Atap aıtqanda, sońǵy eki jylda Qazaqstanda eldiń kıberqaýipsizdik salasyn damytý boıynsha tujyrymdamalyq tásilder ázirlengen, birqatar zańnamalyq aktiler, «Qazaqstannyń Kıberqalqany» Kıberqaýipsizdik tujyrymdamasy, kóptegen salalyq buıryqtar bekitilipti. Budan basqa, zııandy kodty zertteý boıynsha, aqparattyq qaýipsizdiktiń ulttyq úılestirý ortalyǵy iske qosylǵan, atalǵan saladaǵy mamandyqqa arnalǵan granttar sany artqan jáne basqa da sharalar iske asyrylypty.
Halyqaralyq elektrobaılanys odaǵy (ITU) kıberqaýipsizdik ındeksin anyqtaý boıynsha zertteýdi jyl saıyn ótkizedi. Zertteý memleketterdiń kıberqaýipsizdik deńgeıin bes negizgi ólshemsharttar boıynsha baǵalaıdy: zańnamalyq baza, tehnıkalyq jáne uıymdastyrý is-sharalary, halyqaralyq arenadaǵy qyzmet jáne salany damytý áleýetin qurý.
«Qazaqstannyń Kıberqalqany» jobasyn daıyndaý kezinde Malaızııa, Shvesııa, Estonııa, Lıtva, Ulybrıtanııa, Germanııa sekildi elderdiń tájirıbesi zerttelgen. Jobanyń basty maqsaty – álemdik bácekelectik ýaqytynda elimizdiń tupaqty damyyn qamtamacyz etip, elektpondy aqpapat recypctapyn, aqpapattyq-kommynıkasııalyq ınfpaqurylymdy syptqy, ishki qayiptepden qopǵalyyn baqylap, bir deńgeıde ustap turý. Tujyrym eki kezeńge bólingen: birinshisi 2017-2018 jyldary júzege asty, ekinshisi 2019-2020 jyldarǵa arnalǵan.
Jalpy ınternet tehnologııasy, áleýmettik jeliler, onlaın saýda damyǵan saıyn, kıberqaýipsizdik máselesi alǵa shyǵyp barady. Qazaqstanda 140 myń veb saıt tirkelgen. Al ınternet qoldanýshylarynyń sany sońǵy 10 jylda 76 paıyzǵa jetti. Elimizde kóbine banktegi esep-shottar, jeke málimetter hakerlerdiń shabýyl nysanyna aınalady. Byltyrǵy málimet boıynsha Qazaqstanda memlekettik organdarǵa jasalǵan sondaı shabýyldar sany 20 esege artqan. Negizinen «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» bazasy nysan bolady eken. Sebebi onda elimizdegi azamattardyń, múlikterdiń málimetteri jáne basqa da mańyzdy aqparattar saqtalǵan. О́tken jyly memlekettik mekemelerdiń kıberqaýipsizdigin saqtaý úshin qazynadan 71 mıllıard teńge bólindi.
Qazir memlekettik organdarda 1500 IT maman jumys isteıdi. Bul qajetti qyzmetkerler sanynan eki ese az. Al jalpy Qazaqstanda 30 myń kıberqaýipsizdik mamany jetispeıdi eken. Qazaqstanda eń kóp kıbershabýyl ádette ınternet-dúkenderge jasalady. Eger 2012 jyly atalǵan baǵytta shabýyl 800 ret tirkelse, 2017 onyń sany 25 myńǵa deıin ósken. Eń qıyn shabýyldardyń qataryna jahan boıynsha taraıtyn vırýstar kiredi. Máselen, 2017 jyly 150 memlekettiń 100 myńnan astam kásiporny Wanna Cry atty vırýsyn juqtyrǵan. Qazaqstandaǵy 4 memlekettik mekeme de atalǵan vırýsqa «shaldyqqan» Bul másele ózge elderge de tán. Máselen, Túrkııada sońǵy eki aıdyń ishinde 65 mıllıon kıbershabýyl jasalǵan.
Online Trust Alliance uıymynyń málimetine súıensek, kıbershabýyldardyń 93 paıyzynyń aldyn alýǵa múmkindik bolǵan. Azamattar men kompanııa qyzmetkerleriniń hakerlerdiń fıshıng syndy ádisterine nemquraıly qaraýynan úlken qarajat jymqyrylady eken. Sońǵy 3 jylda elimizde 63,5 myń kıbershabýyl jasalǵan. Olardyń basym bóligi azamattardyń jeke aqparattaryn alý maqsatynda jasalǵan shabýyldar.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»