Búginde jer-jerde orystyń uly aqyny A.S.Pýshkınniń 220 jyldyǵyna baılanysty merekelik is-sharalar legi bastalyp ketkeni belgili. Adamzattyń ortaq maqtanyshyna aınalǵan alyp tulǵany aıdaı álem áspettep jatsa jalǵannyń jaryǵyndaǵy jaqsylyqtyń aty ozǵany bolar. Kózi ashyq, kókiregi oıaý qazaq qaýymy da dúnıeni dúbirletken mereıtoı baǵdarlamasynan tys qalmasa kerek. О́ıtkeni bizdiń ónboıymyzda dana Abaı qalyptastyrǵan ózgelerdiń ónegeli órenderin dáripteı bilý dástúri bar.
Osy oıymyzdyń aıǵaǵyndaı bolyp jýyrda Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada «Pýshkın portretteri» atty kórme ashyldy. Oǵan qoıylǵan otyz shaqty týyndy Máskeýdegi memlekettik A.S.Pýshkın mýzeıinen ákelindi. Mártebeli mádenı mekemeniń bas qor saqtaýshysy Elena Ýsovanyń aıtýynsha, murajaı menshiginde úsh myńnyń ústinde Pýshkın sýretteri bar kórinedi. Myna ǵajaıyp dúnıelerdi Astanadaǵy Reseıdiń mádenıet jáne ǵylym ortalyǵy ókilderi tańdap alypty. Fotoǵa túsirilgen portretterdi baspahanadan shyǵarýǵa az aqsha jumsalmaıtyny ámbege aıan. Áıtse de aldaǵy ýaqyttarda bul kórkem shyǵarmalardyń túpnusqalary astanalyqtar nazaryna usynylatyn sekildi. Tek, sátin salsyn deńiz.
Kórmemen tanysý barysynda baıqaǵanymyz, beıneleý ónerindegi pýshkınıada tarıhy eki ǵasyrdy quraıdy eken. Astyn syzyp atap óterligi, keıbir sýretter poezııa súleıiniń kózi tirisinde salynypty. Odan bergi zamandardaǵy qylqalam sheberleriniń eleýge turarlyq eńbekteri qanshama. Eń sońǵy portret byltyr maýsym aıynda kenep betine túsipti. Áli talaıy jazylary taǵy anyq. Halyqtyń mańdaıyna basqan marǵasqalar taǵdyry – taýsylmaıtyn taqyryp.
Pýshkın ıkonografııasynyń tyrnaqaldysy on toǵyzynshy ǵasyrdyń bas jaǵynda dúnıege kelgeni dálel dámetpeıdi. Onyń avtory – qabiletti jazýshy ári áýesqoı sýretshi Ksave de Mestr. Ol aqynnyń otbasymen tonnyń ishki baýyndaı aralasqan adam. Qasynda bolmaǵandyqtan qaıdan bileıik. Shynymen solaı shyǵar. Áıteýir ár nársege muqııat zertteýshiler osyndaı derekti alǵa tartady.
Jyr dúldúliniń keń taraǵan keıpin beınelegen V.A.Tropının ekeni málim. Eń qyzyǵy, sýretshi ony qarsy aldyna Aleksandr Sergeevıchtiń ózin otyrǵyzyp qoıyp salǵan. Sýret sonysymen de qundy. Kópshiliktiń kózine ystyq kórinis. Támam el Pýshkındi osy beınesi arqyly tanydy. 1827 jyly jazylǵan portret keıipkerdiń syrtqy kelbeti ǵana emes, jumbaq jan-dúnıesin de jaıyp salǵandaı ma, qalaı? Erkindikti súıetin sýretkerdiń erek minezinen belgi bergendeı. Ústine úıishilik jelbegeı halatyn jamylǵan. Aq jeıdesiniń jaǵasy – jaılaýda. Moınyna sharf-galstýkty qalaı bolsa, solaı baılap, bos tastaǵan. Jarqyn júzi jabyrqaýly. Tuńǵıyq kózi muńǵa tunyp tur.
Pýshkınniń Orest Kıprenskıı jasaǵan kartınasy (1827 jyl) da erekshe tartymdylyǵymen sıpattalady. Kýágerlerdiń jetkizýinshe, Sheremetev saraıynda Pýshkınińizdi shirentip qoıyp salýǵa tapsyrys bergen Delvıg dosy kórinedi.
Al endi E.Geıtmannyń gravıýrasymen ortasynan ozyq týǵan qalamgerdiń «Kavkaz tutqyny» poemasy basylǵan kitap bezendirilipti. О́leń jınaqtaryn órnekteý maqsatynda keıbir sýretshilerge Pýshkınniń ózi ótinish bildiripti.
Birer sýretter jaıynda aqyn aǵynan jaryla pikir aıtypty. Máselen, E.Geıtannyń jas Pýshkındi keskindegen keremet týyndysyn bylaısha baǵalapty: «Aleksandr Sergeevıch asqan sheberlikpen lıtografııalanypty. Biraq uqsaı ma, joq pa? Bilmeımin...» Maqtaǵany ma álde dattaǵany ma? Myqty bolsań, túsinip kór kemeńgerdiń kókeıindegisin.
Kıprenskııdiń kartınasyna tańdaı qaǵa tamsanyp «О́zimdi aınadan kórgendeı kúı keshtim» depti jaryqtyq súısinisin jasyra almaı. Eriksiz eleń etkizgen taǵy bir jaıt, kóptegen sýretterdiń astyna arǵy-bergidegi ataqty adamdardyń Pýshkın týraly aıshyqty sózderi jazylypty. Kánekı, kim ne aıtypty?
V.Jýkovskıı: «Ajalynyń alǵashqy mınýttarynda onyń bet-beınesinen baıqaǵan osynshama tereń, uly, saltanatty oılardy men eshqashan kórgen emespin».
A.Blok: «Aqyn róliniń jeńil emestigine jáne anaý aıtqandaı kóńildi bola qoımaıtynyna qaramastan Pýshkın óziniń shyǵarmashylyq aýyr júgin sondaı jeńil ári kóńildi aýanda arqalaı bildi».
A.Ahmatova: «Jantúrshigerlik jaısyz habardy estigen myńdaǵan adam aqyn úıine qaraı aǵyldy jáne búkil Reseımen birge sonda máńgilik qalyp qoıdy».
Átteń-aı, osynaý qanatty sózderdiń qataryna qazaq Oljas Súleımenovtiń myna bir óleń joldaryn kirgizgende tipti qatyp ketetin edi-aý. «Poet krasıvyı doljen byt, kak bog. Kto vıdel boga? Tot, kto vıdel Pýshkına». Aqyndy budan asyryp asqaqtatý sirá, qıyndaý bolar... Albyrttyqpen artyqtaý ketse, aǵamyzdy Qudaı keshsin!..
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»