Qazaqtyń keńdiginen kemdigi bar ma, shirkin! Sońǵy asym etin qonaǵyna saqtap, suraǵanǵa aýzyndaǵysyn jyryp berip, ózi ash júrýge ázir mundaı márt halyq bul jalǵanda joq ta shyǵar. Alty kún dym syzbaı ashqursaq júrse de júgin arqalap balp-balp kúıis qaıtaryp tarta beretin naǵyz nar sııaqty ǵoı, nar sııaqty. Bizdiń aýylda sondaı bir Alpysbaı degen nar azamat boldy. О́zi on saýsaǵynan óner tamǵan ismer ári áıdik etikshi edi. Sol ónerimen sonaý ashtyq jyldary búkil áýletin asyrap aman saqtap qaldy.
Qazaqtyń keńdiginen kemdigi bar ma, shirkin! Sońǵy asym etin qonaǵyna saqtap, suraǵanǵa aýzyndaǵysyn jyryp berip, ózi ash júrýge ázir mundaı márt halyq bul jalǵanda joq ta shyǵar. Alty kún dym syzbaı ashqursaq júrse de júgin arqalap balp-balp kúıis qaıtaryp tarta beretin naǵyz nar sııaqty ǵoı, nar sııaqty. Bizdiń aýylda sondaı bir Alpysbaı degen nar azamat boldy. О́zi on saýsaǵynan óner tamǵan ismer ári áıdik etikshi edi. Sol ónerimen sonaý ashtyq jyldary búkil áýletin asyrap aman saqtap qaldy.
Uly Otan soǵysy jyldarynda da sol óneri kádege asyp, ásker jasynan asyp ketkenine qaramastan oblys ortalyǵyndaǵy maıdangerlerge kıim tigetin artelge shaqyrtyp alynyp, eńbek jaýyngeri retinde sheberhanada jumys istedi. Keýdesin oqqa tosyp, otqa kirip, qan sheship júrgen sarbazdar úshin ton piship, etik tikti. Otbasyn qalaǵa kóshirip alyp, tórt-bes balasymen páter jaldap turdy.
Keıin asúıinde jalǵyz basty ıesi jatatyn bir bólmeli páterde turǵanda Kókshetaý qazaq orta mektebiniń jetinshi synybynda oqyp júrgen men kelip syǵylystym. Alǵash turǵan úıim jaısyzdaý bolǵan soń ákem óz aýylmyzdyń adamy ǵoı dep meni osy kisilerge ákep ornalastyrdy. О́ziniń tórt balasynyń ústine byltyr turmysqa bergen qyzynyń qaıyn sińlisi, bir jamaǵaıynnyń pedýchılısheniń birinshi kýrsynda oqıtyn balasy jáne bar. «Sarkenińniń sabaq qaraýyna qıyndyq týady demesek, altaý syıǵan jerge jeteý de syıady ǵoı. Bizdiń úıge qoısań qoı, óz balalarym ne iship, ne jese, ol da sony iship, sony jep júre beredi ǵoı» depti otaǵasy ákeme.
Bir ǵajaby, Alekeń men báıbishesi Báný apa óz balalarynan talymdy kem kórgen joq. Qaıta úıelmeli-súıelmeli eki ulyna meniń uqyptylyǵymdy, usynaqtylyǵymdy, oqýǵa degen yntamdy úlgi etip, ónege ǵyp otyrady. Úsh synyp tómen oqyǵanymen, úlkeni menimen túıdeı qurdas, ekinshisi eki jastaı kishi, taı-qulyndaı tebisip birge júremiz, bir tósekte jatamyz. Keıde qonaq kóbeıip ketkende úsheýimiz de esiktiń aýzyna ysyrylyp qalamyz.
Al qazaqtyń úıi qashan qonaqsyz bolǵan. Buryn aýdan ortalyǵy bolǵan Kókshetaý qalasynyń tóńiregindegi aýyldardan kerek-jaraǵyn izdegender kún qurǵatpaı aǵylyp keledi de jatady. Qazirgideı avtokólik joq, at jegip kelgenderdiń kóbi qorasy keń osy úıge qısaıa ketedi. Sondyqtan, qara qazan ottan bir túspeıdi. Et asyp, samaýyr qoıyp, baýyrsaq pisirip bákene boıly ózi qoltoqpaqtaı ǵana Báný apanyń erteden qara keshke deıin qara janyna bir damyl joq. Keıde kishi qyzy Shámshııa áli qolqanatqa jaraı qoımaǵan shesheıdi qaradaı aıaısyń. Biraq qonaqty qut kórip, onsyz otyra almaıtyn qazaq muny beınet emes, mindet dep bilip, ondaı eńbekti eleýshi me edi!?
Alpekeń arshyn boıly, atan jilikti, atpal azamat bolatyn. Kóbine jumystan kelgen soń da dem almaı, qolqa salýshylardyń buıymtaıyn oryndap, áıelderdiń sándi týflıi men shońqaıma etikterin úıde tigetin. Keıde onyń shalt qımyly men shalymdylyǵyna, sheber órnekterine tańdanyp, qasynda uzaq otyryp qalatynmyn. «Etikshige jolama, sózi tıer ózińe, bizi tıer kózińe» degendi elemeı, ónerine zer salyp, den qoıǵanymdy unatatyn ol «qolyńnyń epsektigi táp-táýir, káne, myna bastamany sen qaıyp tigip kórshi» dep ara-tura maǵan da jumys berip qoıatyn.
Záýde bir moıny talyp sharshaǵanda oryndyǵynda otyryp eńsesin tiktep, eki qolyn eki jaqqa jaıyp jiberip shalqaıyp, qaıta qazdııa qap:
– Káne, Kenjebolat myrzanyń mırasqory, birdeńe oqyshy, tyńdap bir tynyǵaıyn, – deıtin ara-tura. Tilegin eki etpeı, «Er Tarǵyn» nemese «Qobylandy batyr» jyrlarynan úzindini zaýlata jóneletinmin. Keıde qonaq kelgende (kelmeıtin kún sırek) as piskenshe áńgime-dúken quryp, «myna myrzanyń urpaǵy batyrlar jyryn náshine keltirip, jaqsy oqıdy» dep, meni sarnatyp qoıady. Úlkenderdiń jaqsy oqıdy ekensiń degen maqtaýyna máz bolyp, men beıbaq sodan bastap óleń-jyrlardy izdep júretin boldym. «Alpamys», «Qambar batyr», «Qarasaı-Qazı», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdy» támamdap, jańa jaryq kórgen «Aqbópe», «Quralaı sulý» sııaqty dastandarǵa shyqtym. Qurdasym Qýanyshtyń óleń-jyrmen jumysy joq, al inisi Jumaǵat basy qazandaı bop, kózi bajyraıyp, qulaǵy qalqıyp, áńgime bitkenge uııdy da otyrady.
Bir kúni qolyma Aıtbaı Hangeldınniń jeke kitap bop shyqqan «Aqan seri – Aqtoqty» dastany túsip, keshkisin qonaqtarǵa sony oqyp bermeımin be. Kóbi Aqan aǵańnyń kózin kórgen, sózin tyńdaǵan, sánin qyzyqtap, ánin tamashalaǵan qarııalar gýildesip, áńgime kúbisin gúmp-gúmp pise jónelgeni ǵoı.
– Osy Aqan-aǵańnyń periniń qyzymen júrdi degeni ne sóz? – dep qaldy bir qonaq.
– Tek, perisi ne, perızat emes pe! – dep túzetti ony ekinshisi.
– Jaraıdy, perızat bolsa perızat bolsyn, al seriniń sonymen kóńildes bolǵany shyn ba, ózi?
– Aqan-aǵańmen qadirles quttybaı Ádil balýan birde ázildep serige:
– Aqan-aı, burynǵydaı óńiń joq pa?
Ylǵı oıda júresiń, dóńiń joq pa?
Bar deıdi bir basyńda úsh perızat,
Aǵańa kempirinen jóni joq pa? – degende, seri julyp alǵandaı shalt jaýap qaıtaryp:
– Arǵy atań Malbaǵar batyr eken,
Ádaǵań árbir isten qapyl eken,
Qazaqtyń qara aqymaǵy qaıda desem,
Jıylyp Quttybaıda jatyr eken, – dep qatty shamdanypty degen sóz bar. Soǵan qaraǵanda álgi sybys sánqoı sal, syrbaz serini kóre almaıtyn kúnshil óńezderdiń ósegi bolýy da múmkin, – dep sál kidirgen kelesi qarııa sózin ári qaraı sabaqtap: – Biraq biz kórgen Aqan-aǵańnyń ózgelerden oǵash bir minezi bolatyn. Kúndiz qonaqta májilis quryp, sheshile sóılep, kósile keńesip, ara-arasynda án salyp otyrysty qyzdyryp otyratyn seri kún batqan soń túsken úıine qonbaı, kól jaǵasyna, ne orman arasyna baryp túnep keletin. Sonda mingen atyna ilesip júretin tórt-bes saıaq sońynan qalmaı ere jóneletin. Keıbir sýmań sózdiler sol saıaqtardy kózge kórinbeı periniń qyzdary minip júredi dep sypsyńdasatyn. Menińshe, kirpııaz kisi ıis-qońysy bar basqa bireýdiń tósegine jatqannan góri taza aýada, tabıǵat aıasynda túnegendi qalaıtyn bolsa kerek. Jaryqtyq jáne janyndaǵylarmen tizelesip otyrmaı, arada oryn qaldyrýshy edi ǵoı. Sonysyn da sóz qylyp, eki jaǵynda eki perızat otyrady eken dep ósekteıtin. Áıtpese, onyń perızatyn kórgen tiri pende joq.
– Jo-joq, keıinirek kórgen bir kisi bolypty, – dep áńgimege úı ıesi Alpaǵańnyń ózi aralasty. – Umytpasam, aty Ábish bolýy kerek. Sol shamasy myna sary balaǵa naǵashy da bop keletin shyǵar, – dep maǵan bir qarap qoıdy da, áńgime tıegin aǵytty.
Onyń aıtýynsha, tóńkeristen tórt-bes jyl buryn Aqan-aǵań ómirden ozǵannan sońǵy alǵashqy jaz aıaǵy bolsa kerek. El jaılaýǵa kóship jaıǵasqan soń qystaýǵa qaıtyp kelip, tórt-bes jigit qol shalǵymen pishen daıyndap jatady. Bir kúni janyndaǵy jigitter kórshi aýyldaǵy bir oıyn-toıǵa ketip, Ábish dala qosynda jalǵyz qalady. Balýan tulǵaly batyr jigit qansha batyl bolǵanymen álde neden júregi sekem alyp, irgede súıeýli turǵan baltany qosqa ala kirip, basyna jastanyp jatady. Álden ýaqyta kózi uıqyǵa bara bergende qulaǵyna joqtaý sııaqty bir syńsyǵan áýen keledi. Izinshe sholpynyń syńǵyry estiledi. Jigit aǵasy jasyndaǵy saqa azamat ornynan atyp turyp, oshaqtaǵy otty qaıta tutatady da, baltany tizesiniń astyna basyp, sharta júginip otyra qalady. Álgi áýen sál saıabyrlap, sholpylardyń syńǵyry jaqyndaı túsedi. Bir mezette qosqa «Kesh jaryq!» dep basynda jalt-jult etken sáýkelesi bar, zerli qara maqpal qamzol kıgen, jelbireýikti torǵyn qara kóılegi baqaıyna túsken jasy qyryqtar shamasyndaǵy bir áıel kiredi, sońynda ózinen ájeptáýir kishi bir bıkesh pen úrip-aýyzǵa salǵandaı, aı dese aýzy, kún dese kózi bar bir boıjetken ilese kiredi.
Álbette tylsymdalyp qalǵandaı til-aýzy baılanyp sóıleı almaı qalǵan arys azamat taqymyndaǵy baltanyń sabyna qoly tıgende:
– Tifá, ket páleket, shyǵyńdar kánekeı! – dep aıǵaılap jiberedi.
– Sabyr, batyr, sabyr et. Áýeli tize búgeıik te. Biz jatyń da, jaýyń da emespiz seniń, – dep kekse áıel bosaǵadaǵy tekshelep qoıǵan otynǵa bókse basyp, janyna boıjetken men bıkeshti jaıǵastyrady.
– Ábish-jan, sózime qulaq sal, men aǵańnyń amanatyn oryndaǵaly kelip otyrmyn, – deıdi beıtanys áıel.
– Aǵań kim?
– Aqan-aǵańdy aıtamyn da. Sol seri aǵańnyń jandaı súıgen jary – perızaty men bolamyn. Mynaý meniń sińlim, aǵańnyń baldaı tátti baldyzy, al anaý Aqan-aǵańnyń jalǵyz qyzy, asyldyń tuıaǵy, altynnyń synyǵy. Jaryqtyq ómirden óteriniń aldynda osyny elimniń bir atpal azamatyna qos dep amanat etip edi. Sol amanatyn oryndaǵaly, kózimniń aǵy men qarasyndaı osy qarǵashymdy ózińe qosqaly ákep otyrmyn.
– Joq, úıli-barandymyn.
– Áıeliń bolsa, ómir serigiń shyǵar, mynaý kóńil serigiń bolar. Tym qurysa janyńa shaqyryp, qaryndasyń ǵoı, mańdaıynan ıiskeshi.
– Joǵa, joǵalyńdar! – dep Ábish tizesiniń astyndaǵy baltany julyp alyp, mańyna jolatpaı otyryp alady. Osyndaı salǵylasýmen sút pisirim shilde túniniń de kóbesi sógilip, tań bilineıin dedi. Tań biline:
– Jaraıdy, aıtqanǵa senbediń ǵoı, senbegeniń – kónbegeniń.
Beıtanys áıel ornynan turyp qasyndaǵy ekeýine ıek qaǵyp, qostan shyǵa berdi. Izinshe Ábish te ornynan turyp, syrtqa shyqsa, álgi úsheýi izim-ǵaıym, úshti-kúıli joq…
– Sodan álgi Ábishtiń eki kózi qyzaryp ketipti. Bertin elirme syrqatqa shaldyqqan deıdi sabaz, – dep áńgimesin aıaqtaǵan Alpaǵań taǵy da bir ýáj aıtty.
– Aqan seri ómir esigin ashqan «Keńashy» aýyly Jaqsylyq qaraýyldyń Maltabar, Shuńǵyrsha degen eki balasynyń urpaqtarynan turady. Aqannyń Aqtoqtyǵa qosyla almaǵan sebebi, olar atalas: Maltabar balalary. Jeti ataǵa tolmaǵan soń, qosylýyna ruqsat bolmaǵan. Al Ábish – Shuńǵyrsha, Aqan seriniń qyzyn Shuńǵyrsha jigitine qosýdyń sharıǵatqa esh qaıshylyǵy joq.
Alpaǵańnyń Ábishti maǵan naǵashy deýiniń jany bar. Shuńǵyrshanyń Baısarysynan Shahaman, Sarbas, Sart týady. Sarbastan – Ultaı, Ultaıdan – Qoıanbaı, Kóshimbaı. Qoıanbaıdan Ábish te, Kóshimbaıdan meniń naǵashy atam Ádiláli taraıdy. Barlyǵyn burynǵysha Qoıanbaı aýyly ataıdy. Bala turmaı júrgende maǵan yrym qylyp, túpki naǵashy atamnyń atyn qoıǵan.
Jaz aılaryn bala kúnimde udaıy naǵashylarymnyń aýylynda ótkizetinmin. Atalarynyń atyn ataýdy obalsynyp, aýyldyń barlyq áıelderi meni «Sarken» dep erkeletetin.
Sonan da ma eken, álgi oqıǵa maǵan balalarmen baýraıynan bala kúnimde jıdekti kóp teretin Jaraǵashtyń qoınaýynda ótkendeı kóringen. Jaraǵashtyń baýyrynda turyp, en shalqar Qoskóldiń shetsiz, sheksiz aıdynyn tamashalaýshy edim.
Asharshylyqtan bir jyl buryn osynaý aıdyn shalqar darııa eki saǵattyń ishinde joq bolyp ketipti. Kóldiń ortasynan bir appaq bult aspanǵa atyldy da turdy desedi kózi kórgender. Jurt ony kólge aıdahar túsip, jutyp qoıdy dep ańyz etedi. Zaıyry, jer jarylyp, barlyq sý jer astyna sarqylsa kerek. Kól tabanyna kókoraı shalǵyn shóp shyǵyp, sol shúıginde mal jaıylyp júrgenin kishkentaı kúnimde ózim de kórgenmin. Uly Otan soǵysy bastalatyn jyly qar kóp bolyp ári kúrt erip, Qoskólge sý qaıta tústi, biraq burynǵy arnasyna tolǵan joq. Jaǵasyna jarym shaqyrymdaı jetpeı qaldy. Bul da bir tabıǵattyń tylsymy ǵoı.
Jaraǵashtyń baýyrynda boldy degen jumbaq oqıǵa da sondaı tylsymnyń biri shyǵar. Biraq, meniń qııalshyl kóńilimnen tań bozara qostan shyǵyp, saǵymǵa sińip ketken úsh perızat uzaq ýaqyt shyqpaı, qupııasyn ashqyzbaı-aq qoıyp edi. Túıtkil túıinin araǵa qyryq eki jyl salyp, sekseninshi jyldardyń sońynda uly aqynymyz Maǵjan Jumabaev aqtalǵannan keıin tapqandaı boldym. Aqan aǵasyna daryny da, jalyny da, órligi de, seriligi de uqsas sóz zergeri Maǵjan el aýzynan syrshyl seri aqynnyń óleń-jyrlaryn jınap, bir izge túsirip, jan-jaqty zerttep, zerdeli eńbek jazǵan ǵoı. Sonaý qyryq jetinshi jyly jetkinshek bala kúnimde aýyl aqsaqalynyń aýzynan estigen joǵarydaǵy oqıǵany elý jyldan keıin ǵana aqtalǵan uly aqynnyń Aqan seri týraly ocherk-essesinen ushyratqanymdaǵy sezimimdi aıtyp jetkizý áste múmkin emes. Sonda qarapaıym etikshiniń quıma-qulaq zerdeliligine qaıran qalǵanmyn. Essedegi oqıǵa Alpaǵańnyń aýzynan estigen áńgimemen egiz tamshydaı uqsas eken.
Perızatty kórgen kisiniń esimi de týra ózi. «Shuńǵyrsha qaraýyl Ábish degen jigit shóp shapqaly qystaýǵa baryp, ińirdegi shoshalada balta qaırap otyrady, – dep jazady essede. – Ortada ot byqsyp jatady. Shoshalanyń ishi qara kóleńke. Bir mezgilde jel shyqqandaı, qystaýdyń jelkesindegi qalyń qaıynnyń japyraqtary syldyrlaǵandaı bolady. Jelmen ashylǵandaı aqyryn ǵana esik ashylyp ketedi de, úıge úsh áıel kiredi. Aldyńǵysy deneli – báıbishe, ekinshisi orta jastaǵy áıel, úshinshisi – taldaı názik taldyrmash bir qyz. Úsheýiniń de júzinen sorǵalap sáýle tógilip turǵandaı. Kıimderine kóz toqtamaıdy. Úsheýi de qoldarymen júzin tasalaı beretin tárizdi. Kelip, bosaǵaǵa otyrysady. Ábish qaltyrap tońǵandaı, tisi saqyldap, «Qulhýallany» oqı bastaıdy. Musylman peri qurannan qasha ma, úsh áıel otyra beredi. Birazdan soń báıbishe sary ingendeı yńyranyp sóz bastaıdy. «Shyraǵym, Ábish, tanymaǵan soń sen bizdi jatsynyp otyrǵan shyǵarsyn. Men Qoramsa atańnyń úıindegi shesheńmin. Mynaý – Aqan-aǵańnyń úıindegi jeńgeń, anaý – meniń kishi balam. Taza júretin musylman adamǵa bermek oıym bar edi. Úı-ishimiz bolyp, seni unatyp, saǵan qosqaly kelip otyrmyn», – deıdi. Báıbishe sońǵy sózderdi aıtqanda, sulý qyz sylańdaǵan aqqýdaı kerilip, kúlimdep qoıady. Ábishte záre-qut joq. «Álhámmýdıládan», «Qulhýalladan» qaıran bolmaǵan soń, jandarmen tizesiniń astyndaǵy jatqan baltany alyp umtylady. Sol ýaqytta úsh áıel kúbir-kúbir sóıleskendeı bolyp, sýdyrlap úıden shyqqandaı kórinedi».
Zer salyp, zerdeleı qarasań, sol saryn, sol oqıǵa. Jalǵyz ǵana aıyrmashylyǵy úlken perızattyń Aqannyń emes, ákesi Qoramsanyń báıbishesi bolýynda. Asyly, munyń aqyn-ánshi, sal-serilerdi ósek qylyp, jyn-saıtannyń jeteginde júrgen jandar dep biletin nadan jurttyń shaıtanmen shatystyq seriniń ózine ǵana emes, tuqym-tuǵııanyna tán dep Aqan-aǵańdy muqatý úshin ádeıi oıdan shyǵarǵan ósek-aıań ekeninde daý joq.
Maǵjan da muny tap basyp, syryn dál ashatyn sekildi. Onyń jazǵanyna qaraǵanda, Aqan qyryqqa aıaq basqanda, sulýlyqtyń asyǵy – jarynan, kóńiliniń de, ómiriniń de pyraǵy – tulparynan aıyrylyp, tirlik aıdynynda án salyp júrip, aqqý qanaty qaıyrylyp, júırik jany oı darııasyna shomyp, jarasymy joq bylyq, bylapyt turmystan bezgende, jan-syryn uǵa almaı, jumbaǵyn sheshe almaı, halyq ony alyp baryp perige balaıdy. «Biraq halyq soqyr sezimmen keshegi erke serisi – Aqanynyń saf asyl bolmysyna kir jaqqysy kelmeı, jandy zattaǵy sulý perige aparyp qosady» dep tujyrady ádil tarazy syndarly synshy, suńǵyla aqyn (Maǵjan Jumabaev shyǵarmalary, Jazýshy, 1989 jyl).
Shynynda da, erkin de erke ósip, sán-saltanatty kúıttep, ǵumyr boıy ásemdik pen ádemilikti murat tutyp ótken seıdin kóńil seri aqyn kúıbeńi kóp kúıki tirlikten ózi ańsaǵan saf asyl sulýlyqty taba almaı, ony qııal áleminen, basqa bir tylsym tirlikten izdep sharq urǵany aıdan anyq. Osy bir oǵash kórinetin oqshaý minezin ózinshe joryp, jumbaq janyn túsinbegen jurt ony ádetten tys tirlik ortasynda kórgisi kelip, qaıdaǵy bir qııal qyzy – perızattarǵa teligeni ras. Bálkim, bul óz serisi qaıda júrse de, qyzyqqa shúıgip, jumbaq bolsa da tek sulýlyqtyń ortasynda júrsin degen armannyń da jemisi bolar. Seriniń ózi de tek sulýlyqty ǵana súıip ótken ǵoı.
Meıli, qııal bolsa qııal bolsyn, al sol qııaldyń bir qanatynda seriniń kindik qany tamǵan jerde týyp ósken, ótken ǵasyrdyń basynda ǵumyr keshken, ómirde naqty bolǵan atpal azamat Ábish Qoıanbaıulynyń júrýi bir qyzyq emes pe. Ábishtiń kindiginen jalpy tórt ul, úsh qyz taraıdy. Uldary: Qasymǵalı, Áshimǵalı, Ahmetqalı, Moldaǵalı bertinge deıin boldy. Qasymǵalıdan – Qaltaı, Áshimǵalıdan – Toqbolat, Ahmetqalıdan – Jasulan, Moldaǵalıdan – Janbolat bastaǵan úsh-tórt ul bar. Olar ósip-órbigen, nemere-shóberelerdiń ózi júzge jaqyndap qalǵan shyǵar. Demek, Qoıanbaıdyń Ábishten taraǵan urpaqtarynyń ózi aqar-shaqar bir aýyl. Olardyń osylaı ósip-ónip, órken jaıýyna Aqań-aǵańnyń arýaǵynyń da sharapaty tıgen shyǵar, sirá. Tán ólgenmen jan ólmeı, jarqyn rýh jasaı bermek qoı, ásili.
Sarbas AQTAEV,
jazýshy.