Qys. Jeltoqsan. Bizdiń qalada buryn-sońdy bolyp kórmegen surapyl boran soqty. Bir aptadan beri tolassyz jaýǵan qar aspan men jerdi astastyryp, jigin bildirmeı jymdastyryp jibergen. Qutyrynǵan jel men burqyraǵan qardan kósheniń arǵy betindegi úıdi kóre almaısyń. Dalaǵa shyǵýdan qaldyq. Kósheni bylaı qoıǵanda, balkonda turyp shylym shegýdiń ózi muń boldy. Azynaǵan sýyq. Dalada ne bolyp jatyr, bireý-mireý bar ma eken dep terezege úńilgenmin, aqshýlan tútektiń arasynan áldekimniń qarańdaǵan sulbasyn baıqaǵandaı boldym. Kóshe boılap, qybyrlap ketip barady.
Qys. Jeltoqsan. Bizdiń qalada buryn-sońdy bolyp kórmegen surapyl boran soqty. Bir aptadan beri tolassyz jaýǵan qar aspan men jerdi astastyryp, jigin bildirmeı jymdastyryp jibergen. Qutyrynǵan jel men burqyraǵan qardan kósheniń arǵy betindegi úıdi kóre almaısyń. Dalaǵa shyǵýdan qaldyq. Kósheni bylaı qoıǵanda, balkonda turyp shylym shegýdiń ózi muń boldy. Azynaǵan sýyq. Dalada ne bolyp jatyr, bireý-mireý bar ma eken dep terezege úńilgenmin, aqshýlan tútektiń arasynan áldekimniń qarańdaǵan sulbasyn baıqaǵandaı boldym. Kóshe boılap, qybyrlap ketip barady. Osyndaı kúni úıde otyrmaı, dala kezgen kim eken? Aıaq jolyńdy ańǵarmaq túgili, baǵytyńdy ajyrata almaı, qalaı burylsań da qarsy aldyńnan azynaı ýildegen qarly jel kókiregińnen keri ıtergen boranda qaıda barady? Kim ózi?..
Úıdiń ishi sýyp ketti, keshe óshken jaryq áli qosylmaǵan, jylý joq, ystyq sý toqtaǵan, áıteýir gaz bar, salqyn sý júrip tur, soǵan da shúkirlik ettik. Abyroı bolǵanda podezimizde dúken bar edi, keshe áıelim balalardy ertip baryp, sol dúkennen biraz azyq-túlik kóterip kelgen, endi gaz toqtap qalmaı turǵanda birer kúndik tamaǵymyzdy pisirip alaıyn dep as úıde júr. Bólmeme baryp tósekke qısaıyp edim, kózim ilinip ketipti. Bireý terezeni qaqqandaı boldy ma, selk etip shoshyp oıandym. Kesh túskenge uqsaıdy, úıdiń ishi qap-qarańǵy. Álgi dybysty túsimde estidim be, álde jeldiń tarsyly ma? Kenet tereze taǵy tarsyldap qoıa berdi. Joq, mynaý jel emes, adamnyń qaǵysy. Júdemeldete birneshe ret tarsyldatyp, toqtaı qalady da sálden soń qaıtadan qaǵady. Ekinshi qabattaǵy terezeni qalaı qaǵyp tur. Álde… О́z oıymnan ózim shoshyp kettim. Olaı bolsa qurydyq qoı, onda búkil qaladaǵy ómir toqtaıdy. Jurttyń bári úıinen shyǵa almaı qalsa sumdyq emes pe! Qyrylyp ólemiz!
Ústi-ústine soǵylǵan judyryq terezeni tarsyldatyp alyp barady, endi bolmasa syndyratyn túri bar. Áınekti qıratpaı turǵanda ashaıyn dedim. Ázireıilim osy bolsa kórip alarmyn, kim biledi, múmkin qar basqan esikti asha almaı, úıge kirýge zar bolyp júrgen kórshi shyǵar. Terezege úńildim – dala aq boran, túk kórinbeıdi. Qarasam… Áınekke jabysyp bireý tur, ash dep ymdaıdy, birdeńe aıtyp jatyr, onysy borannyń gýilinen estiler emes. О́zi jalańbas, kózi sharasynan shyǵyp ketken. Bul kim dep úńilip kelip qaraımyn, tanymadym, jas shamasy ózimmen qaraılas, biraq buryn kórgen adamym emes, áıteýir, mundaı kórshim joq ekeni anyq. Ne isterimdi bilmeı abyrjyp qaldym. Táýekel, ne de bolsa kórermiz, áýeli kirgizip alaıyn. Al, tereze ashylsa she! Aıazdan isinip ketse kerek, bylq etpeıdi.
Bir kezde syqyrlap baryp ashyldy-aý, áıteýir. Sýyq aýa lap ete tústi, bir qushaq qar burq etip dıvandy basyp qaldy. Sol zamat keshki qonaǵymyz ózimdi qaǵa-maǵa bergi jaqqa top etip qulady. Dereý ornynan atyp túregelip, terezeni jaba saldy da qos qolymen eki ıyǵymnan qysyp turyp rahmetin jaýdyra jóneldi.
– О́rkeniń óssin, baýyrym, kóp jasa! Bala-shaǵańnyń qyzyǵyn kór. Alla taǵalanyń nyǵmetine bólen!
– Rahmet, rahmet! – dep kúbirledim. Beıtanys qonaǵymnyń nıeti túzý ekenine áli de kózim jetpeı turǵanmen, kóńilimde qorqynysh joq. О́zi bákene boıly, ıyǵymnan ǵana keledi eken, múmkin batyrsynyp turǵanym sodan da shyǵar.
– Oılamaǵan jerden tap bolyp, mazalaǵanym úshin keshir, – dedi ol betime úńile qarap. – Qoryqpa, aram oıym joq, úsip ólýge shaq qalǵasyn amalsyzdan panalap keldim.
– Ekinshi qabattaǵy terezege qalaı shyǵyp júrsiń, álde qardyń qalyńdyǵy osyǵan deıin jetken be? – dep suradym men. – Tipten, solaı bolǵan kúnde de seniń salmaǵyńdy kóteretindeı bolyp qata qoımaǵan shyǵar?
– Joq, olaı emes! – dedi qonaq abyrjyp. – Muny qalaı túsindirsem eken? Borannan túk kórinbeıdi, qar belýardan keledi, adasyp júrip osy úıdiń qabyrǵasyna soqtyǵyp qaldym, sıpalap esik izdep edim, bir kezde áldebir baspaldaqqa tap boldym. Sonymen kóterilip edim, esikke tireldim.
– Dúkenniń esigi ǵoı.
– Iá, ózim de solaı shamaladym. О́ıtkeni, qansha qaqsam da eshkim kelmeı qoıdy, podezd emes, muny túsindim, qabyrǵaǵa japsarlas salynǵan qosymsha qurylys. Sóıtip turǵanymda dál tóbemnen jaryq kóringendeı boldy, dáý de bolsa ekinshi qabat shyǵar, endi soǵan kóterilýim kerek dep oıladym. Sóıtip, jan dármen dalbasalap júrip, álgi japsyrmanyń tóbesine shyǵyp ketippin. Terezeńe solaı tap boldym.
Beıtanystyń ústi juqa eken, qolynda bııalaıy joq, sholaq kúrtesiniń jaǵasynan eskileý toqymasy kórinedi. Onysy myna boranda qamsaý bolatyn kıim emes, aıaǵynda sholaq etik, ózi ábden tońsa kerek, beti bop-boz, jaq júni úrpıip, qalsh-qalsh etedi.
Bul kezde bólmege áıelim de kirgen, balalar esikten syǵalap tur. Zaıybyma shaı qoı dep buıyrdym. Kim bolsa da meıli, kelgeni jaqsy boldy, kesheden beri úıden shyqpap edik, dalada ne bolyp jatqanyn biletin boldyq.
– Iá, qonaǵym, áńgimeńdi aıta otyr. Qaıdan shyqtyń, qaıda barasyń, bizdiń úıge qalaı tap boldyń? – dep suradym birer kese shaı iship boı jylytqan soń. Ol dastarqandaǵy mázirdi azdap shuqylaǵany bolmasa, tamaq iship jarytqan joq. Áıelim ydys-aıaqty jınastyryp as úıde qaldy. Sodan keıin ekeýmiz qaıtadan bólmege kirgenbiz.
– Kórshilerge uqsamaısyń, buryn-sońdy bul mańnan kórmeppin, – dep syr, tarttym men odan.
– Kórmeýiń de múmkin, – dedi ol basyn salbyratyp. – Bul úıdiń rettik sany qandaı? Báse, ózim de shamalap edim. Buryn osy kósheniń basyndaǵy jeke úılerdiń birinde turǵanmyn. Odan bes jyl buryn ketip qaldym. Durysy… áıelim qýyp jiberdi.
Qonaǵym tereń kúrsinip, tómen qarap oılanyp qaldy. Syı-qurmetke bólenip júrgen kisige uqsamaıdy, biraq qadir-qasıetinen aıyrylyp, adam qatarynan syzylyp qalǵan deýge de negiz joq. Sózi baıypty, azdap jaltaqtaý bolǵanmen jibi túzý, durys jigit sııaqty. Alǵashynda shashy burqyrap turǵandaı edi, endi baıqadym, jasyna jetpeı býryl tartqanymen qoımaı, tóbesiniń ár jeri seldirep, quıqasy kórinip qalypty. О́zi shynashaqtaı adam, eńsesin ezgen qaıǵy-muńyn kótere almaǵandaı búkshıip, ıyǵy qýshıyp, sólbireıip, bir shókim bolyp shómıip otyr. Ábden aryǵan eken, moıny qyrtys-qyrtys, jaǵyna pyshaq janyǵandaı, kóseleý ıegi kógerińki tartyp ketipti.
Jalpy, adam degen qyzyq jaratylǵan, bireýdiń qupııasyn bilýge áýes. Álginde osynyń ózi kim, sózi kim, bul beısharanyń adam qyzyǵarlyqtaı qaı bir ómir tarıhy bolýshy edi dep mensinińkiremeı otyrǵanmyn. Endi soǵan qaıtadan qumarta bastadym. Oıymdy sezip qoıǵandaı qonaǵym da baıaý daýyspen áńgimesin aıta bastady.
– «Bir áıeldiń mekerligi qyryq esekke júk bolady», degen sózdiń nege aıtylǵanyn óz basymnan keshken soń túsindim, – dep bastady ol. – Áıelim ekeýmiz súıip-aq qosylǵanbyz, áýeli qyz bala dúnıe esigin ashty ińgálap. Eki jyldan soń ulym ómirge keldi, sodan keıin zaıybymnyń minezi ózgerip sala berdi. Men muǵalimmin, mektepte tarıh pánin oqytamyn. Jalaqyń az dep tıise bastady. О́zi kondıter fabrıkasynda esepshi bolyp isteıtin, úsh jyldan beri bala baǵyp úıde otyr, bir ózimniń tapqanym shynymen azdyq etip júrgen. Kezinde oqý izdep elimizdiń eki shetinen kelgenbiz, osynda basymyz qosyldy, úı joq, qalanyń syrtynda páter jaldap turamyz, qojaıynnyń qas-qabaǵyna qarap ómir súrý de qıyn. Áıteýir, kún ótken saıyn áıelimniń qyńqyly kóbeıe berdi de birtindep ashyq jaýyǵýǵa kóshti. Kúndiz-túni qabaǵy bir ashylmaıdy. Tamaq ishsek ydys-aıaqtyń saldyrynan qulaǵyń tunady, tynysh otyryp sóılese almaıtyn boldyq. Qyzymnyń tili shyǵyp qalǵan, bir kúni jumystan qaıtsam: «Qańǵyǵan qaıyrshy keldi», – dep qarap tur. Sheshesiniń kúnde aıtatyn sózin qaıtalaǵan túri. Júregim qan jylap qoıa berdi. Sábı emes pe, balalyqpen aıtqany ǵoı, kóńilime almaıyn dep ishteı bekinýge tyrysqanymmen, kóńilim qulazyp ketti.
Sosyn bettiń aryn belbeýge túıip, jumysty tastadym da bazarǵa shyqtym. Áýeli aına-taraq, balalardyń oıynshyǵy sııaqty usaq-túıek satyp júrdim. Buryn dúkenge baryp azyq-túlik alýǵa arlanatyn basym birer aıdyń ishinde kánigi saýdager bolyp shyǵa keldim. Qandaı sharýamen aınalyssań da yǵytyn bilgenge ne jetsin, birtindep saýda-sattyqtyń qyr-syryn meńgerip aldym, men satpaǵan zat qalmaǵan shyǵar. Kókónis pen jemis-jıdek tıimdi eken, artylǵanyn óziń jeısiń, bala-shaǵanyń da qarny toq. Buryn ashqursaq júrgen olardyń endi betterine qan júgirip, et alyp, tolysa bastady. Áıelimniń de qabaǵy ashylyp, jadyraıtyn kezi jıiledi.
Sóıtip, jyl artynan jyl ótip jatty. Zaıybym qaıtadan jumysyna shyqqan, balalar mektepke baryp júr, endi qalaǵa aýysýdy oılastyrdyq. Úı satyp alatyndaı baıyp ketken joqpyz, árıne, páter jaldap turmaqpyz, áıtpese áıelimniń jumysqa baryp-kelýi qıyn, qalada kólik kóp, tańerteń jáne keshkisin kóshedegi keptelisten úıge jete almaı zar bolasyń. Aqyry, osy kósheniń bas jaǵyndaǵy bir jeke úıdiń jazǵy baspanasyna kóshýdiń sáti tústi. Aýyz úı, ortasyn peshpen bólgen bir bólme, sonyń ózi bizge han saraıynan kem kóringen joq, qubyrmen sý tartylǵan, tamaqty gazǵa pisiremiz. Mektep te jaqyn, áıelim jumys ornyna jaıaý barady, on mınýtta jetedi. Qojaıynymyz orys kempir, zeınetker, Reseıde turatyn bir uly bar, jasy bizben qaraılas, jazǵy demalysynda kelip, sheshesiniń qasynda bolady, Qapshaǵaıǵa, Ystyqkólge baryp demalyp qaıtady.
Ol kezde bazardaǵy et satatyn dúkende qasapshymyn, kesimdi jalaqy alamyn, bal ustaǵan barmaǵyn jalaıdy deıdi ǵoı, sorpa-sýandyq súıek-saıaq, ókpe-baýyr, maıdalap týrap, qýyryp qoısań anaý-mynaý salatqa bergisiz ishek-qaryn tárizdi qalǵan-qutqandy tegin ákelemin. О́tpeı turyp qalǵan etti taǵy tasımyn, taryǵý degendi birjola umytqanbyz. Birtindep jeńil mashına satyp alýǵa aqsha jınaı bastadym. Muny áıelim de biledi, keıde ekeýmiz daýlasyp qalamyz, kólikti qoıa turyp, qalanyń syrtynan arzandaý úı satyp alsaq qaıtedi deıdi. Oǵan shash jete me! Ondaı aqsha jınaý úshin eń kemi on jyl jumys isteýiń kerek. Muny estigende ol tyjyryna qalady. «Endi qaıtemiz, ómir boıy óstip bireýdiń bosaǵasynda júre beremiz be?» «Kórermiz, Qudaıdan úmitimiz bar, birdeńesi bolatyn shyǵar». «Eshteńe bolmaıdy, óz qamyńdy óziń oılamasań, aspannan aqsha túse qalady dep pe ediń!» «Endi ne iste deısiń maǵan? Onsyz da bir kún demalmaı, tyrbanyp-aq júrmin, aýadan aqsha jasaı almaımyn ǵoı!» «Jasa! Talaılar jasap júrgen joq pa, sen nege jasamaısyń?» «Qoı, qylmysqa ıterme adamdy, bir úzim nan tapsaq ta adalynan jeıik». «Erteń qyzyń boıjetedi, kúıeýge qalaı bermeksiń? Ulyń ósip kele jatyr, ony úılendirýiń kerek, qudalaryńdy osy lashyqta kútip almaqsyń ba?! Ez neme! Aıtyp turǵan sózin qarashy!»
Qonaǵym óz sózinen ózi sharshasa kerek, eki ıininen dem alyp, entige bastady. Sonsha neden túńildi eken dep áńgimesin qaıta jalǵastyrýyn kútip men otyrmyn. Aıtsam ba, aıtpasam ba dep biraz oılanǵandaı boldy da sálden soń sózin ári qaraı jalǵastyrdy.
– Jazdyń kúni bolatyn, balalar uıqyǵa jatyp, kózderi ilindi-aý degen kezde áıelim bir páleniń shetin shyǵardy. Ýh!.. Aýzy-murny qısaımaı, kempirdi óltirip tastasaq qaıtedi deıdi. «Tamaǵyna ý qosyp bersem, qata qalar edi»… Myna sózin estigende jyn kórgendeı selk ete tústim, tula boıym titirkenip, qalshyldap qoıa berdim. «Nege óltirmeksiń ony?!» «Negesi nesi, úıi bizge qalady».
«O, Qudaı! Endi jetpegeni osy edi!.. Bireýdiń úıin tartyp alamyz dep qalǵan ómirimdi túrmede ótkizýim kerek pe?! Umyt ondaıdy!» «Joq, erteńge deıin oılan, jumystan kelgen soń taǵy sóılesemiz».
Ertesine keshkisin balalardy dalaǵa shyǵaryp jiberip, oılandyń ba dep suraıdy. Eńirep qoıa berdim. Jalynyp jatyrmyn, jalbarynyp jatyrmyn, qııaldaýǵa da qorqyp, óz-ózimnen jasyryp júrgen josparym bar edi, sony aıtyp berdim. «Ári ketse eki jyl, bálkim, úsh jyl bolar, biraq sodan aspaıdy, osydan bir kem túspeıtin úıdi ózimiz-aq satyp alamyz».
«Jaraıdy, – dedi tistenip. – Eki jyl kúteıin. Odan bir kún assa, qarańdy kórmeımin, endi qaıtyp mańyma jolamaısyń. Osyny umytpa!»
Árıne, umytpaımyn, mundaıdy qaıtip umytarsyń, qoınymda jatqan surjylandy raıynan qaıtaryp, baıǵus kempirge ýly tisin qadamaı qoıa turýǵa kóndirgenime shúkir.
Adamǵa degen senimnen aıyrylyp, jurttyń bárin jaý sanaǵan keziń bolyp pa edi, baýyrym? Men baıǵus ony da kórdim. Sol joly ońbaı aldandym. О́mirimde óıtip opyq jep kórgen emespin. Mashınaǵa dep jınap júrgen aqshamdy áıelimnen qaıtyp alǵanmyn, juma kúni mal bazarǵa baryp, sol aqshaǵa úsh ógizshe, bir torpaqty kótere satyp aldym. Bazardan jeke oryn alyp, aqysyn aldyn ala tólep qoıǵanmyn. Tanys qasapshyǵa bir kúndik tabysyn eki ese artyǵymen berip, úıge ertip keldim de tórt sıyrdy birdeı jaıratyp saldym. Ertesine bárin mashınaǵa tıep, bazarǵa apardym, endi satýǵa kirise bergenimde ázireıilder saý ete tústi. Ázireıil emeı kim bolýshy edi?! Bazardyń bastyǵy, veterınar, zerthananyń meńgerýshisi, qarjy polısııasy, ýchaskelik polıseı, taǵy bireýler. Qujattarymdy surady. Kórsettim. Mynaýyń zańsyz deıdi. «Nege zańsyz? Bazardyń veterınarynyń móri basýly turǵan joq pa?!» «Bul tiri malǵa berilgen anyqtama, bizge ettiń tazalyǵyn kýálandyratyn qujat kerek». Etti tárkileımiz, ózińe aıyp salamyz, endi bul bazarǵa jolamaıtyn bolasyń». Oý, bul qalaı? Kúni keshe ózim satyp júrgen et emes pe, maldyń saý ekenin dáleldeıtin qujat bolsa jetip jatyr, kúndegi tirligimiz ǵoı, tekserýge anda-sanda bir aparamyz». Jan-jaǵymnan japyrlap, dúrse qoıa berdi. «Jap aýzyńdy! Áıtpese, aparyp qamap qoıamyz, eki kóziń jyltyrap temir tordyń arǵy jaǵynda jatasyń sosyn, ońbaǵan!» «Tekserýden ótkizilmegen et satyp, jurtty qyraıyn dep pe ediń? Qaıdan shyqqan qaskúnemsiń óziń! Ýahabshylardyń lańkesi emessiń be?» «Báse, meshit jaqqa barǵyshtap júretin edi, ne bolsa da saý sıyrdyń… Qamańdar aparyp! О́zin de tergeımiz, úıin de tintý kerek. Turaq-mekeni belgisiz sandalbaıdy qalaı jumysqa alyp júrsińder?»
Súmireıip úıge qaıtýǵa týra keldi, áıelimniń kózine qalaı kórinemin, ne betimdi aıtamyn? Ol meniń ishegimniń qyryndysyna deıin bilip alǵan, ótirik aıtyp turǵanymdy bir qaraǵanda-aq seze qoıady. Endi qaıttim?..
Sol kúni alǵash ret ishtim. Oǵan deıin dámin tatyp kórmep edim, sodan keıin de urttaǵan emespin. Buryn ishpegen soń qorqasoqtap, úıdiń dál qasyndaǵy dúkennen bir shólmek araq satyp aldym da urlanyp úıge keldim. Aýlanyń buryshynda jazǵy dýsh bolatyn, sonyń ishine kirip alyp, bótelkeniń aýzynan simireıin bir! Ol kezde ne kóp, qoldan jasaǵan araq kóp. Qazir de solaı shyǵar, bul jaǵyn bilmeımin, áıteýir ashyrqanǵan joqpyn. Múmkin, álgilerdiń qorlyǵy men áıelimnen qoryqqanym qosylyp, araqtyń kúıiginen de asyp túsken bolar, sál ǵana ashqyltym dámi bar jylymshy sý bolyp kórindi. Bir demalyp, shólmekti bosattym, ishken degen osy bolǵany ma, túk áseri joq qoı! Taǵy bireýin ákelsem be eken? Kirip-shyǵyp júrgenimdi áıelim kórip qoıyp, tóbemnen quı qazyp júrmeı me? Senbi kúni kir jýatyny bar edi, búgin ádetinen jańylǵan ba, kórinbeıdi. Shamaly otyra turaıyn.
Qalaı qalǵyp ketkenimdi bilmeımin, oıansam aınalam qap-qarańǵy, áldebir qapasta búk túsip otyrmyn. Bul qalaı, munda qaıdan tap boldym, bul qaı túnek?! Júregim sý ete qaldy, ornymnan atyp turmaq bolǵanmyn, shaıqalaqtap basymmen qabyrǵany súzdim. Jan-jaǵymdy qarmanyp edim, abyroı bolǵanda dýshtyń esigi ashylyp ketkeni, sonda ǵana bári esime tústi. Táltirektep dalaǵa shyqtym, tula boıym zildeı, basym aınalyp, júregim aınyp áketip barady. Araq ishkenniń qandaı bolatynyn sonda bildim. Bireýler ólesi mas bolyp, ertesine bas jaza almaı, júregi qysylyp óledi deýshi edi, men soǵan jetpeı-aq ólip kete jazdadym. Mıym solqyldap, júregim atqaqtap alyp barady, munyń ústine taǵy ishseń ólmegende neń qalady. Bir jyǵylyp, bir turyp, úıge áreń jettim, esikti qyzym ashqanyn bilemin, tabaldyryqtan attaı bere qulap tústim, turýǵa shamam jetpeı, sol jerde qaıtadan uıyqtap qalyppyn.
Ertesine túske jaqyn bir-aq oıandym, sol qulaǵan jerimde, aýyz úıde jatyr ekenmin. Shólden ólip baramyn, súıretilip ornymnan kóterilip, bir baqyrash sýdy basyma bir-aq tóńkerdim. Sonda ǵana janym kirdi. Tórgi úıdiń esigin ashtym, úrpıisip qyzym men ulym otyr, kózderi baqyraıyp ketken. «Oý, shesheleriń qaıda?» «Áli kelgen joq». «Qaıda ketip edi?» «Qapshaǵaıǵa». «Qapshaǵaıǵa?! Onda ne bar eken?» «Bilmeımiz?» «Qashan ketti?» «Keshe». «Kimmen?» «Andreı aǵamen».
Ne deıdi mynalar?! Báse, keshe kórinbegeni sol eken ǵoı. Al, men odan jasyrynyp dýshtyń ishine tyǵylyp júrmin. Munysy nesi? Bóten bireýmen Qapshaǵaıǵa ketkeni qalaı? Ne úshin barady onda? Masqara bolǵanda… Álginde ǵana táltirektep áreń tur edim, qaıdan qýat bitkenin bilmeımin, shyǵa júgirdim. Kempirdiń esigin tartsam ashylmaıdy. Zárem zár túbine ketti. Mańdaı terim burq ete tústi. Tarsyldatyp qaǵaıyn kelip. Bir kezde sanama jetti, balasy úıde joq, kempir tósekten tura almaıdy, kim ashady esikti? Aınala júgirip, terezeden syǵalaı bastadym, shúkir Allaǵa! Kempir tiri eken! Tórgi bólmedegi terezeniń perdesi ashyq, kempir baqyraıyp qarap jatyr, ne bolyp qaldy dep surap qoıady. Eshteńe bolǵan joq!
Qaıtyp úıge keldim, balalarym sol kúıi, baqyraıyp kózderin almaıdy. «Shesheleriń qaı ýaqytta ketip edi»? «Tańerteń». «Anyq sonda ketti me?» «Iá. Saǵan aıtyńdar degen». Mynaýy qyzyq eken! Ne oılarymdy bilmeı sandalyp otyrdym da qaldym. Balasy bar, baıy bar qatynnyń bóten erkekpen birge Qapshaǵaıǵa ketkeni qalaı? Muny ne dep túsinýge bolady? Basynǵany ma? Úılengennen beri betine kelip kórmep edim, namystan jurdaı ynjyq dep oılap júr me! Kórseteıin oǵan! Osydan kelsin, ne dep aqtalar eken! Soıyp salmasam ba, bálem!
Biraq, bári kerisinshe bolyp shyqty, men ony emes, olar meni soıyp saldy. Kúni boıy ne tamaq jemeı, ne jarytyp shaı ishpeı ábden álsiregen basym qarsylasyp jaryta almadym. Túrimdi kórip otyrsyń, saý bolsam da taıaq jeıtin edim, álgi Andreı degen ógizdeı neme bolatyn. Keshke qaraı ekeýi birge keldi, meni adam dep kózge iler emes, dereý balalardy úlken úıge kirgizdi de jazǵy baspananyń ishinde ekeýi alyp kep sabasyn. Ońbaǵannyń judyryǵy kúrzideı eken, tıip ketse tońqalań asyp jyǵylamyn, áıelim qosyla tepkilep júr. Qyńq etip dybysymdy shyǵarǵan joqpyn, aqyry ózderi sharshady. Baıqaımyn, Andreı meni ishteı aıaıtyn sııaqty, áıelime kóz qylǵany bolmasa bar kúshin salyp júrgen joq, kóbinese jumsaq jerimnen nemese arqamnan tebedi. Al, áıelim ábden ekilenip alǵan, bas-kóz demeı bylsh-bylsh urady. Men de tistenip alǵam, sóıtip jatyp esimnen tanyp qaldym.
Ertesine ekeýi taǵy keldi, sóılesemiz deıdi. Sóılesetin nesi bar, bári túsinikti, ajyrasamyz dep sotqa aryz jazyp berdim. Bir apta sonda turýǵa ruqsat etti. «Sodan keıin qaıda barsań onda bar, biz seni, sen bizdi tanymaısyń. Balalardy da umyt, endi olar Andreıdiń balasy, famılııasyn ózgertip alamyz, jan kerek bolsa jaıyńa júr», – dedi. Jan da kerek qoı, biraq óz basym bar másele osylaı aıaq astynan sheshile qalǵanyna rıza boldym. Páleden mashaıyq qashqan, bul da Qudaıdyń qarasqany shyǵar, áıtpese, myna zalym bireýdiń basyn jutpaı tynbasy anyq. Erli-zaıypty bolyp qala bersek, onyń istegen qylmysyna men de qatysty bolyp shyǵar edim. Beti aýlaq! Al, balalar… Qaıtemiz endi, amalyn taýyp jolyǵyp turarmyn. Shesheleriniń armany oryndaldy, tynyshtalatyn shyǵar, qaıtken kúnde de ákedeı emes, bala úshin ananyń orny bólek qoı. Famılııasyn ózgertemin degeni janyma batyp ketti, biraq, qolymnan ne keledi meniń? Eseıgesin izdep kelip jatsa qashpaspyn. Jańa ákelerine baýyr basyp ketse buǵan da qarsylyq joq.
Sóıtip, áıelden de, baladan da, aqshadan da, jumystan da aıyrylyp, jurdaı bop shyǵa keldim. Instıtýtta birge oqyǵan jalǵyz dosym bar edi, onyń da ómirde joly bolmaı, áıelimen ajyrasyp ketken. Taý bókterindegi bir sharýashylyqta qaraýyl bolyp jumys isteıdi, keıde jolyǵyp turatynbyz, sony taýyp aldym. О́miri adam shaq kelmeıtin qaraýyldyqqa ózi suranyp kelgen adamdy kim jek kórsin, qujattarym durys, salt bastymyn, ishimdikke úıirligim joq, bir sóz aıtpastan jumysqa qabyldady. Ara-tura qalaǵa kelip, ulymmen kezdesip turamyn. Qyzym syrt aınalyp ketti, sheshesine tartqan ba, álde emeksitpeı birden kúderin úzeıin degeni me, áıteýir, sýyq tartyp sala berdi. Andreı olardy óz balam dep resmı tanypty, famılııasyn da, ákesiniń atyn da ózgertip alǵan. Áıelim de sonyń famılııasyna ótipti, óz aty onsyz da Raıa, ákesiniń aty Maǵzum bolatyn, ony da ózgertken. Sóıtip, Raısa Maksımovna Smırnova bolyp shyǵa kelipti. Balalarym qazaqsha sóıleýdi qoıyp ketti, soǵan qınalamyn.
Osydan eki jyldaı buryn ǵoı deımin, balamnyń sabaqtan shyǵýyn kútip, mekteptiń qasynda turǵanmyn. Bireý aqyryn qasyma kelip, ıyǵyma qolyn saldy. Qarasam – Andreı. Buǵan ne kerek, anda-sanda týǵan ulymmen jolyǵyp, maýqymdy basyp júrgenimdi kóp kórgeni me! «Beri júrshi, sóıleseıik», – deıdi. Ońashaǵa aparyp taǵy tepkilemek qoı! «Joq, barmaımyn, osy jerde aıta ber». «Qorqyp kettiń be, tımeımin, shyn sózim. Saǵan birdeńe aıtaıyn dep edim. Balańa jolyǵyp júrgenińdi burynnan bilemin, týǵan ákesi emessiń be, buǵan qarsylyǵym joq, áıtpese baıaǵyda-aq tyıym salar edim ǵoı».
Qorqasoqtap sońyna erdim, kósheniń qarsy betindegi gúlzarǵa kelip, záýlim terektiń túbindegi oryndyqqa otyrdyq. Qaltasynan bir shólmek araq shyǵaryp, ortaǵa qoıdy, staqany da bar eken, ortalap quıyp maǵan usyndy. «Joq, ishpeımin, ana joly tuńǵysh ret ishkenmin, endi kórmegenim araq bolsyn!» «О́ziń bil», dep tartyp jiberdi. Atasynyń asy emes pe, ashyrqaný degendi bilmeıdi, jeńin bir ıiskep qoıdy da temekisin tutatty. «Men Reseıge qaıtqaly jatyrmyn, – dedi muńaıyp. – Birjola ketemin. Raıamen tura alatyn emespin, alǵashqy eki jylda bári jaqsy edi, sheshem qaıtys bolǵannan beri kúrt ózgerip ketti. Úılengen soń úı-jaıdy túgelimen sonyń atyna aýdarǵam, maǵan taǵar kinási joq, endi ajyrasýǵa aryz bermekpin. Osy ketkennen qaıtyp oralmaspyn. Ol jaqta úıim de, páterim de, mashınam da bar, jumys ta tabylady, burynǵy áıelim qashan barsam da qarsy alýǵa daıyn. Al, Raıaǵa beker urynyppyn, endi ókingennen paıda joq. Tek seniń obalyńa qaldym ba dep qınalyp júrmin, sondyqtan keshirim suraýǵa keldim. Búgin balańmen jolyǵatynyńdy surap bilip alǵam. Qyzyń da, ulyń da jaqsy adam bolatyn túri bar, sheshelerine tarta qoımaǵan sııaqty. Al, ne aıtasyń? О́kpelep júrsiń be maǵan?» «Joq», – dedim. Bul ras bolatyn, ana meker munyń da túbine jetýi múmkin. – Tek bir suraǵym bar, soǵan jaýap bershi. Shesheń…» «Túsinip turmyn, – dedi Andreı. – Joq, óz ajalynan óldi, oǵan qastandyq jasaıtyn sebebi joq, qolyn bylǵap qaıtedi? Bir keńes bereıin saǵan, balalardy oılap, solardyń bolashaǵy úshin degendi jeleý etip qaıtadan qosylyp júrme. Álginde aıttym ǵoı, olar da aqymaq emes, bárin túsinedi, erteń eseıgen soń qaı-qaısysy da óz jónin tabady, olarǵa alańdama. Qazir qınalyp júrgen shyǵarsyń, jaǵdaıyń da joq, biraq ondaı áıelmen birge turǵannan kóshede qańǵyp júrip ólgen artyq».
Sóıtip, bir áıeldiń eki kúıeýi bir-birimizben osylaı qoshtastyq. Áıelim jumysta júrgen kezde balalaryma baryp turamyn, úılerine kirip kórgen emespin. Keıde ulym ekeýmiz jazǵy baspanada shaı ishemiz, olar áli kómir jaǵady, otyn butaý ulymnyń moınynda, soǵan kómektesemin. Myna boran kúsheıip bara jatqan soń jaǵdaılaryn bileıin dep kelgenmin, jete almaı qaldym, tipten ózim úsip ólemin be dep qorqyp edim, panalatqandaryń úshin rahmet senderge, Alla razy bolsyn! Tereze bozara bastapty ǵoı, tań atyp qalǵan ba? Qap, uıqyńnan qaldyrdym-aý seni!
Qonaǵymnyń áńgimesin tyńdap otyryp shynymen tańdy atyryppyz. Balkonǵa shyǵyp qarap edik, boran basylǵan eken. Mundaı qalyń qardy kórmeppin, úıdiń birinshi qabatynyń terezesine deıin jartylaı jaýyp qalǵan. Degenmen, aınalasy ashyq jerlerdiń qary juqalaý kórindi, keshegi uıtqyǵan jel úıirip aparyp tasa-tasaǵa úıe berse kerek. Qonaǵym apyl-ǵupyl kıinip, qoshtasa bastady.
Bult seıilgen, kúnniń kózi jarqyrap tur, biraq jylýy joq, bulyńǵyrlanyp, sazara munartady. Ushar basyna deıin qarǵa oranǵan aǵashtardyń butaqtary tutasyp ketken, qardyń salmaǵynan salbyraı ıilip tur. Keıbireýiniń ár jeri oıdym-oıdym, soǵan qaraǵanda kún jylynatyn sııaqty…
Kenet kóz ushynan qarańdaǵan áldebir sulba kórindi. Qar basqan jolmen taýdy betke alyp, qybyrlap ketip barady. «Kimsiń óziń?» – deımin ishteı. – Kimdi izdep shyqtyń, álde, kerisinshe, bireýden qashyp barasyń ba? Qystyń qytymyr aıazynan adamdardyń yzǵary basym túsip, aman turǵanyńda aýlaq ketýdi qosh kórgen qorǵansyz múskinsiń be? Kimsiń, jarqynym?»
Kim bolsa da tyrbanyp, qarǵa maltyǵyp, elsiz taýǵa qaraı órleı berdi. Zárli zamannyń aıdahardaı ysqyrǵan jeli júregin sýytyp, tamyryndaǵy qanyn muz qyp qatyryp, kókirek kózin tars bitegen bir beıbaq qoı ol. Aramyzdan turaq tappaı aıdalaǵa bezip barady. Quddy, qııandaǵy qar adamy ispetti. Sýyǵany ma, ómirden. Sýynǵany ma, myna qatygez qoǵamnan. Bárinen kóńili qalyp, jalǵyz ózi jol tabýǵa umtylǵan túri me, eken. Qaıtshy, baýyrym! Sonshama túńilip ketetindeı ne jazdyq saǵan?.. Oralshy!
Joq, oralar emes.
Nurlan QAMI.
ALMATY.