Baqytjan MOMYShULY

Seısenbi, 11 jeltoqsan 2012 7:08

Aramyzdan taǵy bir asyldyń synyǵy alystady. 72 jasqa qaraǵan shaǵynda belgili qalamger, aýdarmashy Baqytjan Momyshuly dúnıeden ozdy.Ol 1941 jyly 3 qazanda Almaty qalasynda dúnıege kelgen. Nekrasov atyndaǵy №10 orys orta mektebin, shet tilder pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. Ár jyldarda Jambyl oblysynyń Jýaly aýdandyq gazetinde tilshi, Jambyl oblystyq gazetinde aýdarmashy, «Lenınskaıa smena» gazetinde redaktor bolyp jemisti eńbek etken. Árdaıym abyroı bıiginen kórine bilgen.

Seısenbi, 11 jeltoqsan 2012 7:08

Aramyzdan taǵy bir asyldyń synyǵy alystady. 72 jasqa qaraǵan shaǵynda belgili qalamger, aýdarmashy Baqytjan Momyshuly dúnıeden ozdy.Ol 1941 jyly 3 qazanda Almaty qalasynda dúnıege kelgen. Nekrasov atyndaǵy №10 orys orta mektebin, shet tilder pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. Ár jyldarda Jambyl oblysynyń Jýaly aýdandyq gazetinde tilshi, Jambyl oblystyq gazetinde aýdarmashy, «Lenınskaıa smena» gazetinde redaktor bolyp jemisti eńbek etken. Árdaıym abyroı bıiginen kórine bilgen.

Shyǵarmashylyq jolyn aýdarmashylyqtan bastaǵan. Sh.Murtazanyń «Tabylǵan teńiz», «Bultsyz kúngi naızaǵaı» povesterin, J.Moldaǵalıevtiń, D.Dosjanovtyń, O.Bókeevtiń, Q.Naımanbaevtyń, B.Bodaýbaevtyń, B.Toǵysbaevtyń, Sh.Shavaevtyń, M.Aıymbetovtyń, K.Toqaevtyń, t.b. jazýshylardyń shyǵarmalaryn asqan sheberlikpen, sátti aýdarǵan.Birneshe áńgime, povest, romandar jınaqtary jaryq kórgen.Qalamgerdiń qalamynan týǵan «Dobrye mosty», «Raskalennye kamnı», «Prozrachnye ldıny», «Tıhıe golosa», «Iа eshe rebenok», «Kogda ty rıadom», «Men áli sábımin», «Voshojdenıe k otsý», «Detı-Velıkany», «Janymnyń jaryq juldyzy», «Vo ımıa otsa», «Zvezda brata», «Týrksıb – zemlıa polkovodsa», «Synovıa Velıkogo Volka», «V poıske sveta», «Pýt Ognennogo Orla», «Serdse Volka», «Orda alaıa ı Mechet belaıa», «Prelomlenıe Sveta» sııaqty kitaptary qalyń oqyrman qaýymnan, synshylardan joǵary baǵasyn alyp, ádebıettiń altyn qoryna qosylǵan kórkem dúnıeler. Onyń prozalyq shyǵarmalaryn adam taǵdyryna degen súıispenshilik pen ómirge qushtarlyqtyń asqaq úlgisi erekshelendirip turatyn. Ol kóne túrkilik bastaýlarǵa den qoıyp, ulttyq tanymdy, kórkemdik qalypty damytýǵa bar jazýshylyq talanty men kúlli kúsh-qýatyn jumsady.Qazaqstan Jazýshylar odaǵy syılyǵynyń laýreaty. Birneshe márte Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń múshesi bolyp saılanǵan. Medaldarmen, «Qurmet» ordenimen marapattalǵan.Qazaqtyń dańqty batyry, maıdanger-jazýshy Baýyrjan Momysh­ulynyń sońyndaǵy izin jalǵastyrar urpaǵy bolǵan, aıaýly jar, ardaqty áke bola bilgen sabyrly qalyp, syrbaz minezdi, ómirde qarapaıym, adamgershiligi mol qalamger-aýdarmashy úlken qajyr-qaıratpen talmaı eńbek etip edi. Ádebıetter dostyǵyna altyn kópir bola bildi.Qazaqtyń bekzada bolmys, talantty qalamgeri, aýdarmashy, elin súıgen azamat Baqytjan Momyshulynyń aıaýly beınesi el júreginde uzaq saqtalady.Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi,Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy.

Baqytjannyń erligiKórnekti jazýshy, asqan sheber aýdarmashy, ákesi Baýyrjan Momysh­ulynyń qara shańyraǵynyń dańqyn asyryp, halqynyń yqy­la­syna bólengen Baqytjan Momysh­­uly máńgilik álemine sapar shekti. Otbasy, jaqyn aǵaıyn týysy qara jamylyp, halqynyń qabyrǵasyn qaıystyryp ketti. Biraq qaıǵylansaq ta, kóńilge medet tutar halqymen keler urpaqqa rýhanı qazynasyn molynan qaldyryp, Abaı atasy aıtqandaı: «О́ldi deýge bola ma aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan», aıtýly tul­ǵaǵa aınalýyna shúkirshilik etemiz.Muny Baqytjannyń jurt ta­ny­ǵan erligi desek, onyń ekinshi erligi ózi shalaqazaq bolsa da, naǵyz qazaqqa aınalýy der edik. Árıne, munda otba­sy­nyń, ásirese, qazaq halqyna úlgili kelin atanǵan Zeıneptiń de úlesi bar­ly­ǵy shyndyq. Ákesi Baý­keń balasyn qazaq­sha oqytyp, ulttyq rýh negizinde qalyptasýyn armandady. О́ziniń jaqyn syrlasyna jazǵan hatynda: «Vchera otvel Bahyta v shkolý, on teper ýchenık 56-oı rýsskoı shkoly (samaıa blızkaıa k nashemý domý – 1 kvartal). Edınstvennyı ne jelatelnyı mne (moego soznanııa) to, chto on býdet polýchat nachalnoe obrazovanıe ne na rodnom ıazyke, t.e. srazý nachnet s «shoqynǵanstva…». K moemý ogorchenııý, v stolıse Kazahstana nachalnaıa kazahskaıa shkola davnym davno okazalos ne v pochete, ıh vsego dve ı onı na samoı okraıne goroda», dep qapalanǵan edi. Biraq ákesiniń armanyn júzege asyryp, «qazaqqa qara sózge des bermegen» sheshen sóıleıtin, oıyn obrazben jetkize alatyn, ýyzynan jaryǵan qazaqtyń ózi bolyp shyqty…Taǵdyr… Ne deıin, baýyrym, inim, rýhanı týysym, asylym Baqytjan! Janyń jánnatta bolsyn. Sen halyqtyń máńgilik esindesiń.Mekemtas MYRZAHMETULY,fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.

Alǵashqy jeńeshesi edim

Taǵdyr bizdi osy tekti áýletpen tabystyrǵanyna jarty ǵasyr asypty. Baýkeń Baqytjandy «sary balam», meniń joldasym Kákeńdi – Kákimjan Qazybaevty «qara balam» deýshi

Baqytjan esi kirgende tapqan aǵasynyń aldynan kóldeneń ótpeı, Kákeńniń kózi jumylǵansha Janaǵa dep ótti. Kákeń ekeýmiz bas qosqanda, kelin bolyp Baýkeńniń úıine tústim. Bizdiń Momyshuly áýletimen syılastyǵymyz ben aralas-quralastyǵymyz eshqashan úzilgen emes.Baqytjan asyldyń tuıaǵyna tán ǵumyr keshti. Eki tilge birdeı jetik bolatyn. О́mir boıy aýyldan tamyryn úzgen joq. Jazýshylyǵy bir bólek, aýdarmashylyǵy bir bólek talant edi. Kákeń inisiniń tárjimesin kórip: «Qaramaısyń ba, sóziniń arasyna qyl syımaıdy», dep tánti bolyp otyratyn.Birge týmasaq da týǵannan artyq bolyp ótken, sózdi ákesi sııaqty taýyp sóıleıtin, adal, sheshen ári qaljyńbas qaınym sen de óttiń-aý ómirden. Baqul bol!Orynsha QARABALINA-QAZYBAEVA,KSRO jáne Qazaq KSR oqý-aǵartý isiniń úzdigi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri.ALMATY.

Tulpardyń tuıaǵy

Baýyrjan Momyshulynyń áýleti meniń janyma asa jaqyn ekenin dáleldep aıtyp jatýdyń qajeti bolmas. Áskerı ilimde, erlikte Baýkeńdi pir tutqan adammyn. Sol sebepten de batyrdyń balasy Baqytjan Momyshulynyń qaıtys bolǵan habaryn zor ókinishpen, qaıǵyra qarsy alyp otyrmyn.Baqytjandy men eń aldymen Baýkeńniń urpaǵy, tulpardyń tuıaǵy retinde qurmet tutyp baǵalaımyn. Ataǵy zor ákeniń shańyraǵyn abyroımen ustap turdy. Jastarymyzdy otanshyldyq, patrıottyq rýhta tárbıeleý oraıynda Baqytjan Momyshulymen birlese kóptegen jumystar atqaryp, san alýan is-sharalarǵa uıytqy bolýǵa týra keldi. Bákeń sonyń bárine erinbeı-jalyqpaı qatysyp, bizdiń ardagerler keńesiniń jumysyna kóp kómegin tıgizdi.Ol batyr áke murasynyń bas nasıhatshylarynyń biri boldy. Baýkeń taǵylymy jas urpaqtyń boıyna juǵysty bolýyna ulan-ǵaıyr eńbek sińirdi. Áke týraly ózi de qalyń-qalyń úsh kitap jazdy. Sóıtip, Baýkeń aldyndaǵy perzenttik paryzyn adal oryndady. «Maǵan halyq batyrynyń balasy bolýdan artyq eshteńe kerek emes», deýshi edi. Ol sol tilegine jetti. Baýkeńniń qarashańyraǵynyń orny oısyramaıdy, ońalady dep bilemin. Erjany bar. Úshinshi, tórtinshi býyn Momyshulylary ata men áke rýhyn jańǵyrtyp, dástúrdi jalǵaı bererine kámil senemin.Kım SERIKBAEV,Almaty qalasyndaǵy Medeý aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, áskerı ǵylymdardyń kandıdaty, polkovnık.

Bizdi Baýkeń ózi dostastyrǵan bolatyn

Batyr aǵamyz Baýyrjan Momysh­ulymen ótken ǵasyrdyń 70-jyldaryn­da óte jaqsy qarym-qatynasta boldym. Sol ýaqytta «Jazýshy» baspasynan Baýkeńniń eki tomdyq tańdamaly shyǵarmalary jaryq kórip, osy kitabyn maıdanger jazýshy maǵan arabsha avtograf jazyp syılaǵan edi. Sonda bir kezdesip otyrǵanda maǵan: «Meniń Baqytjanym ekeýińniń jastaryń qatar eken. Sondyqtan, budan bylaı jaqsy dos bolyńdar, bir-birińe bas-kóz bolyp qaraılasyp júrińder», – dep tapsyrdy.Sodan Baqytjan ekeýmiz únemi bir-birimizge tilektes bolyp júrdik. Ylǵı aman­dyq surasyp, hal-jaıymyzdy bilip otyratynbyz. Dos bolýdy bizge Baýkeńniń ózi ósıet etkenin esten áste shyǵarmaıtynbyz. Jaqynda telefon soqqanda Zeınep Baqytjannyń ınsýlt alyp aýyryp jatqanyn aıtyp edi. Qatty mazasyzdanǵanmyn.Baqytjan adal júrekti tamasha azamat bolatyn. Orys tilinde orystardyń ózinen artyq saýatty jazatyn. Ondaǵan kórkem shyǵarmalar týdyrdy. Ákesi týraly kitaptary tunyp turǵan pálsafa, oı marjandarynan túzilgendeı. Baýkeń muralaryn shashaý shyǵarmaı jınastyryp halyq ıgiligine aınaldyrýda zaıyby Zeınep ekeýiniń eńbegi zor. Ekinshiden, Baqytjannyń ózi qazaq­tyń kórnekti jazýshylarynyń aldyńǵy qatarynda dep aıtamyn. Ol ádebıetimizde laıyqty orny bar úlken qalamger.Tek eńbek etýdi ǵana bildi. Batyr ákesiniń atyna kir keltirmeı, perzenttik paryzyn aqtady. Qazaq halqy búgingi qaza ústinde tulpardyń tuıaǵynan, suń­­qar­dyń qııaǵynan aıyryldy. Baqyt­jan áke rýhymen tabysty. Al onyń shyǵarmalary halqymen birge jasaı beredi.Sábıt DOSANOV,jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

Aıaýly, asyl baýyrym-aı!..

Baqytjan Momyshuly taǵdyrdyń synyna syr bermeı, shar bolattaı shyńdalyp ósken, óz qabilet-darynyna senip, kezdesken qıyndyq-kederginiń bárin qaısarlyqpen, parasattylyqpen jeńe bilgen, sóıtip, óz maq­sa­tyna adaspaı jetken aıaýly, asyl baýyrymyz edi. Ol ákesi Baýyrjan Momyshulynyń, aty erliktiń sımvolyna aınalǵan, búkil hal­qy­myz súıgen Baýkeńniń dańqyna kóleńke túsirmeı, qaıta barynsha áke dańqyna óz úlesin qosqan azamat-tyn. Onyń qalamynan kóptegen kitaptar jaryq kórdi. Ol týyndylarynyń bárin qalyń oqyrman izdep júrip, súıip oqydy. Ásirese, ákesi Baýyrjan Momyshuly ómirinen jazǵan úsh kitaby qoldan qolǵa tımeı, tez tarap ketti.Baqytjan – shyn máninde talantty sýretker, suńǵyla oıshyl retinde tanylyp, jan-dúnıemizdi rýhanı baıytqan jazýshy. О́zimen uzaq jyldar syılasyp, syrlasqan sátterimde sezgenim – Baqytjan álem ádebıetiniń ozyq týyndylaryn kóp oqyǵan, sol oqyǵandaryn kóńiline umytylmastaı etip toqyǵan, izdengish, jańalyqqa jany qumar edi. Tabıǵatty, adamdardy súıýge degen qushtarlyǵy sheksiz bolatyn.Keıde belgili aqyn-jazýshy, oıshyl azamattarmen pikir talastyrǵan kezderde telegeı-teńiz bilim ıesi, oıshyl ekenin naqty mysaldar negizinde dáleldeı túsetin. Qandaı jaǵdaı kezdespesin, óz kózqarasynan, óz ustanǵan ustanymynan eshqashan aınyǵan emes. Bul tek jany, ary taza azamatqa ǵana tán qasıet der edim.…Sýyq habardy estigende tulaboıym muzdap sala berdi. О́kinish oty ózegimdi órtedi. Amal qansha? О́lim túgili, bir qatty sózge qımaıtyn asa qurmetti azamatymyz edi. Imany serik, aldy jaryq bolsyn. О́zi kórmegen qyzyqty týǵandary, urpaǵy, eli kórsin…Músilim DAIYRBEKOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.