Keń-baıtaq qazaq jerin, Qazaq elin biren-saran emes, júzden astam ulttyń ókilderi mekendep, tatý-tátti ómir súrýde. Ashyǵyn aıtý qajet, jalpy adamzat tarıhynda ulttar arasyndaǵy yntymaqtastyqtan, birlik pen turaqtylyqtan artyq qundylyq joq.
Búginde ekonomıkasy qarqyndy damyǵan elder qataryna qosylǵan Qazaqstannyń búgininiń, bolashaǵynyń kemeldi bolýy da beıbitshilik pen kelisimniń odan ári nyǵaıa túsýine tyǵyz baılanysty. Búgingi tańdaǵy eń basty ári ózekti maqsatqa aınalyp otyrǵan osy másele týraly elimizdegi Túrik etnomádenı birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Shahısmaıl AHMETULY áńgimeleıdi:
– Eń aldymen, túbi bir týys eldiń ókili retinde aıtarym, búgingideı almaǵaıyp zamanda halqymyz úshin, bolashaq urpaǵymyz úshin yntymaqtastyqtyń orny múldem bólek. Danalyǵy, ulaǵaty mol qazaq halqy «yrys aldy – yntymaq», dep beker aıtpasa kerek. Peıili ózderiniń darhan dalasyndaı keń qazaqtyń júrek jylýy sonaý bir aýyr zamanda basyna qasiret tóngen myńdaǵan adamdy meıirimge bóledi. Máselen, meniń ata-babam Keńes ókimeti kezinde Túrkııanyń Grýzııamen shekarasynda turdy, 40 myńnan astam túrikter basqa ulttarmen birge ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa ketti. Al, 1944 jyly ókimet buıryǵymen túrikter Orta Azııaǵa kúshtep qonys aýdaryldy. Aýyzben aıtyp jetkizgisiz jaǵdaıda qazaq halqy olardy qushaǵyn jaıyp qarsy alyp, bir úzim nanyn qansha qıyn bolsa da bólip berdi. Sondaı úlken qamqorlyqtyń, kómektiń, qaıyrymdylyqtyń nátıjesinde bizder búgingi baqytty ómirge jettik.
Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, júregi darhan qazaq halqynyń bul baýyrmaldyǵy jalǵyz ǵana bizderge emes, osy memleketti mekendep otyrǵan júz otyzdan astam ulttyń barlyǵyna da birdeı ári ortaq boldy. Bizdiń ata-babamyz sony áli kúnge deıin umytpaı, óz urpaǵyna jetkizýde. Meniń ózim osy ońtústik astanada, Almatyda týdym, joǵary bilim aldym. Sol bilimniń arqasynda, el ıgiligine eńbek etýdemin.
Kópshilikke belgili, 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdigin alǵanda týysqan Túrik memleketi Qazaqstan táýelsizdigin dúnıejúzinde birinshi bolyp tanyǵany bizder úshin úlken qýanysh. Bir quptarlyǵy, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ekonomıkalyq, mádenı baılanystar ýaqyt ótken saıyn ulǵaıa túsýde. Qazaqstannyń ál-aýqatynyń qaryshtap ósýi Memleket basshysynyń sarabdal saıasatynyń nátıjesi ekendigi sózsiz. Jáne de bir eskere ketetin jaǵdaı, bul pikirdi elimizdi mekendegen árbir ulttyń ókili qyzý qoldaıdy. Tańǵalarlyǵy, ózderiniń tarıhı otanyna qonys aýdarǵandar arasynda Qazaqstanǵa qaıtyp oralǵandar jetip artylady. Al, mundaı batyl sheshimniń basty sebebi, qazaq jerindegi qalyptasqan baýyrmaldyq, syılastyq pen dostyqta, «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyndaı» tynyshtyq pen kelisimde dep oılaımyn.
– Bolashaqqa batyl qadam basqan Qazaqstannyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqtaǵy orny qandaı dep oılaısyz?
– «Aýzyn ashsa júregi kórinetin» baýyrmal qazaq halqynyń ata-mekenine qonystanǵan ózge ult ókilderimen tatý-tátti ómir súrip, yntymaqtastyqty nyǵaıtýdaǵy eńbegi, árıne, zor. Sonymen qatar, respýblıkanyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqta aldyńǵy shepke shyǵýyndaǵy Elbasynyń atqaryp jatqan jumystary men jobalarynyń aýqymdylyǵy álem nazaryn ózine aýdarýy kóp nárseden habar berse kerek. Alýan túrli ult pen ulys óz tilinde sóıleıdi jáne de bul tek túrikterge ǵana tán emes. Basqa ulttar da osyndaı múmkindikti ıelenýde, nemister, koreıler jáne ózge de etnostar óz tilinde bilim alady. Soǵan oraı, túrikter Qazaq eli, qazaq halqy úshin qolynan kelgenin aıamaıdy. Qazaqstandaǵy ózge etnostarǵa jasalǵan mol qamqorlyqtan keıin, olar bul jerden alshaqtaǵysy da kelmeıdi.
Jalpylaı alǵanda, memleket ekonomıkasynyń qaryshtap damýy, halyqtyń ál-aýqatynyń nyǵaıýy Memleket basshysynyń júrgizip otyrǵan sarabdal saıasatymen tyǵyz baılanysty. Meniń oıymsha, saıasat durys bolmaı, ekonomıka da jaqsarmaıdy. Sonymen qatar, ózge memlekettermen yntymaqtastyq baılanys, syılastyq, túsinistiktiń bereri mol desem, artyq aıtqandyq emes. Sondaı-aq, qazaqstandyq árbir azamattyń ultyna qaramaı, barlyǵynyń túgeldeı derlik quqyǵynyń birdeı bolýy úlken mártebe. Qazaqstanda turatyn árbir ult baqytty ómir súrip otyrǵandyqtan, tarıhı otanyna oralýdy ańsamady. Qazir, Qazaqstan azamaty bolý – úlken maqtanysh, zor mártebe. Máselen, meniń nemerelerim qazaqsha sóıleıdi, barlyǵyna qazaqshany ózim úırettim. «Tilge qurmet – elge, halyqqa qurmet», degen sóz bar.
Túrik etnomádenı birlestigin táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qurdyq. Osy mádenı oshaqtyń jetekshisi Zııadın Gasanov azamat retinde, kásipker retinde bul baǵytta birqatar ıgilikti is atqarýda. Qazir, Talǵar aýdanynda turmysy tómen otbasylarynyń balalary úshin 500 oryndyq lıseı ashyldy. «Jasyratyny joq, bilimge qushtar, talapty jastardyń qoly qysqa, sondyqtan olardy qarjylyq jaǵynan qoldaýdyń qajettiligi zor», dep esepteıtin azamattyń mundaı qamqorlyǵyna kópshiliktiń alǵysy mol.
Lıseıde oqıtyndar arasynda jetim balalar da bar. Bilim uıasynda oqýshylardyń tamaqtanýyna, muǵalimder jalaqysyna jylyna 1 mıllıon dollarǵa jýyq qarajat bólinýde. Z.Gasanovtyń basshylyǵymen atqarylyp jatqan qaıyrymdylyq sharalary ýaqyt ótken saıyn óz jalǵasyn tabýy, árıne, quptarlyq jáıt. Táýelsizdiktiń jıyrma jyly toılandy, bir sózben aıtqanda, birqatar ýaqyt ótti. Sondyqtan da qazaqstandyqtardyń barlyǵy memlekettik tildi meńgerýi tıis. Memlekettik tildi barynsha keń aýqymda nasıhattaý – elimizdegi áralýan mádenı birlestikter músheleriniń basty paryzyna aınalsa nur ústine nur. Eldik múdde árbir azamattyń múddesine aınalǵanda ǵana bizdiń Otanymyzdyń kúsh-qýaty artpaq.
– Danyshpan Abaı «Árbir ımany bar kisige ǵıbadat paryz. Áýeli ımandy túzetpeı jatyp qylǵan ǵıbadat ne bolady» degendeı, búgingi almaǵaıyp zamanda árkimniń ımandy bolýy basty shart. Barsha musylmannyń úlken merekesi – Qurban aıt qarsańynda kópshilikke aıtar tilegińiz qandaı?
– Musylmandar úshin ulyq mereke – Qurban aıt halqymyzǵa qutty bolsyn. Bereke-birlik, yntymaq arta bersin, ár otbasyna eń aldymen zor densaýlyq tileımin. Qazaq tilimen birge qazaqtyń ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin de syılap, qadirlep, qasterleýdiń mańyzy zor. Qazaqstanymyz ósip, órkendeı bersin!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Baqyt BALǴARINA, «Egemen Qazaqstan».
ALMATY.