustaryn eske salyp tolyqtyryp qoıady. Árıne, jasamys tartqan shaqta alysta qalǵan ómir belesterin oı súzgisinen ótkizý de ońaı emes.

Senbi, 27 qazan 2012 7:18

Baqytyn qazaq  jerinde tapqan

Tilepaldy Jamankózuly qarııa jasy toqsannan assa da tyń kórindi. О́ńirin jaýyngerlik medaldary kómkergen kástómin jelbegeı jamyla otyryp ótken kúnder elesinen áńgime sabaqtady. Qasynda otasqandaryna alpys úsh jylǵa aıaq basqan zaıyby Lıýbov Ashatqyzy ájeı maıdangerdiń keıbir umyt qalǵan tustaryn eske salyp tolyqtyryp qoıady. Árıne, jasamys tartqan shaqta alysta qalǵan ómir belesterin oı súzgisinen ótkizý de ońaı emes.

Soǵys bastalǵan jyly Tilepaldy Georgıevkadaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepte segizinshi synypta oqyp júr­­­gen eken. Týǵan aýyly Sharbaqtyda jeti synyptan soń mektep joq, orta bilimdi tek aýdan ortalyǵynda jalǵastyratyn kez. Kúzde on segiz jasqa tolǵan ol birneshe synyptastarymen birge áskerı komıssa­rıatqa shaqyrylady. Qoldaryna shaqyrý qaǵazy berilip, týra jańa jyl­dyń aldynda áskerge alynady. Sodan Ferǵanada úsh aılyq áskerı daıyndyq­tan ótken soń, batysqa – maıdan shebine jiberiledi. Qy­zyl Týly 389-shy moto­atqyshtar polkin­de avtomatshy bolyp Stalıngrad maıdanyna, Belorýssııany, Ýkraınany azat etý urystaryna qatys­qan. 1943 jyly arqasyna jaryqshaq tıip jaralandy da. Gospıtal tóseginen turyp úlgermesten qaıtadan qolyna qarý aldy.Jeńis kúnin Soltústik Kavkazda shekara tynyshtyǵyn qorǵaý kúzetinde qarsy aldy. Bul orynda taǵy tórt jyl áskerı qyzmette boldy. Soǵysqa ketken ulyn kútýmen sarǵaıǵan aýyldaǵy ákesi aqyry tózimi taýsylyp, kózi qaraqty bir aza­matqa jazdyryp Stalınge hat joldaıdy. «Osylaı da, osylaı, ózim bolsam qartaı­dym, anasy da jıi aýyratyn boldy. So­ǵys bitkeli tórt jyl ótti ǵoı, endi jal­ǵyz ulymdy úıge qaıtar» dep. Osy hat sebep boldy ma, joq pa, áıteýir 1949 jyly mamyr aıynda Tilepaldy omyraýyna «Kavkazdy qorǵaǵany úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldary syńǵyrlap týǵan úıdiń tabaldyryǵyn attaıdy.Sol jyly kúzde aýyldaǵy qasy kózi qıylǵan on segiz jasar boıjetken, balqar qyzy Lıýbamen kóńil qosyp, otaý qurady. Al qyzdyń buǵan deıingi taǵdy­ry jatqan jan aýyrtar hıkaıa. Surapyl soǵys balalyq shaǵyn oıran etip, ata-anasynan, týystarynan, tipti, týǵan jerinen aırylyp, on úsh jasynda teteles baýyry ekeýi deportasııalanǵandar eshelonymen Qazaqstannan bir-aq shyqty.– Qaraǵym, ótken soǵys bizdiń ulty­myzǵa óte aýyr tıdi, – dep tereń kúrsi­nip aldy da, ájeı edáýir ýaqyt únsiz qal­dy. Onyń kóz aldynan qanquıly so­­ǵystyń qatygez oqıǵalary ótip jatqany anyq. Júrekte qatqan jara kóp. Ara­da­ǵy alpys jyldan asa ýaqyt ta umyttyra almas kórinister, ómirdiń ashy sabaqta­ry. Olar Kabardın-balqarlardyń orta­lyǵy Nalchıkke taıaý Gýndelen degen seloda tura­tyn. Ákesi Ashat aýdandyq NKVD-niń bas­tyǵy edi, soǵystyń alǵash­qy kúni maı­dan­ǵa alynyp sodan qaıta kórmedi. Bularǵa bas-kóz bolyp júrgen nemere aǵasy Ismaıl bolsa Soltústik Kavkazdy nemister basyp alǵanda partızandar otrıadyna baryp qosylady. Biraq, olar jaý qolyna túsip qalyp, nemister óz kórlerin ózderine qazdyryp alyp, bárin ordyń shetine tur­ǵy­zyp qyryp salady. El ishi­nen shyqqan satqyndardyń kesirinen talaı asyl azamattar atylyp ketedi. Kóp uzamaı keńes áskerleri óńirdi jaýdan tazartady.1944 jyly 6 naýryzda shuǵyl túrde búkil halyq shyǵysqa qonys aýdarylady. Qarshadaı Lıýba bir jumystarymen sol kezde úıden shyǵyp ketken anasy men sińlisin de kóre almaı qalady. On bes jasar aǵasy Hadjy ekeýin jurtpen birge poezǵa tıep, buryn estip bilmegen alys-alys qıyrlarǵa ala jóneledi. Alpys vagondyq eshelon toly kavkazdyq­tar qa­zaq jeriniń shetine ilingennen jol jóne­keı stansalarǵa túsirilip, sońy sonaý Taldyqorǵanǵa deıin ótedi. Lıýba men baýyry Almatyda ınternatqa qa­­­byl­­da­nyp, jastaı belderi qaıysyp qala irgesindegi kókónis sovhozynda jumysqa jegiledi. Eńbekkúnge kúnimdik aýqat úshin nanǵa kartochka beriletin aýyrt­pa­lyq soǵystan keıin de birazǵa deıin jal­ǵasty. Arada úsh jyl ótkende burynǵy Krasnogor aýdanynyń Sharbaqty jaǵyn­da ornyqqan jamaǵaıyndary tabylyp, solardy saǵa­lap kelip osynda taban tirep qalǵan eken. Bul kezde eseıip, qara jumysta ysylyp qalǵan aǵasy Hadjy Bıchekýev kolhozda traktorshy, esepshi bolyp eńbekke aralasady. Lıýba da birde qyrmanda, birde eginjaıda qoldan kelgen sharýany japyryp ister jasqa jetip edi. Aýyldastaryn tapqanmen, anasyn kórý baqyty buıyr­mady olarǵa. Bálkim kórer de edi, eger anasy men sińlisi de ile-shala ózderinen keıingi eshelonmen Frýnzege kelip túsip, odan Osh jaǵyna qonys aýdarylǵanyn sol kezde bilgende. Tek, arada on úsh jyl ótkennen keıin ǵana biledi muny. 1957 jyly sińlisi Márııamdy izdep tabady. Orny tolmas ókinishi sol – anasy Zeınep dúnıeden ótip ketken eken, bulardyń ómirde bar-joǵyn bile almastan zapyran jutqan kúıde 1946 jyly-aq qapadan kóz ju­myp­ty qaıran ana. Al, sińlisi turmys quryp balaly-shaǵaly bolypty.Shúkir, qudaı bulardy úbirli-shúbirli etti. Tilepaldy ekeýi toǵyz ul-qyzd­a­ry­nan qazir 25 nemere 12 shóbere súıip otyr. Alpys jyldan asa buryn otaý qur­ǵanda qandaı edi? Yrǵaıty ózenin boılaı ár jerde bir japyraıǵan toqal tamdar aýyz úıge kirgen saıyn mańdaı­dy soǵyp alatyn tym alasa edi. Kolhoz­­dyń taýsylyp bolmas qym-qýyt tirligi­men tań­nyń qalaı atyp, keshtiń qalaı batqa­nyn bilmeı qalatyn shaqtar. Tilep­aldy jas kelinshegimen anasy Áınek úsheýi birge turdy. Ákesi kishi apasy Kúláı­sha­men bólek shańyraqta. Jaman­kóz ol kezde asyp-tasqan baılyǵynan emes, taǵdyr­dyń jazýymen, jaqynyn jatqa jiber­meıtin ámeńgerlik jolymen jastaı jesir qalǵan jeńgesi men kelinine qo­sylǵan-dy. Úlken áıelinen Tilepaldy jal­ǵyz da, kishi áıelinen tórt ul, bir qyz­dan bir qaýym baýyrlary bar qazir. Eresegi bul soǵysqa ketkende aman kelse eken degen tilekpen atyn qoıǵan Amangeldi edi.Aq tileý qabyl bolyp Tilepaldy qan maıdannan aman oraldy. Qatarynan qal­maı úılendi, boıynan qýat, qolynan kúsh ketkenshe ashy terin tamshylatyp júrip eńbek etti. «Sharbaqty» kolhozynda bó­lim­­she agronomy, esepshi boldy, shóp shap­ty, sıyr baqty. Biriniń sońynan biri bal­­­­quraqtaı jetilip balalary ósip kele jatty. Birtindep qorasyna mal bitip, alpysynshy jyldary jappa tamnyń ornyna bes bólmeli, bıik shatyrly úı salyp aldy.О́zderiniń jastyq shaǵy soǵys zoba­lańyna tus kelip uıqy-tuıqysy shyqqan Tilepaldy men Lıýbov balalarynyń ba­qytyn ańsady. О́zderi qınalsa da balalaryn qatardan kem qylmaýdan, oqytý­dan eshteńeni aıanyp qalmady. Shúkir, endi sonyń zeınetin kórip otyr. Toǵyz balasy da bir-bir mamandyqtyń ıesi. Biri ınjener, biri býhgalter, biri muǵa­lim degendeı. Qara shańyraqtyń mura­geri Beıqut ta beldi qyzmette. Úlkenderi tus-tustan jeke otaý quryp jatqanda, bulardyń «qaısysy qara shańyraqqa ıe bolady, qan­daı kelinge kúnimiz qaraı­­dy?» dep tol­ǵanǵandary bar. Aqyry Lıýba anamyz alysqa kóz súzbeı-aq, kórshisi Mádi­bektiń besiktegi kúninen kóz aldynda ósken qyzyna kóńili qulady. Eki úıdiń tel qyzyn­daı syralǵy, «shirkin, kelinim osyndaı bolsa», deıtindeı ıbaly jan bir. Sóıtse, uly­­nyń da kóńili sol qyzda eken ǵoı. Onda ne turys, Baıandy mektep bitirgen jyly kelin ǵyp túsirdi, syrttaı oqytyp bilim alǵyzdy. Qazir Beıqut ekeýi tatý-tátti januıa, ata-anasyn álpeshtep ba­ǵyp otyr. Biz áńgimelesip otyrǵanda tulym­­shaǵy jelbiregen jeti jasar búldirshin qaıta-qaıta ata-ájesiniń moınyna asylyp ta, aldaryna kóldeneńdeı jatyp ta erkeligi basylmady. Bul osy úıdegi nemereleriniń ázirge kenjesi Ashat eken.– Soǵysta ólgen ákemniń eń bolmasa esimin tirilteıinshi dep atyn osylaı qoıdyq, – deıdi Lıýbov Ashatqyzy.– Týǵan jerińizge, Kavkazǵa keıin joly­ń­yz túsken joq pa? – dep suradym men.– Jastaý kezimde tórt-bes márte baryp qaıtqanmyn, sońǵy ret 1986 jyly boldym. Kóz kórgenderden eshkim qalmaǵan, tek úlken­­derdiń aıtýymen alys-jaqyn týystar­dyń bala-shaǵalarymen kezdestim. Keıinnen samoletke densaýlyǵym jaramas dep amalsyzdan qoıdym…– Men týǵan jerimde joǵaltyp alǵan ba­qytymdy qazaq jerinde qaıta tapqan adammyn, qaraǵym, – dep biraz tunjyrap otyrdy da qaıtadan serpildi ájeı. – Balalarym baqytym bolsa, olardyń týǵan jeri meniń de týǵan jerime aınalmaı ma? Qazir Qazaq­­stanǵa dúnıejúzi qyzyǵa qaraıdy. Qanshama ult ókilderiniń basy bir shańyraqtyń astynda qosylǵan. Bári yntymaqty tatý-tátti ómir sú­rýde. Munyń bári byltyr ǵana 20 jyl­dyǵy toılanǵan Táýelsizdiktiń arqasy. Eń bastysy – elimizdegi durys ulttyq saıasat­tyń jemisi, memleket basqaryp otyrǵan Nursul­tan Nazar­­baevtyń arqasy. Muny men Nure­­keń­men kezdeskende ózine de aıtqan bolatynmyn…Lıýbov Ashatqyzy Jamankózova 2008 jyly 23 qazanda Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń VII sessııasynyń delegaty bolǵan-dy. Eń aldyńǵy qatarda otyrypty. Sessııa bitkesin Elbasy tómenge túsip, aldyńǵy qatardaǵylarmen jaǵalaı qol alysyp amandasyp kele jatqanda aldyn kes-kestep qos qolynan birdeı ustap turyp alǵys sezimin aqtaryp salǵan ǵoı:– Biz, balqarlar taǵdyrdan teperish kórip qazaq jerine kúshtep qonys aýdarylǵan ha­lyq edik. Soǵystyń surapyl daýyly bizdi jan-jaqqa tý-talaqaı shashyratyp jiberdi. Bi­raq, qazaq halqynyń keń qushaq baýyrmal­dyǵyna bólenip, óshkenimiz jandy. Al, búgin egemendi Qazaqstannyń ózińiz júrgizip otyr­ǵan sarabdal saıasatynyń arqasynda baqytqa kenelip otyrmyz. Sol úshin rahmet, ózińizge. Men munda Qordaı halqynyń ystyq sálemin de ala keldim, – dep jópeldemeletip aıtyp úlgeripti. Prezıdent sonda ájeıge jaıdary keıipte yqylas bildirgen eken. Osy sáttiń fotosýreti erteńinde birqatar respýblı­ka­lyq basylymdarda jaryq kórgen bolatyn.…Qarttar kenje nemeresin kezek-kezek emirenip, óbekteýmen bosatar emes. Bireýiniń ózi osynsha qýanyshqa bólegende, qara sha­ńyraqqa barsha nemere, shóbereleri jınalatyn mereke-toılarda qýanysh shirkin keme­rinen asyp tógilerdeı-aq eken. Toı demekshi, Jamankózovter áýletinde ótken jylǵy Je­ńis kúni erekshe jaǵdaıda, ata-anala­rynyń otaý qurǵandaryna alpys jyl tolǵan Laǵyl toılary atap ótildi. Elimizdiń Táýel­sizdi­giniń shapaǵaty bul da.Qurmanbek ÁLIMJAN,Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.Jambyl oblysy.