1980 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderinde Birjan saldyń 150 jyldyǵy qarsańynda Kókshetaýǵa kelip, qazaqtyń klassıkalyq ániniń uly atasynyń ańyzǵa aınalǵan ǵajaıyp ómirin zertteı bastadym. Osy jumystyń ústinde Aqan seri jaıynda da qym-qıǵash syrlar qozǵaldy. Ásirese, onyń Aqtoqtymen baılanysty beımaza taǵdyry, buryn tek «jaǵymsyz keıipker» retinde dattalyp kelgen Jalmuqannyń azamattyq kelbeti tań-tamasha ǵyp ashyla tústi. Onyń biz bilmeıtin beımálim jaılary kóp eken.
1980 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderinde Birjan saldyń 150 jyldyǵy qarsańynda Kókshetaýǵa kelip, qazaqtyń klassıkalyq ániniń uly atasynyń ańyzǵa aınalǵan ǵajaıyp ómirin zertteı bastadym. Osy jumystyń ústinde Aqan seri jaıynda da qym-qıǵash syrlar qozǵaldy. Ásirese, onyń Aqtoqtymen baılanysty beımaza taǵdyry, buryn tek «jaǵymsyz keıipker» retinde dattalyp kelgen Jalmuqannyń azamattyq kelbeti tań-tamasha ǵyp ashyla tústi. Onyń biz bilmeıtin beımálim jaılary kóp eken.
«Qaraýyldyń Jaqsylyq atasy kúni búginge deıin Aqan seri men Aqtoqty oqıǵasyn namys qylady, – dedi aqsaqaldar. – Bul eldiń adamdarymen ol jóninde sóılesý ońaı emes, yńǵaıǵa kele bermeıdi. Ertede osy Qyzylaǵashta Ǵabıt Músirepovtiń «Aqan seri-Aqtoqty» pesasy qoıylady degende qarııalar óre túregelip: «Asylymyzdy qorlamańdar! Jalmuqan men Aqtoqtynyń ómirine daq salmańdar, búıtip! О́nip-ósip otyrǵan jazyqsyz áýlettiń bala-shaǵalarynyń kóńiline qaıaý túsirmeńder! Osy kelgen betterińmen taıyp turyńdar! Bizge jalǵan sóz kerek emes!» dep artısterdi qabyldamaı, qaıtaryp jibergen».Men úshin bul sóz Aqtoqty-Jalmuqan aýylyna baratyn joldyń ústine jatyp alǵan arystan sekildi bir sumdyq sus bop, Kókshetaýǵa tıip-aq turǵan Qyzylaǵashqa esh moıyn burǵyzbady. Biraq, el sózine den qoısam, Jalmuqan – negizi jaryǵan, qýsa jetetin, qashsa qutylatyn, aıdarynan jel esken kesek bitimdi, órisi de, óresi de keń, arshyndy, alapat adam.Al, aıt aıtpa, Aqtoqty esimi ánde ańyz bop qalyp qoıdy. Ol Aqan seriniń:Oı, qalqa, tiliń tátti, lebiń baldaı,Qalamqas, ıtelgi kóz, jazyq mańdaı,Túsinde Baǵylan patsha ǵashyq bolyp,Sekildi súıgen sulý Kúlándamdaı, – deıtin «Aqtoqtynyń sıpaty» áninde:Aqtoqty Aıǵa bitse sendeı kórik,Jatpas pa taýlar balqyp, tastar erip.Tamaqtan úlbiregen bir ıisketseń,Keter ed boıdan qýat, oıdan erik, – deıtin «Aqtoqty» ániniń birinshi túrinde:Aqtoqty, ketkeniń be, shynyńmenen,Tar jerde bal berýshi eń tilińmenen.Kez boldyq darııanyń qaırańyna,Zarlanyp án shyrqaımyn únimmenen, – dep keletin ekinshi túrinde:Qorqamyn shymyldyqtyń qurýynan,Bir jaman qolyn suǵyp turýynan,Jalǵanda qyzdan sorly jan bar ma, eken,Aıyrylyp kete barar rýynan, – deıtin «Aqtoqtynyń aýjary» áninde:Manar taýdyń basynda qaıyń, arsha,Oń jaǵynda ákemniń bolam qansha,Súıgen jarmen kete almaı armanda bop,О́mir shirkin ótkeni osylaısha, – dep sher tókken «Aqtoqtynyń zary» áninde Aqtoqtymen bolǵan mahabbat hıkaıasy, mine, osy bes ánde osylaısha shertiledi. Bes án!Aqan seri Aqtoqtydaı sulýlyq perishtesin súıdi. Ol anyq. О́ıtpese osyndaı keremet ánder shyǵar ma, edi? Biraq, bul taǵdyr Aqtoqtynyń mańdaıyna taǵy bir asyl arys – Jalmuqandaı erdi jazǵan edi. Ol sodan aınymady. Al, ony Jalmuqanǵa uzatylar sát – qyzoınaq ústinde Aqan seriniń alyp qashýy essiz mahabbattyń kózi tunyp ketken jankeshti áreketi edi. Joly jińishke, dármensiz qyz ne istesin? Eldiń namysty azamattary aralaspasa Aqan serimen kete barar edi. Jeme-jemge kelgende shyrqyraǵan Aqtoqty Jalmuqannan aıyrylmaıtynyn aıtqanda, bul sózge senerin, senbesin bilmeı qany qaraıǵan Aqan seri amalsyz tosylyp, taǵy da taǵdyr tálkegine túsedi. Júregin uıytqan osy muńnan ol ómir baqı aıyqqan joq. Kórdińiz be, táńir isin – bir Aqtoqtyny eki jigit dúri – Aqan seri men Jalmuqan súıdi. Ekeýiniń de súıýge qaqysy bar. Sol úshin ekeýi de jazyqty emes. Ol – eki júrektiń ámiri! Eki júrektiń áreketi! Eki júrektiń qalaýy!Kúnderdiń kúninde Jalmuqannyń bir aıaq asqa alǵysyz sorly bop, qoldan jasalǵan ádebıette «jaǵymsyz keıipker» atanýy kimniń kaperine kelgen? Jalmuqan sondaı beıbaq pa, edi?1999 jyldyń qarasha, jeltoqsan aılarynda Kókshetaýda Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy ýnıversıtette eki ret bolyp, rektor, fızıka ǵylymdarynyń doktory, professor Abaı Aıtmuhamedov esimdi jan-jaqty bilimpaz azamattyń tilegimen «Sal, seriler mektebin» uıymdastyrdyq. Stýdentterdiń arasynda ádebıetke zerek jastardy zertteýshilik ónerge baýlýdy maqsat ettik. Buǵan ǵalymdar, oqytýshylar men talantty jastar qatty qyzyqty.2000 jyldyń maýsym aıynda men qasymda belgili ánshi Erbol Aıtbaev bar, Kókshetaýǵa keldim. Ýnıversıtette sal-serilerge arnalǵan ǵylymı konferensııa, ádebı-mýzykaly kesh ótkizdik. Mine, osy keshte sal-serilerdiń ómirinen jarty jyl ishinde qyrýar derek jıǵan ustazdar, stýdentter jasaǵan baıandamalar men áńgimelerde, jazylǵan kýrs jumystarynda Jalmuqan – Aqtoqtynyń kóp qupııasy jarqyrap turyp ashylyp, buǵan ózimiz de tebirene tańǵaldyq.Erteńinde rektor Abaı Aıtmuhamedov ózi basqaryp, Talǵat, Amanjol sııaqty ustazdar qosa júrip, Kókshetaý aýdanyndaǵy Qyzylaǵash aýylyna qaraı jol tarttyq. Bul jan-jaqty jaraqtalǵan folklorlyq ekspedısııa edi. Jolshybaı mashına ishinde Erbol kúndeı kúrkiregen keń tynysty jarqyn únimen Aqan seriniń «Maqpal», «Syrymbet», «Shámshiqamar», «Aqtoqty» ánderin aıtyp, qııalymyzdy san-saqqa júgirtti.Árqıly oıǵa salǵan Aqan seri ániniń áserimen Qyzylaǵashqa qalaı jetip qalǵanymyzdy baıqamadyq ta. Bir aýyldyń tusynan óte bergende jol eki aıyryldy. Qaısysyna túserimizdi bilmeı daǵdaryp turǵanda bir qyzyl «Aýdı» kezige ketti. Biz sálemdesip, jol suraı bergenimiz sol edi: «O, Ilıa aǵa!», – dep eńgezerdeı eki jigit mashınadan shyǵa keldi.Boıy terekteı tip-tik, qaratory, qus muryndy, qyran kóz, symbatty jigit: «Aǵalar, jol bolsyn. Men Jalmuqannan týǵan Ýálıdiń balasy Jámenniń uly Baltash degen inińiz bolam. Al, myna shashy tikireıgen dáý sarynyń esimi – Ibragım. О́zi muǵalim. Batyrash – Qotyrashtyń tuqymy. Biz Jalmuqan atamyz ben Aqtoqty ájemizge kúmbez turǵyzamyz, dep Kókshetaý men eki ortada shapqylap júrgen jaıda edik. Al, endi táńir ıip, úlken joldyń ústinde kezdestik. Áni, sonaý ormandy alqaptyń tórindegi aýyl – bizdiń Qyzylaǵash. El irgesine kep tursyzdar, júrińizder. Jalmuqan men Aqtoqty áýletimen tanysasyzdar», – dedi.Qyz burymyndaı burańdaǵan qara jolda zyrǵytyp otyryp, kók beleske shyqtyq ta toqtaı qaldyq. Jan-jaqqa kóz saldyq. Múlgigen kók orman. Shoq-shoq qaıyń. Qyzyldy-jasyldy tolqyǵan kók maısa. Lyp-lyp etken jibek samal dalanyń hosh ıisin jelpıdi. Tóbemizde aqqýdyń mamyq tósindeı aqsha bulttar qalqıdy. Bizdiń operator jigitimiz tabıǵattyń osy bir qaıtalanbas ǵajap kórinisin vıdeoǵa túsirip jatqanda Baltash: «Aqtoqty ájemizdi óziniń bulanaı uly Jalmuqanǵa atastyryp, kelin ǵyp túsirgen Sútemgen baı deıtin babamyzdyń ataqonysy osy jer. Taǵdyrdyń nebir quqaıyn kórsek te Qyzylaǵashtaǵy jyly ornymyz sýyǵan joq. Osy jerde o bastan tamyr jaıyp, ónip-ósip kelemiz. Al, endigi áńgime aýylda bolsyn, aǵalar», – dedi.Biz áp-sátte aýylǵa da keldik. Mashınamyz keń qaqpaly sáýletti úıdiń aldyna kep toqtaǵanda qımyly tez, elgezek Baltash: «Bul – bizdiń áýlettiń qara shańyraǵy, Jalmuqannyń Sultan deıtin balasynyń uly Sabyr aǵamyzdyń úıi. Mine, ol kisiniń ózi de aldymyzdan shyqty. Qane, tórletińizder!» – dep báıek bola izet kórsetti.Jalmuqan men Aqtoqty baıany osy úıde shertildi.Aqtoqtynyń kelin bop túsken jeri – Jaqsylyq eli. Bul – jamyrasyp jatqan ánshi el qalyń qaraýyldyń irgeli atasy. Endi shejireni taratyp kóreıik: Qaraýyldan Jaqsylyq, Jaqsylyqtan Esenbaı, Esenbaıdan Baıan, Baıannan Qojambet, Qojambetten Jalmyrza, Jalmyrzadan Sámen, Sámennen Sútemgen.Áriden baq-dáýleti úzilmeı kele jatqan jýan tuǵyr, sińirli tuqymnyń aıbarlysy, arystany osy Sútemgen baı. Baı bolǵanda da peshenesi jazyq, peıili keń, «alaǵan qolym beregen», deıtin quryǵy uzyn, dittegen jerinen taýy shaǵylyp kórmegen, uıymy myǵym, berekeli jan bolǵan. Keıbir dúnıeqońyz kór pendeler sııaqty sasyq yryspen emes, kósheli kisiligimen kúlli Arqaǵa dańqy jetken adam. «Menmin» degen iriler Sútemgenmen quda, súıek jaqyn, ilik-shatys bolýdy kózdegen. Onyń aq ordasynda el ardaqtaǵan sheshender men kósemsózdi bıler, ánshi-aqyndar keńes qurǵan. Arqany ánmen qyrǵan Birjan sal da kezinde osy Qyzylaǵashty dúbirlete shalqyǵan. Sútemgenniń darqandyǵy, úlgili joly balalaryna daryǵan.Sútemgen eki áıel alǵan. Ekinshi áıeli Naýan qyrǵyzdyń qyzy eken. Osy Naýannan – Beken men Jalmuqan týady. Bekennen urpaq joq.Jalmuqan, Aqtoqtydan – Toqmuqambet (Toqan), Ýálıahmet (Ýálı), Ábýsapııa, Muqambetqalı ( el jaılaýǵa shyqqanda týǵan soń Jaılaý atanyp ketken), Sultanahmet jáne Maıra, Qanıpa. Bes ul, eki qyz. Maıra uzatylaıyn dep oń jaqta otyrǵanda kenet qaıtys bop ketedi de onyń ornyna Qanıpa uzatylady.Sútemgenniń bar dáýletin Jalmuqan ustaǵan. Ol «baı balasymyn» dep sholjyńdap, oıyna ne kelse sony istep, aǵyl-tegil yrysty rásýa qylyp, tekke shashpaǵan. Qaraǵaıdan áshekeılep úıler saldyryp, ishin kóz jaýyn alǵan jıhazdarmen bezendirip, orys qalalaryna saýda kerýenin júrgizip, aýylǵa óreli mádenıettiń qalpyn engizgen. Arǵy atalarynan jalǵasqan ımandylyq qasıetti qasterlep baqqan. Medrese saldyryp, dinı kitaptar jıyp, tereń bilimdi moldalar ustap, balalardy allanyń aq jolyna, izettilik pen izgilikke, aq-adal eńbekke tárbıelegen. Ishkeni mas, jegeni toq toǵysharlarsha shirenbeı, mal-janyn baqqan qarapaıym jandarǵa jyly qabaqpen qarap, olardyń turmys-tirshiligine sáýlesin túsirip, sol beınettiń ishinde bilek sybanyp, ózi birge júrgen. Kem-ketik, joq-jitikterge qol ushyn berip, balalaryn medresege oqytqan.Jalmuqannyń alapat isteri kóp. Sonyń biri – orystar Syrymbet óńirine dendep kirip, qaımaǵy shaıqalmaǵan eldi ataqonysynan aıyryp, jan-jaǵyn jylandaı jalmap, Aqtoqtynyń dáýletti ákesi Baqtybaıdy da óz jerinen yǵystyrǵanda, Jalmuqan osy bir ashkóz, qutsyz «qarashekpendermen» talmaı silkilesedi. Aqyry orys óktemdigi basym bop, Baqtybaı ejelgi mekeninen aıyrylady. Jalmuqan qaıynatasynyń mal-janyn shyǵasyn shyǵarmaı, yrǵaltyp-jyrǵaltyp óziniń osy Qyzylaǵashyna ákelip ornyqtyrypty. Bir-birine laıyq Sútemgen men Baqtybaı qudalyq ıbasy jarasyp, bal jalasyp ǵumyr keshipti.Aqtoqtynyń Jalmuqanmen baıandy ómiri Jaqsylyq eline erekshe kórik bergen. Aqtoqty esik attaǵan kúnnen bastap, atasy Sútemgen, enesi Naýan ajaryna aqyly saı kelininiń peıiline kóńili tolyp, Jalmuqan ekeýine bar taýqymettiń eki shylbyr, bir tizginin ustatypty.Aqtoqty názik sezimdi, án men jyrǵa zerdeli, oń qolynan óneri tamǵan isker, sharýaǵa tııanaqty, óte sabyrly, kópshil, dastarqany keń, yqpaldy áıel bolǵan. Ol Jalmuqannyń jandy-jaqty tirligine dem berip, onyń keıbir qyzba minezin ádeppen, eppen basyp, sabasyna túsirip otyrǵan.Jalmuqannyń bitim-bolmysynda tektilik pen bekzattyq qasıettiń lebi jalyndap, uryp turǵan. Ol – bir sózdi, kesek týraıtyn beren, namysqa kúıer jerde ózin otqa salyp jiberer kózsiz er. Sense ólerdeı senedi. Ketisse endi qaıtyp moınyn burmaı, qatty ketedi. Ári-sári bultań tirlikke joq. Eki sóılegen alaıaqty mańyna jolatpaǵan. Sol iriliginen bolý kerek, sol kezderde Arqada serilikpen emin-erkin bulǵaqtaǵan Imanjúsip pen Balýan Sholaq Jalmuqanmen jıi aralasyp, oǵan kóp úıirilgen.Bir han bazarda jal-quıryǵy jer syzǵan, tórt aıaǵy dińgekteı jýan, arqasy taqtaıdaı jazyq qara aıǵyrdyń ústinde shirene sóılegen dóıdiń Imanjúsip ekenin bilip, Jalmuqan atynyń artynan jaılap kelip, qushaqqa tolar quıryǵyn oń bilegine orap jiberip, ún-túnsiz turady. Bir mezette Imanjúsip júretin bolyp, atyn tebine bergende, aty ornynan mizbaqpaıdy. Imanjúsip túsinbeı, artyna jalt qaraıdy. Atyn tapjyltpaı turǵan qyzyl shyraıly, otty kóz, som tulǵaly eńseli erdi kóredi. Jurt: «Jalmuqan! Jalmuqan!» dep aıqaı salady. Keıin osy oqıǵany el: «Sonda pildeı atty tyrp etkizbegen Jalmuqannyń saptama etiginiń qalyńdyǵy bir eli keletin bylǵary tabany jıyrylyp qalǵan eken», dep gýlete ańyz qylǵan.Jalmuqannyń kóp joıqyn isteriniń taǵy biri mynadaı, Qyzylaǵashtyń jan-jaǵyn orystar aldy. О́risi taryldy. Jalmuqannyń jer qaıysqan jylqysy orystardyń eginine túsip kete beredi. Ol qym-qıǵash janjal.Tóbeles. Sondaı bir shataqtyń ústinde eldiń jıyrma shaqty jigiti qyzyl ala qan bolyp, orystardan taıaq jep, jylqylardy ala almaı qaıtady. Jalmuqan: «О́z elim, óz jerimde búıtip qor bolǵansha!» dep qarashekpendilerdiń jatqan eki-úsh derevnıasyna jalǵyz ózi baryp, jigitterin attyń baýyryna alyp, byqbyrt tıgendeı qıratyp salyp, jylqylardy aman-esen shurqyratyp, aıdap ákeledi. Biraq, orystardyń aqyldy, meıirban adamdarymen mámilesi jarasyp, ustalary men sheberlerin qatty qadirlegen. Qys bolsa olarǵa jasatyp alǵan troıkany, jaz bolsa qońyraýy syńǵyrlaǵan faetondy mingen. Esti qarashekpendiler Jalmuqandy qatty syılaǵan.El ishi qashanda toı-dýman. Jalmuqan men Aqtoqty sol jıyndarǵa saltanatty túrde sán túzep barǵan. Sonda olardyń qasynda ánshi-aqyndary, saıatshylary men atbegileri, palýandary, meshkeıleri men júırikteri qosa júrgen. О́z elinen shyqqan eki jas seri – Úkili Ybyraı men Beısenbaıdyń Ospanyn Jalmuqan: «Shyrqasań Birjan sal men Aqan serideı shyrqa!» dep dáıim kótermelep, erkelete shalqytqan.El Jalmuqan men Aqan seriniń arasyndaǵy rııasyz syılastyqty osy kúnge deıin jyr qylady. Kezinde Aqan seriniń tóńiregindegi pysyqaılar, ne Jalmuqanǵa qyryn qaraıtyn ishi tar beıbaqtar el arasyna tarap ketken ándegi:Qorqamyn shymyldyqtyń qurýynan,Bir jaman qolyn suǵyp turýynan… – degen sózdi kóp qutyrtyp, eki arystyń qadirlestigine qylaý túsirý úshin otqa maı quıyp, ósek-aıańdy qarsha boratqan. Jalmuqan: «Ol án Aqan seriniń jan ashýy ǵoı, kúıingen jan ne demeıdi», dep qana tynǵan.Jalmuqan Kókshe elindegi keleli jıyndarda, as-toılarda ıgi-jaqsylardyń ortasynda Aqan serimen dámdes bop, terezesi teń júrgen. Aqan seriniń jeri – Keńashy men Kóldeneń Qaratal, Qoskól. Jalmuqannyń jeri osy – Qyzylaǵash. Arasy qyryq-elý shaqyrym ǵana. «Á!» degeni estiletin áýdem jer. Aralas-quralas el. Ras, Jalmuqan men Aqtoqty bas qosqan alǵashqy jyldarda Aqan seri júregin tilim-tilim etken armanyn umyta almaǵan. Aqtoqtyǵa ańsary aýyp, talaı ret kelipti de. Aqtoqty bolsa, óz ómirin shaıqaǵysy kelmeı: «Aqan, endi tunyǵymdy laılamasań bolady», dese: Jalmuqan: «O, serim kel… kel! Ánińdi saǵyndyq. Jat masaırap, osy aýylda. Maýqyńdy bas, serim!» dep Aqan serini attan túsirip alyp, el-jurtty tańǵaldyra qurmet kórsetip, Qyzylaǵashty ánge bólegen. Aqan seri Jalmuqannyń osy isine senerin-senbesin bilmeı, kele-kele bul aýylǵa kelýin toqtatqan. Jalmuqanmen kezdese qalsa áńgimelesýden tartynyp, kináli adamdaı pushaıman bop, yńǵaısyz kúıge túsken. Jalmuqan bolsa Aqandy shyn kóńilmen ylǵı aýylyna shaqyrǵan. El ishinde Aqan serige neshe túrli ósek tańyp, aqylǵa syıymsyz laqap taratyp júrgen sýsyldaǵan jelbýazdardy Jalmuqan: «Shýlańdar. Gýleńder. Aqan seriniń bir ániniń sadaǵasy bop ketetin óńsheń qıqym. Pánı jalǵannan bárimiz de ótermiz. Kimniń artynda ne qalaryn bir allanyń ózi biler. Al, Aqan seride ólmeıtin án bar. Ol máńgi tiri», dep qaǵyp tastaıdy eken.Jalmuqan men Aqtoqty orys sheberlerine oıýlap saldyrǵan aǵash úıde sándi, saltanatty turmys quryp, bes ul, eki qyzyn álpeshtep ósirgen. Shetinen baǵylan derlik balalarynyń eń úlkeni Toqmuqambet (Toqan) Kókshe eliniń sol kezdegi ǵulamasy Naýan hazirettiń aldynan dáris alyp, sózi dýaly, tereń molda bop shyqty. Tektiligi men páktigine kinárat juqtyrmady. Sol sebepti jurt ony áýlıe tutty.Jalmuqannyń Jaılaý degen uly jóninde myna bir jaıdy aıta ketken jón. Ákesiniń esik pen tórdeı ataqty bir qara aıǵyry bolady. Ony ol qysta dáıim qasqyr soǵýǵa mingen. Osy Jaılaý (Muqanbetqalı) bir kúni eshkimge aıtpastan sol aıǵyrmen Kókshetaýdaǵy Naýan haziretke tartyp otyrady. Sonda: «Mynaǵan ne bolǵan?» desip kúńkildesken aǵaıyndaryna Jalmuqan: «Haq jolyna túsken balany kinálamańdar, túge! Táńir qoldasyn. Jaılaý aqylsyz emes, bylq etpeńder. Qara aıǵyrdy satyp, pul qylady. Ol oǵan biraz ýaqytqa nápaqa. Sútekemniń nemeresi taryqpaıdy. Jaılaýym Naýan haziretteı danaǵa shákirt bolsa, qudaı isin ońdady de» dep balasynyń osy tirligin teris kórmegen. Súıinish etken. Jaılaý da áke senimin aqtap, elge ǵulama molda bop oralǵan.Jeti atasynan sarqylmaı jetken mol yrysty Sútemgen qalaı kúrpildetip ustasa, Jalmuqan ony sabasynan bir eli tómendetpedi. Osy mal-jan, baq-dáýlettiń yqtııatty, qajyrly ıesi etip Sultan degen balasyn baýlydy. Keńes ókimeti kelgenshe Jalmuqannyń bes uly dúrkiregen bes aýyl edi. Aıbary da zor edi. Kedeı-kepshik, kem-ketikke qaıyrymy da mol edi.Keńes ókimeti kele sala bardy da, joqty da kúıdirgideı kúıdirip ótti. Jalmuqannyń mal-jany talanyp, kámpeskeniń talapaıyna ilikti. Jalmuqan men Aqtoqty bas saýǵalap, olaı-bulaı qashty. Tipti, aılasy quryǵanda ózderimen «tamyr» orystardyń taýyq qorasyna tyǵyldy. Keıde aýyldy tóńirektep jasyrynyp júrgenderin sezip qalǵan sholaq belsendiler olarǵa ıt qosyp qýdy. Toqan men Jaılaýyn «molda» dep qýdalady. Biraq, esti jurt olardy qııanatqa qımaı, ózderi arashalap aldy. Bulardyń úı-jaılary tárkilenip, qoımaǵa, keńsege aınaldy. Jalmuqan men Aqtoqtynyń sáýletti úıi mektepke ótti.Qyzyl qyrǵyn álegin ákelgen ókimettiń ýsoıqy saıasaty osy búlinshilikpen beıkúná eldi ábden turalatyp, 32-shi jyldyń azaly asharshylyǵyna bir-aq tiredi. Kókshe eli baýdaı túsip, qyryldy. Sol qasiretti jyldyń qazan aıynda Jalmuqan men Aqtoqty aryp-ashyp, ábden tıtyqtap, aýyl shetindegi Suraǵan qystaýynda ıesi ólgen bir boz úıdi panalaıdy. Orystardan alǵan azyǵy túgel taýsylady. Tiske basyp, talshyq eter eshnárse qalmaıdy. Ekeýi ózegi talyp, qańyryǵy tútep, kózderi qaraýytyp, álden aıyrylady.Bulardyń osynda ekenin bireýlerden estip bilgen Toqan men Jaılaý janushyryp jetedi. Bári bir-birimen kórisip, jylasyp-syqtasady. Sóılesýge ál joq. Tek nury taıǵan shúńirek kózderi bir-birine únsiz súzilip, qany qashqan júzderinen jas sorǵalaıdy. Es jıǵan bir sátte Aqtoqty eki ulyna «shyǵa turyńdar» dep ısharat bildiredi. Toqan men Jaılaý syrtqa shyqqan soń aıaǵyn zorǵa basqan Aqtoqty tórge eki aq jaıma jaıady. Jalmuqannyń saqal murtyn ádemilep basyp, aıaq-qolynyń tyrnaqtaryn alyp, jýyndyrady. Sóıtip, aq jaımaǵa arýlap jatqyzady. Sonan soń ózi jýynyp-shaıynyp, aq seleýdeı seldiregen aq shashyn salalap tarap, óz boıyn ózi sylap, ekinshi aq jaımaǵa kelip ózi jatady. Áýeli Jalmuqan kóz jumady. Sálden soń opasyz jalǵannan aıdaı sulý Aqtoqty ótedi.Toqan men Jaılaý tún jamylyp, ákesi men sheshesin aýyl irgesindegi eski qorymǵa ákep jerleıdi. Ekeýiniń basyna samaýryndaı eki sary tasty belgi etip qoıady. Bitti endi, kúni keshe ǵana Kókshe jurtyna ańyz bolǵan dýly ómirdiń tirlik úni!Bul – Jalmuqan men Aqtoqtynyń jurtqa belgisiz tylsym hıkaıasynyń tek elesi ǵana.Sultannyń balasy Sabyrdyń úıinde jyldar boıy kókirekterinde sher-shemen bop qatqan osy qusany aqtarǵan nemere-shóbereleri, Aqtoqty ájesiniń emshegin emgen, biz jolyqqanda jetpistegi Shaınur apaı, Jaılaýdyń uly – Ǵumar, Jámenniń uly – Baltash, osy áýlettiń basqa da adamdary kóp jaıdyń betin ashyp berdi. Sóz arasynda osy tuqymnyń bir ónerpaz balasy Borash Aqan seriniń «Syrymbet», «Qaratorǵaı», «Balqadısha», «Áýdemjer», «Maıdaqońyr» ánderine qosa meniń «Edil – Jaıyǵymdy» tolqyta shyrqady. Úı ıesi – menimen túıdeı jasty Sabyr: «Edil – Jaıyqty» aıtsa Bıbigúl Tólegenova, Qaırat Baıbosynov aıtsyn. Jáne Batys jaqtaǵy Aleksandr degen orys jigiti aıtsyn! Baıaǵyda Aqan seri osy Qyzylaǵashta ándetip júrgende sońynda jelkildegen qyz-qyrqyn, jas arýlar, jigit-jeleńder júredi eken, lek-lek bop. El-jurt dúbirlep, olardy bar syı-sııapatymen kókke kóterip, qarsy alady eken. Al, myna zamanda men myna Ilekeńe ne syı-qurmet kórsete alam? Jalmuqan atam sekildi sondaı topty dúbirletip, Ilekeńniń qasyna jınaı alam ba? Oı, qudaı-aı, bir ǵazız basynan talaı qasiretti ótkerse de bul mesheýlikti kórmeı ketken Aqan seriler baqytty eken.Dáýrendi mendeı súrgen kim bar eken,Sonda da qyzyǵyńa bir qanbadym, deıdi ǵoı qaıran sabaz!Biz pendeshilik oımen ájemiz Aqtoqtyǵa ǵashyq bolǵan Aqan seriniń jigittik isin namys kóremiz. Adam degen qudaıyna qarap, táýbe qylý kerek, eger Aqtoqtyny án suńqary Aqan seri alyp ketse, namystyń kókesi sonda bolar edi. Aqtoqty bizdiń áýletke buıyrdy ǵoı. Inshalla, Aqan seri ánniń piri bolsa, Jalmuqan jigit sultany! Jańa bizdiń myna Borash Aqan seri ánderin áýeletkende qandaı adam balasy Aqan seri men Jalmuqannyń arasyna arazdyq pen qyzǵanyshtyń otyn jaǵa alady degen oıǵa keldim, – dep tolqı sóılep, kózinde jas kilkildedi.Osy jaıǵa tebirene qalǵan Abaı Aıtmuhambetov maǵan oılana qarap: «Siz búgin Aqan seri men Jalmuqan áýletin qaıta qaýyshtyryp, jyldar boıy ońalmaı kele jatqan pendeshilik naz-nalany tarqatyp, aǵaıyn arasyn jarastyryp, ádilettiń shyn, týra sózin aıtqyzdyńyz. Ne kórmegen halyqpyz… búlingen tarıhty jóndeý qandaı qııamet edi. Onyń ishinde ádebıettegi qoldan jasalǵan «jaǵymsyz keıipkerlerdiń» taǵdyry…», – dedi.Shaı ústinde Jalmuqan men Aqtoqtynyń uldary taǵy da kóz aldymyzdan ótti. – Eń úlken uly Toqan 79 jasynda qaıtqan. Ákesimen birge kámpeskege ilikken Sultan aıdalyp, Qııaly degen jerde qýǵynda júrgen. Ol kisi 1983 jyly 87 jasynda dúnıe saldy.Jaılaýǵa 1986 jyly 97 jasynda ýaqyt jetti. Sultannyń báıbishesi – Ǵaınıjamal. Bul kisiniń qursaǵynan – myna kózi móldiregen Shaınur apa jáne Sabyr týǵan.Bizge ǵaıybynan kezdesip, osy aýylǵa alyp kelgen myna Baltashtyń atasy Ýálı kezinde Sultanmen qatar júrip, orys qalalarynda saýda-sattyq jasap, jan-jaqtan bilikti moldalardy ákelip, balalardy oqytyp, medrese úshin záýlim úıler saldyrǵan. О́zi sal, serilerge úıir bop, ónerge qulaı berilip, óz qolymen skrıpka da jasaǵan. Biraq, erte qaıtqan. Árqaısysy bir-bir tulǵa, bir-bir bitim! Keıbiriniń kóp isi umytylǵan. Eskerýsiz, eleýsiz qalǵan. Osynyń bár-bári sel-sel áńgime bop, Aqan seri… Jalmuqan men Aqtoqty, olardyń osy bes uly, eki qyzynyń arýaǵyna quran oqyldy.Kókshetaýǵa qaıtar shaqta aýyl shetindegi eski qorymǵa baryp, eki tómpeshik bop qatar jatqan Jalmuqan men Aqtoqtynyń basyna duǵa jasadyq. Eki beıittiń qasyna túsire bastaǵan qyzyl kirpishterdi kórsetken shóberesi Baltash: «Aqan seriniń kúmbezin «ogneýpornyı» kirpishten salǵan. Jalmuqan atam men Aqtoqty ájeme de sondaı myqty kirpishten kúmbez ornatamyz», – dedi.Biz: «Nıet qabyl bolsyn!», dep hosh aıtysyp, jolǵa shyqtyq.Kún eńkeıip kishi besinniń samaldy lebi bilingende «Mádenıet» aýylynyń irgesindegi Aqan seri kúmbezine kelip, duǵa qyldyq. Odan Sarykól men Qoskóldiń jaǵasyn jaǵalap, Erbolǵa Aqan seri ánderin aıtqyzyp, baǵanaǵy shertilgen kóp tarıhty taǵy bir eske túsirdik. Bul jer Aqan seriniń kóz aldynda qyrmyzy gúldeı qulpyrǵan Syrymbet sulýlarynyń ishinde qara basy «qyz patshasy» derlik Aqtoqtynyń óshpes ánge aınalyp, ańyzǵa ilikken jeri.Biz atbasyn Kókshetaýǵa burǵanda jol boıy júregimdi Aqan seriniń armandy sheri tolqytty da otyrdy.
Ilıa JAQANOV.