Sákeń qylmystyq zańnama salasyndaǵy kórnekti maman-ǵalym retinde óz elimizde ǵana emes, odan tysqary jerlerde de keńinen tanymal boldy. Halyqaralyq deńgeıdegi ártúrli ǵylymı forýmdarda, Qara teńiz-Kaspıı óńiri halyqaralyq zańgerler qaýymdastyǵynyń quramynda Qazaq eliniń atynan ókildik etý mindetin abyroımen atqaryp keledi. Mundaı qurmetti mıssııaǵa óziniń berik ustanymynyń, tııanaqty ǵylymı eńbekteri men tereń zertteýleriniń arqasynda qol jetkizip otyr.
Quqyq qorǵaý organdaryndaǵy qajyrly jumysy barysynda ómirlik tájirıbesi men kásibı sheberligin ushtastyra bilgen onyń analıtıkalyq ushqyr aqyl-oıy, quqyq salasyn jetildirýge degen tolassyz umtylysy qazirgi jáne bolashaqtaǵy jetistikteriniń myzǵymas tuǵyryna aınalyp, qoǵamǵa qajettigin dáleldep berdi. Sákeń osy qasıetteriniń arqasynda qazirgi zańgerler býyny eliktep, úlgi tutatyn tanymal tulǵaǵa aınaldy.
Sattar Muqanuly óziniń quqyq salasyndaǵy ómir jolyn sonaý 1973 jyldyń qońyr kúzinde sol kezdegi respýblıkada zańgerler daıyndaıtyn jalǵyz oqý orny – S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq mamlekettik ýnıversıtetiniń (qazir – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ) zań fakýltetine túsý úshin qujat tapsyrýdan bastaǵan edi.
Kıeli Arqa tósindegi «Alǵabas» kentinde (Qaraǵandy oblysy) shahter Muqan Rahmetov pen úı sharýasyndaǵy Mástýranyń qarapaıym kóp balaly otbasynda dúnıege kelgen Sákeń sonaý bala kezinde, orta mekteptiń 6-synybynda oqyp júrgende adam janyna arasha túsýdi maqsat etip, hırýrg bolýdy armandaǵan eken. Ol kezde shalǵaıdaǵy aýylda bilikti dárigerdiń jetispeıtinin baıqap júrgen elgezek balasynyń armanyna ata-anasy da qarsy bolmaǵan. Alaıda, Sattar jalǵyz aǵasy Muhtar qyrshyn jasynda jol apatynan kóz jumyp, orny tolmas qaıǵyny bastan keshkende, soǵan kináli adam laıyqty túrde jazalanbaǵan ádiletsiz ahýaldy júregimen sezinedi. Dál osy qaıǵyly oqıǵa onyń bastapqy armanynan bas tartyp, ádildik jolyna túsýine, ıaǵnı joǵary bilikti zańger mamandyǵan tańdaýyna sebepker bolypty.
Ýnıversıtetke qujat tapsyrǵanda da qıyndyqtar kezdesip, jumys ótili bolmaǵandyqtan, qujaty kúndizgi bólimge qabyldanbady. Alǵan betinen qaıtpaǵan qaısar jas endi keshki bólimde bilim alýmen qatar, Almaty qalasy ishki ister basqarmasynyń kavalerııalyq dıvızıonynda mılısıoner bolyp ornalasady. Alaıda, jumys kestesi qolaısyzdyq týdyrǵan bul qyzmetti oqýmen qatar alyp júrý múmkin bolmaǵandyqtan, basqa jumys ornyn qarastyrýǵa bel býady. Sóıtip júrgende, Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynan laboranttyq qyzmet tabylyp, jańa jumysyna bilek sybana kirisip ketedi.
Ǵylymǵa degen sheksiz súıispenshiligi osy qarashańyraqtan bastaý aldy. Sol kezde Akademııada otandyq zań ǵylymynyń negizin qalaǵan, zamanaýı ǵalymdar men praktıkterdiń quqyqtyq oı-sanasyn qalyptastyrýǵa zor yqpal etken qazaqstandyq quqyq sardarlary (korıfeıleri) – S.Zımanov, Ǵ.Saparǵalıev, M.Baımahanov, V.Kım, О́.Jekebaev, E.Qaıyrjanov jáne basqa da ǵalymdar jumys isteıtin. S.Rahmetov olardy ǵylym jolynda adastyrmaıtyn baǵdarshamym dep esepteıdi, olardyń kóp qyrly ǵylymı jumysyn, kez kelgen aýdıtorııada irkilmeı sóıleı biletin qabiletin erekshe shabytpen, jyly lebizben eske alyp otyrady. Osynda júrip boıyna sińirgen bilim men ónegeli daǵdylar Sákeńniń keıingi ómir-taǵdyrynyń qalyptasýyna tikeleı áser etkeni anyq.
Ýnıversıtetti aıaqtaǵannan keıin kásibı qyzmetin prokýratýradan bastady. Qadaǵalaý organyndaǵy tergeý jumysy kóńilinen shyǵyp, tergeýshi mamandyǵynyń serpindiligi, kúrdeliligi men alýan qyrlary jas mamandy qyzyqtyra tústi. Onyń týabitken maqsatkerligi men eńbekqorlyǵy, túpki nátıjeni obektıvti túrde saralaýǵa degen umtylysy basshylyqtyń nazaryna birden iligip, Qaraǵandy oblysy prokýratýrasynyń qylmystyq-sot bóliminiń prokýrory laýazymyna joǵarylatyldy, al osy saladaǵy úzdik qyzmetiniń arqasynda oǵan joǵary ofıserlik «polkovnık» sheni berildi.
Prokýratýra organdaryndaǵy jumysynan keıin ol Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti zań fakýltetiniń dekany Májıt Imashevtyń shaqyrýymen oqytýshylyq jumysqa birden kirisip ketedi. Ǵalym-pedagog bul qyzmetin áli de jalǵastyrýda. Qaı salada júrse de óziniń negizgi ustanymynan aınymaıtyn Sákeńniń pedagogtik qyrlary da jarqyrap ashylyp, oń nátıjesin bere bastady. Máselen, 2008 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «JOO-nyń úzdik oqytýshysy» grantyna ıe boldy.
Sattar Muqanuly kóp jyldan beri Joǵarǵy Sottyń ǵylymı-konsýltatıvtik keńesiniń, Ádilet mınıstrligi janyndaǵy Qoldanystaǵy zańnamanyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl bóligin jetildirý máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń múshesi boldy, Almaty Ishki ister mınıstrligi akademııasynyń Ph.D dıssertasııa qorǵaý jónindegi dıssertasııalyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin de abyroımen atqarýda. Onyń jetekshiligimen 14 aspırant zań ǵylymdarynyń kandıdaty, 3 shákirti Ph.D doktory ǵylymı ataǵyn aldy. Búgingi tańda eki Ph.D doktorantyna ǵylymı jetekshi bolyp júr.
S.Rahmetov 1997, 2014 jyldardaǵy Qylmystyq kodeksterdi ázirleý boıynsha Parlament, Bas prokýratýra, Ádilet mınıstrligi, Ishki ister mınıstrligi janynan qurylǵan jumys toptary men vedomstvoaralyq saraptama toptarynyń quramynda bolǵanda, onyń qundy pikirlerin akademık-zańgerlerdiń biraýyzdan qoldaǵany esimizde. Onyń jetekshiligimen daıyndalǵan Qylmystyq kodekske kommentarııler tórt ret qaıta basylyp, zań jobalaý, praktıkalyq jáne ǵylymı qyzmette ómirsheń ózektiligin dáleldedi. Zańnama ınstıtýtynyń qoldaýymen qylmystyq quqyq boıynsha eki oqýlyq jazyp, birqatar oqý quraldaryn ázirleýge qatysty. Sonymen qatar buqaralyq aqparat quraldary arqyly jáne ártúrli salıqaly basqosýlarda keleli usynys-pikirlerin ortaǵa salyp, halyq arasynda quqyqtyq nasıhatty qajymaı-talmaı óristetip keledi.
Sákeń tek ǵylymmen ǵana shektelip qalmaı, qoǵam ómirine, jurtqa paıdaly sharalarǵa belsene qatysyp, zań jobalaryn talqylaý barysynda óziniń baı tájirıbesimen bólisedi. Sondaı-aq Nur Otan partııasy janyndaǵy Quqyqtyq keńestiń turaqty múshesi bolǵanyna jeti jyldan asypty.
Sákeń «Memlekettik tergeý komıtetiniń qurmetti qyzmetkeri», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin», «Ádilet organdary júıesiniń qurmetti qyzmetkeri» tósbelgilerin omyraýyna taqty, KSRO IIM-niń mereıtoılyq medalimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy polısııasyna 15 jyl» medalimen marapattalǵan.
Zańnama ınstıtýtynyń qyzmetkerleri ozyq ǵylymı jáne praktıkalyq tájirıbesi, zań jobalaý jumysyndaǵy jemisti eńbegi arqyly memleketimizdiń quqyq jáne zańnama júıesin jetildirýge óziniń súbeli úlesin qosyp keledi. Osy saptaǵy iri ǵalym S.Rahmetov ártúrli normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleýge qatysyp, sony usynystarymen keıingi zańger jastarǵa úlgi-ónege kórsetýde.
Sattar Muqanuly negizgi jumysynan qoly qalt etkende bolashaq zańgerlerge qomaqty ǵylymı mura qaldyrý maqsatynda tynbaı eńbek etýden jalyqqan emes. Sákeń 232 ǵylymı basylymnyń avtory. Onyń ushqyr qalamynan týyndaǵan 11 monografııa, 73 oqýlyq, komentarıı, ǵylymı-praktıkalyq oqý quraldary, 114 ǵylymı maqala asa ózekti máselelerdi arqaý etkendikten, zań shyǵarý, quqyq qoldaný praktıkasynda jáne ǵylymı-pedagogıkalyq tájirıbede únemi suranysqa ıe bolyp keledi.
Sákeń áriptesteriniń syı-qurmetine bólengen jan. Zańnama ınstıtýty qyzmetkerleriniń jas býyny osyndaı ataqty ǵalymmen qoıan-qoltyq jumys istep júrgenderin maqtan tutady jáne ómir jolyndaǵy sáttilik dep biledi.Jan-jaqty qadir-qasıetimen, iskerligimen erekshelenetin adamdy «segiz qyrly, bir syrly» dep jatamyz ǵoı. Osy sıpatqa Sákeń de laıyq adam. Eńbekqorlyq pen zertteýshilik talant, maqsatkerlik pen alǵyrlyq, ashyqtyq pen sypaıylyq onyń ajyramas serikteri ispetti. Sonymen qatar ol kúndelikti ómirde ózin óte qarapaıym ustaıdy, qamqor jar, úlgili áke, meıirimdi ata atanyp, adamı qalpyna daq túsirgen emes. Sákeńniń zaıyby, Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń dosenti, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Oksana Borısovna otbasyn uıytyp otyrǵan ana ǵana emes, sonymen birge ǵylymı ortany qalyptastyryp, jubaıynyń joǵary jetistikterge jetýine jaǵdaı jasap júrgen súıikti jar. Sattar Muqanuly óziniń boıyndaǵy qasıetterin balalaryna da darytyp, olardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn ushtaı tústi.
«Sattar» degen sózdiń arabsha maǵynasy «keshirimdi», «qaıyrymdy», «janashyr» degendi bildiredi eken. Iаǵnı, bul esim óz ortasynda senimge ıe bolǵan eńbekqor, baısaldy minez-qulqymen daralanatyn, qajet kezinde joldastaryna kómek qolyn sozýǵa daıar turatyn adamdarǵa tán dep baǵalanady. Al Sattar Muqanulynyń boıynda osy qasıetterdiń bári bar desek qatelespeımiz. Ony ata-anasynyń senimi men eńbegin aqtaǵan, úlken-kishige, aǵaıyn-týysyna qamqor bolyp júrgen, óz esimine laıyqty óreli azamat dep nyq senimmen aıta alamyz.
Ramazan SÁRPEKOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Zańnama ınstıtýtynyń dırektory