Qazaq baspasóziniń sardary

Qazaq baspasóziniń sardary

Beısenbi, 20 jeltoqsan 2012 7:21

Qasym Sháripov… Osy bir qaıratkerdiń týǵanyna júz jyl tolyp otyr. Onymen qyzmettes bolǵan, kózi kórgender, ol týraly estelik aıtatyndar qatary da sırep qaldy. Biraq Qasekeń jaıynda áńgimeler az emes, árkez estilip jatady. Onyń saıası ustanymyna baılanysty joǵary qyzmetten qalaı alynǵany, al keıin ýaqyttyń ony qalaı aqtaǵany týraly aıtady.

Beısenbi, 20 jeltoqsan 2012 7:21

Qasym Sháripov… Osy bir qaıratkerdiń týǵanyna júz jyl tolyp otyr. Onymen qyzmettes bolǵan, kózi kórgender, ol týraly estelik aıtatyndar qatary da sırep qaldy. Biraq Qasekeń jaıynda áńgimeler az emes, árkez estilip jatady. Onyń saıası ustanymyna baılanysty joǵary qyzmetten qalaı alynǵany, al keıin ýaqyttyń ony qalaı aqtaǵany týraly aıtady.

Keıbir negizsiz áńgimelerdiń de osynaý bir kirshiksiz ǵumyr keshken azamattyń jarqyn beınesine azyn-aýlaq kóleńke túsiretini bar. Bireýler Qasekeń qazaq gazetterin orys gazetteriniń aýdarmasy bolsyn degen usynys aıtypty, oǵan elimizdiń bir ultjandy basshysy qatty eskertý jasapty degen sózdi de taratqany belgili. Al shyn máninde Sháripov gazetterdiń aýdarma bolýyna barynsha qarsylyq kórsetip, ony dálelmen negizdegen azamat. Keıinirek qolymyzǵa túsken qujattyq materıaldan oǵan tolyq kózimiz jetip te otyr.

Partııanyń soldatymyn degende, Qasekeń shyn máninde kommýnıstik ıdealǵa sengen adam boldy. Osy jolda ol aıanbaı eńbek te etti. Biraq par­tııalyq saıasatty alǵa tosyp, jańsaq joldy us­yn­ǵanda, oǵan qasqaıyp turyp qarsylyq bil­di­rip, óziniń azamattyq kelbetine kir jýyt­paǵan adam. Sol úshin bir emes, eki ret Qazaqstan bas­pasó­zin­degi eń joǵary qyzmetten de alynǵan. Oǵan sondaı saldary bolatynyn bilip turyp barǵan. Mun­daı áreket kóp adamnyń qolynan kele bermeıdi.

Qasym Sháripuly Sháripov – úlken aza­mat­tyq, qaıratkerlik, qalamgerlik joldan ótken tulǵa. Bul joldy jurtshylyǵymyzdyń bilgeni abzal. Azamatty laıyqty baǵalaý úshin de, laıyqty qurmet kórsetý úshin de. Onyń joly – elimiz ótken jol.

Ol osydan júz jyl buryn, naqtyraq aıtsaq, 1912 jyly 29 jeltoqsanda, Qyzylorda obly­sy­nyń Tereńózek aýdanyndaǵy Seksenbaı deı­tin aýylda kedeı sharýa-malshynyń otbasynda dúnıege keldi. Taǵdyr oǵan qatqyldyq kórsetti – úsh jasynda ákeden aıyryldy, onǵa tolǵanda shesheden aıyrdy. Jaqyndarynyń jasaǵan jaqsylyǵy – tuldyr jetim qalǵan Qasymdy balalar úıine tapsyrdy. Jamandyqtan da jaq­sy­lyq bolady deıtin bar-aý, aýylda júre berse,  saýatsyz bolyp qalar ma edi, ol balalar úıinde saýatyn ashty. Tek ashyp qana qoıǵan joq, jas balanyń bilimge degen qushtarlyǵy eren edi. Balalar úıinen shyǵysymen Oryn­bordaǵy Halyq aǵartý ınstıtýtynyń daıyndyq bólimine tústi de, ony bitirisimen Máskeýdegi Memlekettik kınematografııa ınstıtýtynyń jumysshy fakýl­tetine aýysty. Munan soń sol ınstıtýttyń ádebı-ssenarıılik fakýltetine qabyldanyp, onyń eki kýrsyn bitirdi.

Munda da ol gazetterden qol úzbedi. Bul jóninde Qasym Sháripovtiń ózi bylaı dep jazǵany bar: «…Sonaý 1929 jyly ınternatta júrgen kezimde «Lenınshil jas» gazeti redak­sııasynyń sekretary bolýmen qatar, «Sosıa­lıstik Qazaqstannyń» jaı tilshisi bolyp, 1930-1933 jyldary Moskvada oqyp júrgen shaǵymda onyń Moskvadaǵy arnaýly tilshisi, jyl saıyn­ǵy demalys kezderinde onyń ónerkásip bólimi­niń meńgerýshisi jáne Shymkent qorǵasyn zavodyndaǵy kóshpeli basylymynyń redaktory bolǵan edim. Bul gazetti súıetindigim sonsha – ol meniń ınternattan keıingi úıim tárizdi edi».

Oqýyn oqysa da, Qasekeń kıno óneriniń mamany bolmady. О́ziniń janyna jaqyn jazý jaǵyna oıys­­­ty. 1933-1935 jyldarda saıası baspalarda re­dak­­­­torlyq qyzmet atqarsa, osy tusta ol óziniń bi­lim­darlyǵymen, saıası saýatynyń joǵaryly­ǵy­­­­men kózge túsip, asa jaýapty jumystarǵa tartylady. Ol marksızm-lenınızm klassıkteriniń eń­­­­­bek­te­rin qazaq tiline aýdarýǵa qatystyry­la­dy. Jáne munda úlken bedelge ıe bolyp, bas­qa­lar onyń pikirine toqtaıtyndaı deńgeıge de jetken edi.

Qasym Sháripovtiń ómir jolyndaǵy aıshyq­ty kezeń, óziniń azamattyq tulǵasyn jarqyrata kórsetken tusy – Uly Otan soǵysy jyldary. Sol soǵysqa bastan-aıaq qatysqan, qarý men qalamdy birdeı ustaǵan azamat. Ot-jalynnyń ortasynda júrdi. Rota polıtrýgi retinde ózi de qarý asynyp, jaýyngerlerdi shaıqasqa bastady. Jeke basynyń erligimen de kózge túsken.

Sol soǵystaǵy óz rotasy jaýyngerleriniń erlik jolyn Qasym Sháripov «Biz – panfılovshylarmyz», «Podmoskovnaıa bıtva», «Qarýlas baýyrlar», «Qatardaǵy qaharman» kitaptaryn­da, basqa da ocherk, maqalalarynda jan-jaqty kórsetti. Sóıtse de, úlken mádenıettiligimen, parasattylyǵymen erekshelenetin Qasekeń áste de ózi jaıly kóp aıta qoımaıtyn. Onyń esesine qarýlas dostary týraly kósilip jazdy. Qarýlas dostary degende, olardyń kópshiligi halyqqa belgili adamdar. Baýyrjan Momyshulynan bas­tap, polk komıssary Ahmetjan Muhamedııarov, ózindeı rota polıtrýgi Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın, ataqty Vasılıı Klochkov, polk komsorgi Baltabek Jetpisbaev, ataqty barlaýshy Baqtııar Meńdiǵazın – sol maıdannyń ot-jalyny ishinde birge júrgender. Barlyǵyn da Qasekeń erekshe bir jylylyqpen, jaqyn­dyqpen jazdy. О́zine kelgende, sarań sóıleıtin. Rota polıtrýginiń erlik isterin basqalar jazǵan. Sodan bir mysal keltireıik. Áskerı tilshi Leonıd Makeev óziniń «Chapaevshylar Moskva túbinde» degen ocherkinde bylaı dep jazdy:

«Birsypyra ýaqyttan soń general Panfılov taǵy da surady:

– Bizdiń chapaevshylardyń jaǵdaıy qalaı? Men Molchanovty aıtyp turmyn. Onyń jumysy jaqsy ma?

– Jaqsy sııaqty, – dedi Kaprov. – Ásirese, onyń segizinshi rotasy erekshe qımyldaýda. Olar nemisterdiń jaıaý áskerlerin oqpen jaıratyp, endi tanktermen kúresip jatyr. Rota polıtrýgi Sháripov pen vzvod komandıri Prııma granatpen eki tankini qıratty.

– Bárekeldi! Olarǵa meniń alǵysymdy aıtyńyz».

Polktegi barlyq rotalardyń ishinde polıt­rýk Sháripovtiń rotasyn erekshe ataý da biraz jaıdy ańǵartady. Dál sol kúngi oqıǵa jaıynda Qasekeńniń ózi bylaı dep jazǵan: «…Bul on saǵat eshbir bitpeıtin máńgilik sııaqty kórindi. Degenmen, ýaqyt ótip ketti. Bizdiń rota uzaq shaıqasyp, dushpannyń tórt tankisin qıratyp, júzdegen fashısterdi joıdy, aqyry óziniń qorǵanys shebin jaýdan saqtap qaldy. Sóıtip, biz nemis áskeriniń Moskvaǵa qaraı jyljýyn bir kúnge toqtattyq. Al bul zor jeńis edi».

Moskvany jaýdan qorǵaýda Sháripovtiń segizinshi rotasynyń erlikteri týraly jazýshy Alekseı Kýznesov, polk komıssary Ahmetjan Muhamedııarov, Keńester Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın, Álisher Toqmaǵanbetov, Petr Safronovtar tebirenip jazǵan.

Osy jerde Sábıt Muqanovtyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1941 jylǵy 22 qarasha­da­ǵy nómirinde jarııalanǵan «Gvardees baýyr­lar­ǵa» degen óleńi oıǵa oralady. Onda biraz batyr­lar­dyń aty atalyp, bir shýmaǵynda bylaı delingen:

Endi, jaý, jyljymassyń sen jasyryn,

Jyljımyn deseń, onyń jan ashýyń,

Sháripov, Amandyqov, Bekbatyrov –

Qıt etseń, qıǵaly tur úsh Qasymym.

Osylaısha Qasekeńniń, onyń jaýyngerle­riniń erlikteri dýaly aýyzdarǵa da ilingen.

Sol qan maıdanda ol qatty jaralandy. Bul jaraqattyń aıtarlyqtaı bolǵany sonshalyq, ony qaıtadan qolǵa qarý alyp kúresetinder sapyna kirgizbedi. Sonda Qasym Sháripov kúshi atatyn qarýdan áste de kem emes qalam deıtin qarýdy qolyna alǵan.

Sirá, sonda onyń burynǵy, soǵysqa deıingi asa jaýapty jumystaryna, beıbit aımaqtaǵy jumystarǵa aýysýyna da bolar edi, biraq ol maıdannan ketken joq. Aldymen áskerı tilshi boldy, sonan soń dıvızııalyq, maıdandyq, áskerı-okrýgtik gazetterge basshylyq jasady. Eki tilde jazatyn qalamgerdiń orny tipti bólek edi. Ol orys gazetterine de redaktorlyq etti.

Ol soǵysty bitirip qana emes-aý, elge kelesi jyly naýryzda ǵana oraldy. Maıdanǵa attan­ǵan ujymyna – Partııa tarıhy ınstıtýtyna kelgen. Úlken erlik jasap, surapyl soǵystyń otyn keship, shynyǵyp, shırap, biraz basshylyq qyzmet atqaryp, eseıip te kelgen. Sony eskerip, mundaǵylar ony birden ınstıtýt dırektorynyń orynbasary etip taǵaıyndady. Osylaısha burynǵy ómir qaıta jalǵasty.

Bul ómir de ońaı emes edi. О́zderine marksızm-lenınızm klassıkterin qazaqshaǵa aýdarý júktelgen. Buryn da bul jumys qıyn edi. Endi ol odan da beter qıyndaǵandaı. Bilikti aýdarmashylar buryn da jetispeıtin, solardyń birazy maıdannan oralmaı qaldy. Solar úshin de jumys isteýge týra keledi. Kóp adamnyń kósem­derdiń shyǵarmalaryn aýdarýǵa júrekteri daýalamaıdy. Kórkem ádebıettiń sheber aýdarmashy­larynyń da, tipti ǵalymdardyń da buǵan tisi bata bermeıdi. Bul jerde eki tildi jetik bilý óz aldyna, aýdarmashynyń joǵary saıası saýaty birinshi talap. Sol talapqa saı keletinder múlde sırek. Sol sırekterdiń biri ǵana emes-aý, biregeıi Qasym Sháripov edi. Bul jumysqa ol ómiriniń biraz kezeńin arnap, bul jóninde eń bedeldi tulǵaǵa da aınalǵan. Ony teorııalyq turǵyda negizdep, ǵylymı kitap ta jazǵany bar.

Sol Partııa tarıhy ınstıtýtynan ol «So­sıalıstik Qazaqstan» gazetine redaktor qyzme­tine joǵarylatyldy.

«Sosıalıstik Qazaqstan» – respýblıkanyń bas gazeti. Bas gazeti bolǵanda, ol – Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń, respýblıka Joǵarǵy Ke­ńe­siniń jáne Úkimettiń organy. Onyń aq de­geni – alǵystaı, qara degeni – qarǵystaı qabyldanar zaman edi. Sondaı basylymǵa basshy bolý – ýaqyt jaýapkershiligin arqalaǵan azamatty taný, úlken senim. «SQ»-nyń redaktorynyń Kompartııa Or­ta­­lyq Komıtetine múshe bolýy, Joǵarǵy Keńes­tiń depýtaty bolýy jazylmaǵan zańdylyq bolatyn.

Osyndaı laýazymǵa ıe bolǵanda, Qasym Shá­ripov 37 jasta edi. Keıingi ólshemge qara­ǵanda, jas deýge de bolar. Qanshalyqty ómir kórdi degende, basqasyn bylaı qoıyp, surapyl soǵys­taǵy bes jyl – teńdessiz synaq. Odan aby­roımen ótken, saıası daıyndyǵy – mark­s­ızm-lenın­ızm klassıkterin aýdaryp, kommýnıstik ıdeıa­nyń maıyn ishken deýge bolǵandaı.

Biraq ol qıyn zaman edi. Ásirese, ózinshe oılaıtyn, shyndyqqa bas ıetin, ult múddesin qa­dir tutatyn adamnyń jolyna kedergi kóbeıgen kez. Ultshyldyqqa qarsy naýqan órship turǵan. Ondaıda óz bet-bederi joqtarǵa, nusqaýdyń bá­rine qarsylyqsyz kónetinderge qolaıly. Jańa úlken laýazymdy qyzmetke ıe bolǵan Qasym Sháripovke kóp qolaısyzdyq kezikti. Sol marks­ızm-lenınızm klassıkteriniń tujyrymdaryna súıenip, Kenesary Qasymovtyń Reseı ımperııasyna qarsy ult-azattyq qozǵalysyn aqtap, biraz daýǵa ushyrap, talqyǵa túsken E.Bekmahanovtyń «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda» degen kitabyna oń baǵa bergen maqalasy «SQ»-ǵa redaktor bolǵannan keıin «Qazaqstan kommý­nısi» jýrnalynda (№9) jarııalandy. «Oǵash» qylyq. Biraq soǵan oraı bılik jańa taǵaıyn­dal­ǵan redaktorǵa birden qatań shara qoldaný­dyń jónin tappaǵan. О́ıtkeni, mundaı joǵary qyzmetke qoıǵanda ne oıladyńdar degen suraq birden aldarynan shyǵady. Sodan da oǵan kú­dikti adam belgisin moınyna taǵýmen shekteldi.

Redaktor bolyp kelgennen keıin Q.Sháripov «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» ne ózgeris, ne jańa­lyq ákeldi degen suraqtyń qoıylary zańdy. Sonaý 30-shy jyldardyń aıaǵynan keıin qýǵyn-súrginniń qaıta órshı túsken kezinde qandaı jańalyq bola qoısyn. Ásirese, uly orystyq shovınızm ashyq kórinip, basqa ulttardyń qan­daı da bolsa qundylyqtaryn óshirý saıasatqa aınalǵan kezde ár adam ańdýda. Aıaǵyńdy ańdap baspasań, jazataıymǵa kezigesiń. Jańa redaktor ujymǵa qaraıdy, ujym basshyǵa qaraıdy. Kópshiligi – baıyrǵy kadrlar. Jańa oı aıtýdan taısaqtaıdy. Redaktor qyzmetkerlerdi jańart­paı, jańa oı, ótkir bastamalar izdeý bekershilik ekenin uqqan. Qazaq baspasózinde tosyndaý oqı­ǵa bolyp tarıhqa engen, «Qasymnyń qaısar qa­da­my» atalǵan, ýnıversıtetti áli bitire qoıma­ǵan jeti jas jýrnalısti birden «Sosıalıstik Qa­zaq­stanǵa» alyp kelýi sonda bolǵan edi. Qasym Sháripov sonda stýdentter arasynan irik­tep alyp kelgen Tóleýbaı Ydyrysov, Balǵabek Qydyrbekuly, Bekdilda Abdýllın, Ábirash Jámishev, Oraq Smaǵulov, Pernebek Beısenov, Ábilmájin Jumabaev redaksııa jumysyna jańa lep alyp kelýimen qatar, keıin qazaq bas­pa­sóziniń qabyrǵaly qaıratkerlerine de aınaldy. Olardyń barlyǵy da Qasekeńdi ózderine ustaz sanaıdy. Bul jaıynda kóp aıtylǵan, qaıtalap jatýdyń qajeti bola qoımas.

Báribir zaman taby, ıdeologııalyq qysym gazettiń bet-beınesin ózgertýge múmkindik bermegen. Qaıta sol tustaǵy gazet tigindilerin qara­ǵanda, saıası qysymnyń kúsheıe túskenin, ulttyq qundylyqqa shabýyldyń kúsheıgenin ańǵarar ediń. Biraq bılik muny da azsyndy. Ásirese, Máskeý qutyryna túsken. О́zderiniń el ishindegi qyzyl kóz kómekshilerine súıene otyryp, «ult­shyldyqqa urynǵandardy» ońaı tabatyn. Olar «Sosıalıstik Qazaqstandy» da, onyń redaktory Qasym Sháripovti de kóre qoıǵan. «Pravda» gazetinde «Teris pozısııada» degen maqala jaryq kórdi. Sol maqalanyń mazmunyn, qandaı kiná taqqanyn aıtyp jatý artyq – Máskeýdiń shovınıstik rýhyna saı emes dep aıyptady.

Máskeý aıtqan soń, onyń «Pravda» gazetin­deı uranshysy jazǵan soń, moıyndamasqa lajyń joq. Qazaqstan Kompartııasynyń OK mynadaı qaýly aldy:

«…1. «Pravdanyń» 1951 jylǵy 29 qyrkúı­ektegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti jumy­syndaǵy josyqsyz qateleri men kemshilikteri kórsetilgen «Teris pozısııada» degen maqalasy óte oryndy dep tanylsyn.

2. Gazet jumysyna basshylyqty qamtamasyz ete almaǵany, ıdeologııalyq máselelerdi jazýda aıtarlyqtaı burmalaýǵa jáne kemshilikterge jol bergeni úshin, sondaı-aq E.Bekmahanovtyń kitaby týraly maqalasynda qatelikterge jol bergeni úshin Q.Sháripov joldas «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazeti redaktory jumysynan bosatylsyn».

Qaýlyda atalǵan E.Bekmahanovtyń kitaby týraly maqala budan eki jyl buryn jazylsa da, umytylmaı eske alynyp otyr. Qaýlyǵa Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy J.Shaıahmetov qol qoıǵan. Osy adamnyń qol qoıýymen Q.Sháripov arada eki aıdan asa ýaqyt ótkennen keıin MELI (Marks-Engels-Lenın ınstıtýty) fılıaly – Qazaq­stan KP OK janyndaǵy Tarıh ınstı­týtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri-redaktory bolyp taǵa­ıyndaldy. Buryn dırektordyń orynbasary bolsa, endi – qatardaǵy qyzmetker.

Árıne, bala-shaǵa asyrap otyrǵan pendege qyzmet te kerek, biraq bárinen de azamatqa ja­salǵan qııanat aýyr tıetini belgili. Kúızel­medi desek, ol shyndyqqa qııanat bolar, adam bolǵan soń, nege kúızelmesin. Biraq júnjime­geni anyq deýge de qaqymyz bardaı. Ol – rýhy kúshti adam.

«Altyn kezdiktiń qap túbinde jatpaıtynyndaı», bul azamatty bıliktiń ózi keıin qaıta izdeýge májbúr boldy. 1954 jyly ol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetine jumysqa shaqyryldy – ǵylym jáne mádenıet bólimi meń­­gerýshisiniń orynbasary qyzmetine taǵaıyn­dal­dy. Muny azamattyń qabiletin, biliktiligin moıyndaý, ol jónindegi ótkendegi qatelikterdi túzetý dep te qabyldaǵan jón bolar. Al bul sheshimge keıin KSRO-daı alyp derjavany bas­qarǵan L.I.Brejnevteı qaıratkerdiń qol qoı­ǵany da biraz jurtqa qyzyqty kóriner. Jalpy, Qasym Sháripovtiń azamattyq taǵdyryna sol tusta, biri jazalady, biri aqtady degendeı, el basshy­ly­ǵynda bolǵan Shaıahmetov, Ponomarenko, Brejnev, Belıaev, Iаkovlev, Qonaevtar aralasqan.

Bir jyldan keıin, 1955 jyly Qasym Shá­ripov «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas­shylyǵyna qaıta keldi. Bul da sırek qubylys. «Urylyp» ketip, qaıta moıyndata kelýdiń jóni bólek. Sol tusta redaksııa ujymynda biraz keleńsiz jaılar oryn alyp, úlken úıdegiler sony jónge salýdy Qasekeńe júktegendeı, senim artqandaı. Bul ózi sıfrmen ólshenetin nárse emes. Qyzmettes bolǵandardyń, kózi kórgen­der­diń aıtýyna qaraǵanda, sol Qasym Sháripovtiń ekinshi kelýinen keıin ol basqarǵan jyldarda (1955-1960 jyldar) redaksııa ujymynda asa yn­tymaqty syılastyq ahýal qalyptasqan kóri­nedi. Bas redaktor úlkenmen de, kishimen de tek «siz» dep sóılesedi. Onyń bireýge jekirgenin, janyna tıgenin eshkim kórmepti jáne ony basqalardan da talap etipti. Redaksııa qyzmet­kerlerin qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı únemi qor­ǵaýshy bolyp júrgen. Tipti, qyzmetkerdiń ki­nási bolǵan jaǵdaıda da kómegin aıamaǵan. Úl­ken­ge – qurmet, kishige – iltıpat ornyqqan. Redak­sııa­nyń qaýyrt da azapty jumysyn basqalarymen birdeı kótergen, kezekshilikti de atqarǵan. Sol úshin ony qyzmet­kerler erekshe qurmettegen.

Redaktordyń jumysy redaksııanyń ishinde ǵa­na emes. Onyń syrtyndaǵy jumys Qasym Shá­ri­povke ońaı tımegenge uqsaıdy. 50-shi jyl­dardyń ekinshi jartysy – tyń ıgerý naýqany­nyń nátıje bergen, biraz dúnıeniń orystanǵan kezeńi. Qazaq mektepteri azaıyp, basqa salalarda da tilge kóbi­rek tıisken shaq. Sol tikeleı tilge qatysy bar gazetterge de aýyz salýǵa kirisken. Biraz salada burynǵy qazaq, orys gazetteri birigip, qazaq­shasy orysshanyń aýdarmasyna aınala bastaǵan. Endi ony zańdastyrý, ázirge jeke shyǵyp kele jatqan ortalyq gazetterdi de biriktirý qalǵan edi.

Qazaq gazetterin aýdarma etý jóninde Q.Shá­ripovtiń atyna qatystyra aıtylatyn keleńsiz áńgimeler sol kezge qatysty. Biraq ony aıtýshylar onyń óńin aınaldyryp, biraz burmalaýǵa barǵan. Áńgimege arqaý bolǵan Qazaqstan Kompartııasy OK ekinshi hatshysy N.I.Jýrınniń ótkiz­gen jınalysynyń (1956 jyl, 15 qarasha) stenogrammasy Prezıdent murajaıynda bar eken. Bir ókinishtisi, jınalys ústindegi sóz qaqtyǵystary (replıka) joq. Qatysqandardyń negizgi sózderi berilgen. Qasym Sháripov te sóı­legen. Sol sóz­den keıbir pikirlerin keltireıik: «Bul týraly aıtýdan buryn men gazetterdiń birin-biri qaıta­laýyna (dýblırovat) qarsylarǵa ún qosa­myn. Iаǵnı máseleniń búginge deıin qoıylysy durys emes… Ekin­shiden, joldastar, aýdarma qa­zaq tiliniń mánin tómendetedi jáne aýdarma jýrnalıs­ter men naǵyz pýblısıster kadryn daıar­­laý­dy álsirete­di. Aýdarma jolymen naǵyz jýrnalıster men pýblısısterdi daıarlaı almaısyń. Bul jaǵdaıda tek orys tilin jetik biletinder ǵana jaza alady. Olar – basqa adamdar, anketasy boıynsha qazaq bolǵanymen, olardy shyn mánin­de qazaq deýge kelmeıdi, óıtkeni, olar oryssha jaqsy jazǵanymen, qazaqsha jaza almaıdy.

Úshinshiden, burynnan belgili jaı, marksızm klassıkteri de aıtqan, aýdarma eshqashanda túpnusqadaı bola almaıdy. Aýdarmada beıneli sózderdi bere almaısyń. Aýdarma gazetterde ocherkter men feletondardyń joǵalyp ketýi jaıdan jaı emes. Osyndaı oımen, menińshe, aýdarma jasaýdyń qajeti joq». Osylaı degen.

Qazaq gazetteri men orys gazetterin biriktirý jóninde másele kóterilip, ol qalaı júzege asýy kerek degende qazirge deıin qalyptasqan aýdarma gazetterdiń tájirıbesin synap, Qasym Sháripov óz kózqarasyn sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy I.D.Iаkovlevke jazǵan hatynda bylaı kórsetedi: «Biz máseleni basqa jolmen sheshý qajet dep esepteımiz. Gazetterdi tilimen baılanysty emes, uıymdastyrýǵa baılanysty birik­tirý qajet. Qazaq jáne orys gazetterin bir ujymǵa, bir partııa uıymyna biriktirý qajet. Árbir redaksııa bir ujymnyń bir bólimderi retinde jeke bolýy kerek. Qazaq redaksııa­synyń basshylyǵynda qazaq redaktory (orynbasarymen), orys redaksııasy bas­shylyǵynda orys redaktory (orynbasarymen) bolýǵa tıis. Jalpy, basshylyq úshin eki gazetke birdeı bas redaktor ınstıtýtyn engizgen jón». Gazetterdi aýdarma jasaýǵa Q.Sháripovtiń kózqa­rasy qan­daı bolǵanyn osydan da aıqyn ańǵarýǵa bol­ǵandaı. Bul jerde ony jalpy gazet­terdi uıymdyq turǵyda da biriktirýge qushtar boldy deý de artyq. Máseleniń qaı baǵytqa oıysyp bara jatqanyn boljaǵan ol qalaıda qazaq gazetterine tıimdi joldyń tańdalǵanyna kúsh salǵanyn ań­ǵarý qıyn emes. Ortalyq gazetterdiń aýdarmaǵa aınalmaı qalýyna Qasym Sháripovtiń respýb­lı­ka­nyń birinshi basshysyna tikeleı hat jazyp, máseleniń mán-jaıyn durys túsindirýi birden-bir sebep boldy dep tujyrym jasaýǵa da bolǵandaı.

Zamandastarynyń kýálik etýine qaraǵanda, sol tusta asa ustamdy, barynsha bilikti qaı­rat­ker retinde kóringen Qasym Sháripulynyń bede­li aıtarlyqtaı kóterilgen. Tipti, onyń Qazaq­stan KP OK-niń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolady eken degen sóz de shyqqan kórinedi. Árıne, ol biraz adamdarǵa unamaıdy. Unamaǵan soń, oǵan kedergi jasaýdyń joldary da izdes­ti­ri­ledi. Kóp keshikpeı ol jol tabylady da. Qasekeń taǵy bir ult múddesine qatysty máseleden taıaq jeıdi.

Bul jeke basqa tabynýdy aıyptap, soǵan oraı sonaý 30-shy jyldarda qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaı bastaǵan kezeń edi. Sóıt­se de, orystandandyrý urany jańasha qarqyn alyp kele jatqan. Osyndaı jaǵdaıda qazaq eliniń úlken qaıratkeri Turar Rysqulov aqtal­ǵanymen, onyń ult máselesi jónindegi is-áre­ket­terine áli de keshirim joq edi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde Turar Rysqulov týraly ózi de qýǵyn-súrgin kórgen R.Baıjarasovtyń bir bettik maqa­lasy jarııalanýy Q.Sháripovke qarsylar úshin taptyrmaıtyn oljaǵa aınalǵan. Bul jerde kim­niń «kóregendik» jasap, ony kimderdiń qorǵaǵany jóninde derek keltire almaımyz, bir aqıqat – ol Qazaqstan KP OK bıýrosynda talqylanyp, keń kólemde, basqalarǵa sabaq bolǵandaı úlken qaýly qabyldandy. Onyń qorytyndy bóligi mynadaı: «1. Jónsiz áreket retinde, respýblıka par­tııa uıymynyń ıdeologııalyq jumysyna jáne eńbekshilerdi ınternasıonaldyq rýhta tár­bıeleý isine úlken nuqsan keltiretin «Turar Rysqulov» maqalasyn jarııalaýǵa baılanysty «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazeti redaksııasynyń áreketi aıyptalsyn. 2. Q.Sháripov joldas «So­sıa­lıstik Qazaq­stan» gazeti redaktory jáne kollegııa múshesi qyzmetinen bosatylsyn».

«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaktor­lyǵynan Qasym Sháripov ekinshi ret osylaı ketti. Uıymdastyrýshylyq nemese kásibı qabileti úshin emes, sol ýaqyt baǵamy boıynsha saıası qatelikteri úshin ketti. Al ýaqyt ony keıin redaktordyń kóregendigi, saıası erligi, ult múddesine qyzmet etkeni dep baǵalady. Sóıtse de, onyń iskerlik, uıymdastyrýshylyq, kásibı qabiletiniń joǵary ekenin respýblıka basshy­lyǵy sol kezde-aq baǵalaǵan. Qazaqstan KP OK hatshysy bylaısha minezdeme jazdy: «Biraq Qazaqstan KP OK Sháripov joldasty óziniń iskerlik qabileti boıynsha basshylyq jýrnalıs­tik jumysta, qazirgi jaǵdaıda Qazaq SSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Qazaq Telegraf agenttigi dırektory qyzmetine paıdalanýǵa laıyq dep esepteıdi». Bul qyzmetti Q.Sháripov 13 jyl boıy abyroımen atqaryp, sodan odaqtyq dárejedegi zeınetkerlikke shyqqan.

Qoǵamdyq uıym bolsa da, sol tusta aıtar­lyqtaı bedeli bar Jýrnalıster odaǵyn Qasym Sháripuly 1959 jyldan 1971 jylǵa deıin bas­qaryp, bul jaýapkershilikti óziniń jas­taý árip­tesiniń atqarǵany jón degen sheshimge kelip, aryz bergeni bar. Bul da onyń azamattyq kel­betin ańǵartady.

Osylaı Qasym Sháripuly Sháripov úlken basshylyq qyzmettik joldan ótti. Onyń kedir-budyry, júıkeni juqartqan tustary da kóp boldy. Qandaı jaǵdaı kezdesse de, ol óziniń azamattyq kelbetine daq túsirgen joq, aryn taza ustady, qaıratkerlik tulǵasymen kórindi. Sodan da ol zamandastarynyń, shákirtteriniń jadynda isker basshy, qamqor basshy, parasatty azamat retinde qalǵan.

Qasym Sháripovtiń shyǵarmashylyq eńbegin sóz etkende, ony jýrnalıstik jáne jazýshylyq turǵyda qaraýǵa da bolar edi. Sirá, bólip qaraýdyń qajeti joq shyǵar, olar bir-birimen ajyraǵysyz, qabysyp jatyr. Onyń kórkem ocherkterin, derekti hıkaıalaryn jýrnalıstik shyǵarma dep shettetpeı, kórkem ádebıet aýylyna qonystandyrýǵa da ábden bolar edi.

Jalpy, Qasekeń ádebıetke jasynan jaqyn bolǵan adam. Tipti, ol Máskeýde oqyp júrgen kezinde-aq shyǵarmashylyq eńbekpen aıtarlyq­taı belsendi aınalyssa kerek. Sol tusta, naqtyraq aıtqanda, 1933 jyly (bul kezde ol 21 jasta ǵana edi). «Ádebıet maıdany» jýrnalynda «Namys» pesasy jáne «Adal» poemasynyń úzindisi jarııalandy. Bul bizge belgilisi ǵana, izdeýshiniń kózine túspegenderi de bolýy ábden múmkin. О́leńderi jınaqtalyp, saraptalmaǵan­dyqtan da, onyń aqyndyq qarym-qabileti týraly áńgime aıtý artyqtaý. Jalpy, Qasekeń óleń jazyp, onyń keıbireýlerin árkez jarııalap ta turǵan. Ásirese, soǵys jyldarynda, áskerı gazetterdi aıtpaǵanda, onyń biraz óleńderi «Sosıalıstik Qazaqstanda» da jaryq kórgen. General Panfılov týraly tolǵaý balladasy orysshaǵa da aýdarylyp, biraz basylymdarda jarııalanyp, kitaptarǵa da endi.

О́ziniń qyzmetine aıryqsha jaýapkershilik­pen qaraıtyn adam bolǵandyqtan da Qasekeń kóp ýaqytyn kúndelikti jumysyna arnap, shyǵarmashylyq eńbekke, onyń ishinde, kórkem shyǵarmashylyqqa qoly tıe bermegenge de uq­saıdy. Birshama kitaptaryn, onyń ishinde olar­dyń oryssha aýdarmalaryn zeınetkerlikke shyq­qan soń ǵana jazǵany bar. Olardyń keıbireýleri Qasekeń ómirden ozǵan soń jaryq kórdi. Onyń shyǵarmashylyǵynda ýaqyttyń, zamannyń, saıasattyń taby bar. Oǵan biz barynsha túsinistikpen qaraýymyz kerek. Qasym Sháripov – óz zamanynyń adamy jáne belsendi adamy.

Biz Qasekeńniń shyǵarmashylyǵyn taldaýdy maqsat etip otyrǵan joqpyz. Ýaqyty kelgende zertteýshiler tabylyp, bul is júzege asar. Aıtpaǵymyz – Qasym Sháripov sońyna aıtar­lyqtaı shyǵarmashylyq mura qaldyrǵan adam. Onyń «Biz – panfılovshylarmyz» degen derekti hıkaıasy – qazaq jýrnalıstıkasynda ǵana emes-aý, jalpy, qazaq ádebıetindegi áskerı taqy­ryp­ta jazylǵan eleýli shyǵarmalardyń biri dep baǵa­lasaq abzal. Átteń, bul shyǵarma sonaý  sura­pyl soǵystyń qyzýy basylmaı turǵan kezde jaryq kórgende, bul shyǵarmaǵa da, onyń avto­ryna da baǵa basqasha bolar edi-aý dep ókinesiń.

Osynaý úlken qaıratker, qalamgerdiń týǵa­nyna júz jyl tolyp otyr. «Tiri bolsa…» dep sóz qozǵaýdyń jóni joq. Alty múshel ómir ke­ship­ti. Jasaǵan ómirin mándi ótkizgen azamatty qoǵam umytpaıdy. Jaqsylyǵyn jadynda saq­taı­dy, erligin ónege tutady, parasatyna súısinedi.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».