Alpys atty taltústiń asqaraly asýyna óz bıiginde jetip otyrǵan bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq bilim berý akademııasynyń korrespondent-múshesi, Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory Áıip Ysqaqtyń ómiri men eńbek joldaryna úńiletin bolsaq, kásibı biliktiligin, adamı bolmysyn, parasat-paıymyn, oılaý mashyǵyn ultjandylyq ustanymynan bóle-jara qaraý áste múmkin emes. Ǵylymnyń qııa jolynda irgeli izdenisterimen kózge túsip, qundy ǵylymı eńbekter jazyp kele jatqan ol jaıly áńgimeni naq osy turǵydan órbitýimizdiń ózindik syry bar. Babalarymyz «ananyń sútimen kelmegen, tananyń sútimen enbeıdi» dep tekke aıtpasa kerek.
Qazaqtyń birtýar tulǵalary Aqan seri, Úkili Ybyraıdyń izi qalǵan, ánderi shyrqalǵanda aspanda ushyp júrgen aqqý-qaz jerge qonatyn óńirde dúnıege kelgen Á.Ysqaq ata-ananyń, ustazdarynyń tálim-tárbıesin jastaıynan boıyna sińirip, oıyna toqyp ósti. Oqýǵa degen alǵyrlyǵymen, zeıindiligimen bólektenip, qazaq mektebin altyn medalmen bitirgennen keıin birden jastardyń arman qalasy Almatyǵa jol tartty. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqyp júrgende stýdentter arasynda qazaq tiliniń jalyndy nasıhatshysyna aınaldy. Onyń «ápendilik» bul qylyǵyna kúle qaraǵandar da boldy. Kez kelgen merekelik shara onyń qatysýynsyz ótpeıtin. Ssenarııge deıin ózi jazyp, ulttyq naqyshta uıymdastyrylýyna deıin qadaǵalap otyratyn.
1980 jyly Mádı Bapıulynyń júz jyldyǵy konservatorııa zalynda atap ótilgende ánderin aıtatyn, óleńderin naqyshyna keltirip oqıtyn jigitterdi jınastyryp ákelgen. Sol-aq eken, zal ishi ózgeshe keıipke enip, nurlanyp sala bergen. Jınalǵandar áıgili kompozıtor, jaýyryny jerge tımegen balýan, júrek jutqan batyr jaıly kitap jazǵan Áshimbek Bektasov aqsaqaldyń esteligin qybyr etpesten tyńdaǵan. Keıin tómengi kýrstaǵylar Áıipti syrtynan «kishkentaı Mádı» atap ketken. Orysy ormandaı aımaqtan bilimge sýsap kelgen oǵan qazaq tiliniń qoldaný aıasynyń tarylyp bara jatqany keýdesine óksik, janaryna muń bolyp jabysatyn. Teriskeıdegi teperish az bolǵandaı, bas shahardyń ózinde qazaqtyń ul-qyzdarynyń oryssha sóıleýi namysyna tıetin, zyǵyrdanyn qaınatatyn.
Muhtar Áýezov murajaıynda ótetin halyq ýnıversıteti sabaqtarynan qalmaıtyn. Bir barǵanynda Jolan Dástenovke «Qazaqtar oryssha sóılegendi nege sán kóredi, bilimpazdyq sanaıdy? Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, ana tilimiz joıylyp ketedi ǵoı» degen turǵyda jazbasha suraq joldaǵan. Kompozıtor aǵasynyń «Bul saýaldy qoıǵan balany elimizdiń erteńin oılaıtyn azamat dep bilemin. Halqymyzdyń rýhanı baılyǵy sheksiz. Ony damytatyn sender syqyldy jigerli jastar bar kezde Abaı men Muhtardyń tili eshqashan joıylmaq emes» degen jaýaby kóńilin ornyna túsirgen. Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jumysqa ornalasa sala bastaýysh «Qazaq tili uıymyn qurýǵa belsene atsalysyp, jetekshilik etti. «Almalybaqtaǵy toı» degen ataýmen Naýryz merekesin uıymdastyrdy. Kóp uzamaı «Altyn dán» balabaqshasy men qazaq mektebi boı kóterdi. Á.Ysqaqtyń usynysymen bilim úıine ál-Farabı babamyzdyń esimi berildi. Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde de ana tilimizdi jańǵyrtý baǵytynda jasalyp jatqan qarymdy qadamdarǵa óz úlesin qosyp keledi. Ol tilmen, ǵylymı termınologııamen tek til bilgirleri aınalysýy tıis degen ustanymyn esh ózgertken emes. Oıy olaq, tili sholaq aýdarmalardyń jıi ushyrasý sebebin «jolbıke» mamandardyń kóbeıip ketýimen túsindiredi. Bıologııa pánin tirshilik taný, anatomııany tán taný, zoologııany janýar taný, botanıkany ósimdik taný degen ataýlarmen kelispeıdi.
«О́simdikterdi shaǵylystyrýdyń» ornyna «tozańdandyrý» suranyp turǵan joq pa degen janaıqaıy, basqa da tilge qatysty shetin máseleler «Oqýlyqtar talǵamǵa saı ma?», «Ǵylymı til negizi sózdikte jatyr», «Qazaqqa bıologııa da qajet» degen maqalalarynda keńinen qamtylyp, respýblıkalyq «Zerde» jýrnalynda jarııalandy. Túpki oıy til tájirıbe alańy emes, baılanys quraly ekeni birinshi kezekte eskerilýi kerek degenge saıady. Sóz arasynda bilikti ǵalymnyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń turaqty oqyrmany, súbeli taqyryptarǵa qalam tartyp turatyn qoǵamdyq tilshisi ekenin de aıta ketken jón.
Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna aǵa laborant bolyp ornalasqan onyń zeınetinen beıneti kóp ǵylym soqpaǵyn túpkilikti tańdaýyna osynda jumys istegen, ataq-dańqy Odaqqa tanymal ǵalymdar, ásirese ósimdik genetıkasy jáne seleksııasy salasynyń beldi mamandary N.Ýdolskaıa men R.Orazalıevtiń zor yqpaly boldy. Nadejda Lvovna kezinde akademık N.Vavılovtyń nazaryna ilikken, jazdyq bıdaıdyń tamasha suryptaryn shyǵarǵan, ózindik ǵylymı mektebi qalyptasqan úlken ǵalym-tuǵyn.
Qos ǵulama da Áıiptiń tula boıynan ǵalymǵa tán maqsatkerlik, eńbekqorlyq, kishipeıildilik qasıetterdi jazbaı tanı bildi. Osy kisilerdiń qoldaýymen 1983 jyly N.Vavılov atyndaǵy jalpy genetıka ınstıtýtynda aspırantýrada oqydy. Instıtýttyń dırektory, VASHNIL men Ýkraına Ǵylym akademııasynyń akademıgi A.A.Sozınov ony shákirti retinde attaı qalap aldy. Sol kezde áli zerttelmegen tyń taqyryp sanalatyn ósimdik bıotehnologııasyn zertteýmen túbegeıli shuǵyldanýǵa keńes berdi. Alǵash ret in vitro jaǵdaıynda arpanyń tetraploıdy, ıaǵnı hromosomalary eki eselengen túrlerin ashyp, Búkilodaqtyq kórmege qatysyp, qola medalmen marapattaldy. 1989 jyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, bıotehnologııa salasynda alǵashqylardyń qatarynda ǵylymı dárejeni ıelendi. 1999 jyly doktorlyq dıssertasııany da sátti qorǵady. Kóp jylǵy zertteý jumystarynyń jemisi retinde bıotehnologııalyq jolmen Qazaqstanda alǵash shyǵarylǵan arpanyń «Bastama» jáne «Aqjol» suryptaryn ataýǵa bolady. Sońǵysy aýdandastyrylyp, óndiriske keńinen engizilgen.
Ýaqyt óte kele Aýyl sharýashylyǵy akademııasynda sheteldermen baılanys jónindegi ǵylymı hatshy qyzmeti usynyldy. Keıin Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory K.Saǵadıevtiń shaqyrýymen osynda aýysyp, ósimdik bıotehnologııasy kafedrasyn qurdy. Sheteldermen baılanys jónindegi prorektor laýazymyna kóterildi. Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetine ǵylymı jumystar jáne sheteldermen baılanystar jónindegi prorektory bolyp jiberildi. Munda astyqty aımaq úshin kadrlar daıyndaý maqsatymen aýyl sharýashylyǵy kafedrasyn uıymdastyrdy. Sosyn Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Stepnogordegi tehnoparkte ǵylym jáne bilim jónindegi vıse-prezıdent, Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynyń bas dırektory qyzmetterin atqardy. Qaıda júrse de abyroıly eńbek etti. Azamat atyna esh kir keltirmedi. Adaldyǵynan aınymady.
Bul otbasyn ǵalymdar áýleti dese de jarasady. Jary Ajar – bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Kóp jyl boıy bıologııa jáne bıotehnologııa ınstıtýtynda jemisti eńbek etti. Tuńǵyshtary Gúlnur − M.Aıthojın atyndaǵy molekýlıarlyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýtynyń beldi qyzmetkeri. Doktorantýrada oqıdy. Úlken uldary Baýyrjan – bankte ınjener-baǵdarlamashy. Shańyraqtyń kenjesi Nııaz – qytaı tiliniń mamany. Ekeýi tórt nemere súıip otyrǵan baqytty ata, áje.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy