Aqjan atanyń Altaıdaǵy kúnderi

Aqjan atanyń Altaıdaǵy kúnderi

1976 jylǵy maýsym aıynyń orta tusy. Ol kezde Katonqaraǵaı aýdandyq radıo redaksııasynyń jaýapty redaktory bolyp istep júrgem. Almatydaǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq Memlekettik ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń 2-kýrsynda syrttaı oqımyn. Bir kúni aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Ermak Abýshaev ózine shaqyrtty. Bardym.

 

1976 jylǵy maýsym aıynyń orta tusy. Ol kezde Katonqaraǵaı aýdandyq radıo redaksııasynyń jaýapty redaktory bolyp istep júrgem. Almatydaǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq Memlekettik ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń 2-kýrsynda syrttaı oqımyn. Bir kúni aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Ermak Abýshaev ózine shaqyrtty. Bardym.

– Oblystyq atqarý komıtetindegi basshylar telefon soqty. Jaqynda bizdiń aýdanǵa Almatydan qadirli bir aqsaqal kelip qaıtpaqshy eken. Maralshylarmen, shopandarmen júzdesip, áńgimelespekshi kórinedi. Birer kún bolatyn shyǵar. Jýrnalıst retinde osy sharýany ózińe tapsyrǵaly otyrmyn. Qaıda aparasyń, kimdermen júzdestiresiń? Josparyńdy jasap, daıyndala ber, ol kisi kelgen soń shaqyrtamyn, – dedi Ermak Qusaıynuly.

– Aty-jóni kim eken? – dep suradym.

– Aqjan Jaqsybekuly Mashanov. Estýiń bar ma edi? – dedi Ermak Qu­saıyn­uly. – Jasy jetpisterde. О́te bedeldi adam sııaqty. Oblystaǵylar erekshe tapsyryp otyr.

– Syrttaı esimine qanyqpyn. Kór­megen adamym, – dedim.

Esime túse qaldy. Aqjan Ma­sha­nov­tyń esimi maǵan «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda shyǵyp tura­tyn maqalalary men qııal-ǵajaıyp áńgimelerinen jáne sońǵy jyldarda respýblıkalyq baspasóz betterinen úzbeı kórinip júrgen Ál-Farabı týraly shyǵarmalarynan tanys bolatyn.

Tóraǵadan shyqqan soń kitaphanaǵa arnaıy baryp, Aqjan Mashanov týraly derekterdi qarastyrdym. Ol – qazaq­tyń ken-metallýrgııa ınstıtýtyn alǵashqy bitirýshilerdiń biri, sonyń qabyrǵasynda jarty ǵasyr boıy ustaz­dyq etken, kóptegen bilikti ınjenerler tárbıelegen. Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń irgetasyn qalasyp, tuń­ǵysh músheleri qatarynda bolyp, birneshe jańa ken oryndaryn ashyp, ádebıetimizde ǵylymı-qııaldyq janrǵa jol salǵan, uly babamyz Ál-Farabıdi týǵan topyraǵyna qaıtarǵan, Ál-Farabı men Abaı arasyndaǵy taǵylymdyq baılanysty tapqan ǵalym, professor ekenin oqyp bildim.

Birneshe kúnnen keıin aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń kabı­netinde Aqjan atamen júzbe-júz kez­destik. Shashyn taqyr qylyp aldyrǵan, basynda kepeshi bar, salıqaly, ıman júzdi adam eken. Janynda bir jas jigit bar, Aqańnyń sýmkasyn kóterip júr. «Aspırantym», dedi. Aty esimde qalmapty.

Tanystyq-bilistikten soń:

– Aqjan Jaqsybekuly, Shy­ǵys­taǵy ekinshi Shveısarııa atanǵan Katonqaraǵaı jerine qosh keldińiz! Buıymtaıyńyzdy aıta otyryńyz? Sizdiń keletinińizdi oblystyq atqarý komıtetindegi basshylar eskertken, – dep Ermak Qusaıynuly aýdannyń jaı-kúıi týraly aıta kelip, saparlas bolatyndarmen tanystyrdy.

– Aýdannyń qaı sharýashylyǵyna baramyn deseńiz de erkińiz. Sizdi myna otyrǵan eki jigit alyp júredi. Birinshisi, – dedi meni kórsetip,  – jýrnalıst Qaıyrdy Nazyrbaev. Ol bolǵan jerlerińizde adamdarmen jolyqtyrady, eńbekkerlermen kez­de­sýlerińizdi uıym­das­tyrady. Jol­basshyńyz bolady. Ekinshisi, aýdandyq aýrýhananyń bas dárigeri Shákirt Dúsipov degen azamat. Ol jýyqta ǵana alǵan sý jańa «ÝAZ» avtomashınasymen taýly-tasty, qıyn joldarmen alyp júrip, densaýlyǵyńyzǵa qaraıdy, – dedi tóraǵa.

– Osy Katonqaraǵaıdyń ózinde bolmasam da, irgeles jatqan Lenınogor-Rıdderde qyrqynshy jyldary ınjener-marksheıder bolyp qyzmet istegem. Sizderde Qazaqstannyń basqa esh jerinde joq buǵy-maral degen asa qasıetti janýarlar ósiriledi. Olardyń múıizinen adamdy jasartatyn óte kúshti dári-dármek jasalady eken. Múmkindik bolsa men sodan azdap alsam dep kelip edim. Almatydaǵy ortalyq dárihanalarda óte bilikti farmasevt dostarym bar. Solarǵa dári jasatpaq oıym bar edi. Jas bolsa jetpisten asyp barady, kómektespese, zııany joq shyǵar, – dedi Aqjan ata.

Ermak Qusaıynuly maǵan qarady. Men: Aqjan ata, durys aıtasyz. Bul kúnderi aýdannyń úsh maral sovhozynda da buǵy múıizi kesilip jatyr. Men olardaǵy jaǵdaıdy surastyryp bildim. Alaıda, jazdyń ystyq kú­ninde jańadan kesilgen múıizdi qanyn sorǵalatyp Almatyǵa jetkize almaısyz ǵoı. Búlinip ketedi. Kesilgen múıizdi aldyn-ala áldeneshe ret belgili bir temperatýrada qaınaǵan ystyq sýda ustap, konservilegen soń ǵana dári jasaýǵa bolady. Onyń ózindik tehnologııasy bar. Sondyqtan, qazir ony alyp júrý múmkin emes, tek qana múıiz kesý prosesin kórem deseńiz, baraıyq, dedim.

– Múıizdi qazir alyp júrýge bolmasa, taý basyndaǵy maral sovhozyna barmaı-aq qoıaıyq. Onda bir-aq qonamyz da qaıtamyz. Qaıda aparsańdar da erikteriń bilsin, – dedi Aqjan ata.

– Myna Qaıyrdy Almatydaǵy KazGÝ-de syrttaı oqıdy. Kúzde ses­sııaǵa barǵanda ala barady, qansha bol­syn berip jiberemiz, – dedi Ermak Qusaıynuly.

Osyǵan kelistik te, jolǵa shyqtyq. Qonaǵymyzdy ózimniń týǵan jerim, О́rel sovhozynyń Eńbek bólimshesindegi Tarbaǵataı jaılaýyndaǵy jylqy­shy­lar men shopandarǵa aparýdy uıǵardym.

Bir kún buryn kelisip qoıdym. Aý­dan ortalyǵy Katonqaraǵaıdan 45 sha­qy­rym jerdegi Eńbek bólimshesine kelip, jolbasshylyqqa bólimshe esepshisi Zeı­nol­da Tólegenovti qosyp aldyq. Zekeń jasy elýlerge taıap qal­ǵan, aq kóńil, áńgi­meshil, aqjarqyn kisi edi. Jaılaý my­na turǵan taýdyń arǵy jaǵynda. Oǵan deıin birtalaı jer.

Onshaqty shaqyrymnan soń mashına joly solǵa burylyp, tikesinen taýǵa qaraı tartty da, burylys-bury­lystaǵy taý bulaǵynan ótip, tekshe-tekshelerden burylyp, órlep otyryp ırek jolǵa tústik. Sálden soń kishi tekshedegi alańqaıǵa toqtap, kók shalǵynǵa dastarqan jaıyp, qymyz ishtik. Jan-jaǵymyz sabalaq-sabalaq samsaǵan qaraǵaı, dolantopshy, qalyń jynys taıga bastalǵan. Taýdyń biz bettegen soltústik beti tutas orman, quz-jartas. Qaraqat, barbarıs degeniń jol shetinde ıilip, basyn kótere almaı qulap jatyr. Mynaý taýdy órlep shyǵyp kele jatqan jolymyz «Irek» dep atalady. 1914-1915 jyldary birinshi dúnıejúzilik soǵysta qolǵa túsken avstrııa-venger tutqyndary qaılamen qazyp salǵan. Osy jolmen Marqakólge deıin barýǵa bolady. Erterekte salt atty soldattar árili-berili shekara shebin kúzetip júrip turatyn. Marqakólden ári qaraı Qytaı jeri jatyr, dep jer jaǵdaıymen tanys­tyryp jatyrmyz.

Eń sońǵy on úshinshi ırekke kelgende toqtap, bárimiz mashınadan tústik. – Bul jerdi jergilikti turǵyndar «Soldat qulaǵan» dep ataıdy. Baǵanaǵy aıtqan Marqakól men О́reldegi komendatýra arasynda qysy-jazy osy jolmen júrip turatyn soldattardyń bireýi qystykúni osy jardan tereń quzǵa at-matymen qulap ketip, qaza bolypty desedi. Sodan beri osy ara «Soldat qulaǵan» dep atalady, – dep estigen jaıdy aıtyp jatyrmyz.

Sálden soń «Oba» dep atalatyn osy Tarbaǵataı jotasynyń eń bıigindegi jolǵa toqtadyq. Soltústik jaqta tómende sozyla aqqan Buqtyrma ózeni, shubatylǵan mashına joly, ár tusta toptana ornalasqan aýyldar, alysta Shabanbaı jaılaýy, týra tusymyzda Oralhannyń Shyńǵystaı aýyly jatyr. Erterekte qýǵyn-súrgin kezinde el-jurttan amalsyz aıyrylyp, Qytaıǵa qashqan esil erlerimiz týǵan jerin saǵynyp: «Qarataıdaı el qaıda, Shabanbaıdaı jer qaıda?!» dep ah urǵan eken ǵoı. 1907 jyldary osy Shyńǵystaıdaǵy Ábdikerim bolystyń saldyrǵan mektebin kóremiz dep alys-jaqynnan at sabyltyp kelgendar az bolmasa kerek.

Bizder ońtústikke qaraı saı-saıdy qýalap otyryp, eńistegi Tarbaǵataı jazyǵyna túsip, solǵa qaraı tarttyq. Oń jaǵymyzda qalyń jynys qaraǵaıly taý etegin jaǵalaı «Qara qaba» ózeni aǵyp jatyr. Sol jaǵymyzda «Asýsaı», «Qursaı», «Búrkit uıasy», «Qońqaı», «Taldybulaq», «Qos júrek» sekildi bizdiń eldiń jazǵy jaılaýlary qalyp barady.

Kún kishi besinge qaraı eńkeıgende biz «Shubartóste» otyrǵan «Eńbek Qyzyl Tý» ordeniniń ıegeri, ataqty jylqyshy Keńesbek Merǵazınniń kıiz úıiniń qasyna kep tizgin tarttyq. Dál bıe saýymynyń ústine kelippiz. Keńesbek zaıyby Núrsııa ekeýi jeli basynda qulyndardy kezek-kezek ustap, bıe saýǵyzyp júr eken.

– Jol bolsyn! Tórletińizder! Kıiz úıge kirińizder, – dep jylqyshylar báıek bolyp jatyr, qonaq kelse bir jasap qalatyn qonaqjaı ádetterimen.

– Aýdannyń bas dárigerin de kóretin kún bolady eken-aý, dep Núrsııa jeńgemiz terapevt-dáriger Shákirtke qaljyńdap jatyr. О́zimniń týyp-ósken aýylymnyń adamdary bolǵandyqtan maǵan bári de etene tanys, sózderi de, qaljyńdary da jarasymdy, syılas, syrlas jandar edi bular. Dastarqan basynda kelisimizdiń mánisin aıtyp, Aqjan atamen tanystyryp jatyrmyz. Odan ári áńgime tıegi aǵytyldy.

– Men ózi geologpyn ǵoı. Instıtýtta ken ınjenerlerin daıyndaımyz. Men Aqbastaý-Qusmuryn kenin alǵash ashqan adammyn. Ol – Semeıden 300, Barshatastan 60 shaqyrym jerde. Aq­bastaý – Josaly – Kókpekti – Qusmuryn jelisi júlgeles jatqan altyndy aımaq. Ol jerden jylyna bir sentnerden altyn alynyp otyrǵan, dúnıe júzindegi úlken ken oryndarynyń biri.

Elýinshi jyldardan bastap Ál-Farabı murasyn jınaýǵa kiristim. Jasym kelip qalǵan kezde arab tilin úırenip, «Ekinshi Arıstoteldiń» eki tomdyq eńbegin, ol týraly jazylǵan birneshe kitaptardy qolǵa túsirip, ony túbegeıli zertteýge kiristim. Meniń bul talabymdy Qanysh Sátbaev qatty qoldap, eńbekterimniń Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń baspasynan basylyp shyǵýyna qol ushyn berdi. Mysyrdaǵy Sham shaharynda jatqan Ál-Farabıdiń súıegin taýyp, onyń qazaqtyń ǵulamasy ekendigi týraly «Ál-Farabı jáne Abaı» atty kitabymda tolyq baıandadym. Muny dúnıe júziniń ǵalymdary moıyndap, 1973 jyly Almatyda ótken halyqaralyq konferensııada baıandama jasaý quqyǵyna ıe boldym, – dep Aqjan ata ózi jaıly keńirek aıtyp berdi.

Shaı ishilip, qymyzdan aýyz tıip bolǵan soń syrtqa shyǵyp, sarqyrap aǵyp jatqan móldir taý bulaǵynyń jaǵasyna syrmaq jaıyp tastap, áńgime tıegin aǵyttyq. Qarsy bette «Qara qaba» ózeniniń arǵy jaǵyndaǵy qalyń qaraǵaı ósken bettiń arǵy betinde sha­rýa­shylyqtyń «Tatan», «Muzbel», «Al­tyqyz», «Tańatar», «Alataı», «Qarasaz», «Astaýsha», «Mámetek» atty jaılaýlary jatqanyn, jaz ýaqytynda onda birneshe otar qoı, boılaq jylqylar jaılaıtynyn bilgenimizshe aıtyp jatyrmyz. Jańa ǵana ózimiz basyp ótken «Qońqaı» degen taýdyń tumsyǵynda, «Qara qabanyń» oń jaǵynda ertedegi saqtardyń kóptegen zerttelmegen obalary jatqanyn, taýdaǵy «tazdyń» ústinde de qorǵandar baryn jylqyshylar aıtyp berdi.

Keshke qaraı mańaıdaǵy malshylar túgelge jýyq jınalyp, Aqjan atanyń áńgimesin tyńdady. Ol kezde malshylar kitapty kóp oqıtyn, «Juldyz» jýrnaly ekiniń biriniń qonyshynda júretin kez. Tún ortasy aýyp bara jatsa da suraqtar qoıylyp, áńgime aıtylyp jatyr. Bir ýaqytta oıdaǵy aýyldyń shyǵys jaǵyndaǵy «Sarnoqaı» asýymen týra asyp salt atty eki jylqyshy jigit Álmuhan Qanapın men Saıran Saharıev keldi. Olardyń «Muzbeldegi» boılaq jylqy baǵyp jatqan jigitterdi aýystyrýǵa ketip bara jatqan beti eken. Osy jylqyly aýylǵa bir qonyp alyp, erteń ári qaraı ketpek. Ekeýiniń de azdap urttaǵandary bar, aýyldan qyzý shyqsa kerek. О́zderi kitapty kóp oqıtyn, kózderi ashyq jigitter edi. Onyń ústine Ál-Farabı týraly oqyǵandary da az emes eken. Aqjan atamyzǵa suraqty ústi-ústine qoıyp jatyr. Áńgimeniń qyzyǵyna túskender úrker tóbeden aýyp, tańǵy saǵat úsh bolǵanda áreń tarqasty. Jaılaýdaǵy juldyzdy tún, Aqjan atanyń qyzyqty áńgimesi, onyń qońyr daýysy esimizde qaldy.

Tańerteń erte turyp jylqyshylar jelige qulyndaryn baılaǵan soń, shaıǵa otyrdyq. Túndegi aýyldan kelgen jyl­qy­shy jigitter erterek attanyp ketken eken, kórinbedi. Túndegi eki qara fılosof jigit qaıda, dep surady Aqjan ata. Olar taý asyp ketkenin aıttyq. Degenmen, ózderi bilimdi jigitter eken. Kitapty kóp oqıtyndary kórinip tur, dedi rızalyq bildirip.

Núrsııa jeńgemizge Aqjan ata tumar jazyp berdi. Dastarqandaryń berekeli, yqylastaryń mol, nıetteriń taza jandar ekensińder. Eńbekterińniń jemi­sin kórip, el-jurttaryńnyń ıgiligine bó­lenińder, dep batasyn berdi. Bir qyzyǵy, Aqjan ata ózi otyrǵan dastarqan basyna araq-sharap jolatpaıdy eken.

– Altaıdyń bal tatyǵan sary qy­my­zyn dám dep Almatyǵa ala ketińiz, – dep Keńesbek qymyz quıylǵan jıyrma lıtrlik kanıstrdi júrerimizde mashınaǵa ákep salyp berdi.

Biz jaılaýdan túsken soń jolshybaı Zeınollany Eńbektegi úıine aparyp tastap, aýdan ortalyǵyna bet túzedik. Ol kezde oblys ortalyǵy О́skemen men Katonqaraǵaı arasynda kúnine eki-úsh ret «AN-2» samoleti ushyp turatyn. Aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Maqulbek Álhamov ekinshi reıspen kelgen samoletti ushyrmaı, kútip otyr eken. Biz týra aeroportqa keldik te qadirli qonaǵymyzdy samoletke otyrǵyzyp, razy-qosh aıtyp attandyryp saldyq.

…Qyrkúıek aıynda kúzgi sessııaǵa Almatyǵa barǵanda Aqjan ataǵa telefon shalyp edim, senbi kúni úıge kel, dep meken-jaıyn berdi. Kelisilgen ýaqytta kýrs­tas dosym Sádibek Túgelovti ertip, jetip bardym. Atamyz tórt bólmeli keń úıinde qushaq jaıa qarsy aldy. Jasy otyzdardan asqan etjeńdi, qaratory jeńeshemiz Jamal dastarqan jaıyp, qatty kútti.

Jazdaǵy kelisim boıynsha buǵynyń keptirilgen múıizinen aparyp berdim. Oǵan rıza bolyp, raqmetin aıtty. Úı toly kitap eken. Shetinen kórsetip, tanystyryp jatyr. Úıdegi jeńeshemiz ekeýi qosalqy avtor bolyp shyǵarǵan bir kitabyn da kórsetti. Ol «Ǵajaıyp ot qushaǵynda» dep atalady eken. Biz áńgime-dúken quryp birtalaı otyryp qaıttyq. – Úı osy, kelip turyńdar, dedi Aqjan atamyz keterde.

Túrki tildes halyqtardyń ǵylymı-mádenı tamyrlastyǵyn qazǵan, ıslam dininiń ǵylymı mánin paıymdaǵan tereń zertteýler jazǵan, eki júz elýden astam ǵylymı eńbek jarııalaǵan, geologııa salasynda «jer mehanıkasy» dep atalatyn sony soqpaq tartqan ǵulama, professor Aqjan Jaqsybekuly Ál-Mashanı jasy toqsannan asqanda dúnıe saldy.

Ǵıbratty ǵumyr ıesi Aqjan atamen bolǵan osy bir kezdesýdi áne-mine jazarmyn dep júrip uzatyp alǵan sııaqtymyn. Sonyń sáti endi túskendeı.

Qaıyrdy NAZYRBAEV,

baspager.

Astana.