Tumar taǵylymy

Kezinde detektıvtiń atasy bolyp sanalatyn áıgili aǵylshyn Konan Doıl óziniń keıipkeri Sherlok Holms jaıyndaǵy hıkaıasyn kúrmep, núktesin qoıǵanda, oqyrmannan, áńgimeni ary qaraı jalǵastyrsańyz degen talap-tilek jaýyp ketipti. Biz de sondaı kúıde otyrmyz. Tumar áje men Qurysh patshanyń soǵysyn áńgime etken kólemdi maqala («EQ», «Qondyger-qańly», 8-11 qańtar, 2013 j.) oqyrmannyń kóńilinen oryn taýypty. Kóptegen, múldem tanymaıtyn adamdar osy tarıhı baıandy ary qaraı jalǵastyrsańyz eken. Tumar ájemizdiń, Qańly áýletiniń odan keıingi taǵdyryn bilgimiz keledi dep tilek aıtty. 

Kezinde detektıvtiń atasy bolyp sanalatyn áıgili aǵylshyn Konan Doıl óziniń keıipkeri Sherlok Holms jaıyndaǵy hıkaıasyn kúrmep, núktesin qoıǵanda, oqyrmannan, áńgimeni ary qaraı jalǵastyrsańyz degen talap-tilek jaýyp ketipti. Biz de sondaı kúıde otyrmyz. Tumar áje men Qurysh patshanyń soǵysyn áńgime etken kólemdi maqala («EQ», «Qondyger-qańly», 8-11 qańtar, 2013 j.) oqyrmannyń kóńilinen oryn taýypty. Kóptegen, múldem tanymaıtyn adamdar osy tarıhı baıandy ary qaraı jalǵastyrsańyz eken. Tumar ájemizdiń, Qańly áýletiniń odan keıingi taǵdyryn bilgimiz keledi dep tilek aıtty. 

Sovet zamanynda, orasan ıdeologııalyq zorlyq-zombylyqtyń kesirinen qazaq tarıhı mektebi qalyptasa almaı qaldy. Sol sebepti, tek qazaq oqyrmanyna ǵana baǵyshtalǵan bul shaǵyn eńbekti jazǵanda, basynan teńdesi joq dańqty tarıh keshken uly násildiń búgingi urpaqtary, qalaı bolǵanda da shyndyqty bilýi kerek, aqıqatty tanýy kerek degen oı ǵana turdy kókiregimizde.Aıta keteıin, aldyńǵy maqaladaǵydaı, áńgimeniń jalǵasynda da Kóne Dúnıe jáne Ilki Dástúr jaıly bolashaqta jazbaq kitabymnyń málimet kesheninen biraz qazyna oqyrmannyń sarabyna salynady.

Soǵystyń aqyrySonymen, bizdiń dáýirimizge deıingi tarıhtyń 529 jyly qondyger-qańlynyń áskeri Qurysh patsha bastap kelgen búkil álemniń birikken armııasyn talqandady dedik. Osylaısha, parsy ımperııasynyń kúıreýi bastaldy.Soǵystan keıin kóshpendiler ulan-ǵaıyr toı jasaıdy. Toıdan soń búkil qondyger-qańlynyń kósemderi qatysqan úlken áskerı keńes bolypty. Bul keńeske qańlynyń eń áýletti rýlarynyń biri – qambar ǵana qatyspaǵan eken. Osy jerde keıingi hun, túrik jáne qazaqpen basqa túrik halyqtarynyń negizi bolǵan qańly (skıf) rýlaryn atap ketkendi jón kórdik. Árıne, qańlynyń qaısysy bolsa da, násili basqa halyqtarǵa patsha úlestire alady. Alaıda, qańlynyń óz ishinde joly bárinen úlken bas áýlet nemese rý bolǵan. Ol – qısary rýy. Qańly eliniń óz patshalary tek qana osy qısarydan saılanady eken. Al Tumar ájemizdiń osy rýdan ekendigin eskersek, onda qısary, grek jádigerlerindegi massagetke sáıkes keledi. Sondaı-aq, baıyrqý, saryn, ıteli, taz, toqar, qambar, kerderi, jula, baıat, baıan, baıatan, teben, kúshik degen rýlar atalady. Grek jáne basqa halyqtardyń jádigerlerinde aıtylatyn ıssedon, tıgrahaý­da sııaqty rýlar, bul atalǵan atalyqtardyń qaısysyna sáıkes keletinin bilmeımiz. Tek toqar rýynyń aty tanylatyn sııaqty. Al, haýmavarga – joǵaryda atalǵan qambar rýyna sáıkes keledi.Áskerı keńeste Tumar ájemiz endi parsyny ne isteımiz degen saýal qoıady. Aqyrynda barlyq áskerbasylar aqyldasa kele parsyny jaýlaý kerek dep sheshken eken. Kóp uzamaı 20 myń qańlynyń áskerin bastaǵan Oǵlanerek degen qolbasshy parsynyń jerine basyp kiredi. Irannyń eski tarıhynda parsy ımperııasynyń astanasy Pasarǵady dep atalady. Qańlynyń kóne tilinde bul qala Iranbaq dep atalǵan. Oǵlanerek quryltaıdyń tapsyrmasyn buljytpaı oryndap, Quryshtyń búkil tuqymyn qyryp salady, Kambız ben Bardııa degen eki balasyn óltiredi. Sodan soń, saraı tóńiregindegi Gýshtasp degen quldyń Darıaýsh esimdi balasyn taqqa otyrǵyzady. Quryshtyń áıeli Jahanbaný patshaıymdy aldyna keltirip, sen endi Darıaýsh (Darıı) patshanyń áıeli bolasyń deıdi. Alaıda, kúıeýi men eki balasynyń qaıǵysyna tózbegen Jahanbaný ý iship óledi. Ahemen dınastııasynyń negizin qalaǵan, násili qańly Quryshtyń áýleti óz ómirin osylaı aıaqtaǵan eken.Asqar Súleımenovtiń aıtqany bar, «Uzaq jasaǵan ótirik – shyndyqqa aınalady, uzaq jasaǵan shyndyq, qartaıyp, ótirikke aınalady» dep.Birde, sovet zamanynda jazylǵan bir tarıhı zertteýdi aqtaryp, qarap otyryp «parsynyń resmı tarıhnamasynda qalyptasqan dástúr boıynsha» degen bir sózdi kózim shalyp qaldy. Shynymdy aıtaıyn, óz kózime senbedim. Anyqtap qaıtadan oqydym. Shynynda da solaı eken. Parsynyń resmı tarıhnamasynda shyndyqty beıneleýdiń, paıymdaýdyń erekshe «dástúri» bar eken. Mine, sumdyq qaıda jatyr!Tarıhı shyndyqty jetkizýdiń dástúri bar bolsa – ol, bolǵandy sol bolǵan kúıinde jazý, keler urpaqqa bardy barsha aıtyp berý.«Pálen nemese túgen eldiń resmı tarıhnamasynda qalyptasqan, tarıhı shyndyqty beıneleýdiń dástúriniń» tamyryn qýalaıtyn bolsańyz, búkil álemdik apattan soń Ilki Dástúrdiń kúıreýinen keıingi zańsyz egemendikter dáýirine baryp tirelesiz. Ulttyq memleketterdiń múddesin kózdegen tarıhty beıneleýdiń «dástúrleri» osy kezde paıda bolǵan. Biz tarıh ańǵarynda túrli varıant-nusqada máńgi qaıtalanyp otyratyn, aınymaıtyn, ózgermeıtin tarıhı arhetıpterdi shyramyta almaımyz, arhetıp pen «namanyń» arasyn ajyrata almaımyz.Arhetıp – adam sanasynyń strýktýrasynan ta­myr tartady, ol – adamnyń tarıh sahnasyndaǵy ádep­­ki isteriniń kórinisi. Arhetıp, «adam osylaı is­­­­teı­di, sebebi, adam ózgermeıdi» dep baıan etedi. Iаǵ­nı, shyndyqty, psıhologııalyq shyndyqty aıtady.Al, «nama» (mysaly, «Sháıbanı – nama») – kóp jaǵdaıda áldebir áýlettiń, áldebir patshalyq dınastııanyń ańyzben astas tarıhyn beıneleıdi.Iаǵnı, ústem tarıhı mektepter kóp jaǵdaıda «namany» ǵylymılandyryp «tarıhı shyndyqqa» aınaldyrady. Mysaly, parsy ımperııasynyń saıa­sı tarıhy týraly oqýlyqtarda, Qurysh ólgennen soń, onyń balasy Kambız patsha boldy, sodan soń, kelesi jyly-aq (ıaǵnı, b.d.d. 530 jyly) taǵy da sonshama áskermen Dáshtige joryqqa attandy, skıf­terdi qyryp-joıyp baǵyndyrdy, osylaısha áke­siniń kegin aldy dep jazylady. Iаǵnı, búkil qarýly kúshteri tolyqtaı joıylǵan ımperııa taǵy da jarty mıllıon ásker shyǵarady (Ony qaıdan aldy eken!). Áskerdi, sol b.d.d. 529 jyly, ákesi Quryshtan kóp bolsa bir aı kesh óltirilgen Kambız basqarady!Taǵy bir kitapta Darıaýsh (Darıı Gýshtasp) sonshama áskermen, ol da Dáshtige joryqqa shyǵady, biraq joly bolmaı, skıfterdi taba almaı eline qaıtady. Iаǵnı, Tumar áje taqqa otyrǵyzǵan, qon­dy­­ger-qańlynyń qýyrshaǵy Darıaýsh ózin bılikke jetkizgen eldi shabýǵa attanady!Mine, qurmetti aǵaıyn, parsynyń (búgingi Irannyń) «resmı tarıhnamasynda qalyptasqan tarıhty tańbalaýdyń dástúri» degenińiz osy.Parsynyń tas kitaptarynda mynadaı bir sýret bar. Darıı (Darıaýsh) patsha taqta otyr. Aldynda moıyndarynan jipke tizilgen adamdar. Parsynyń «tarıhnamasyndaǵy resmı dástúrge» sáı­kes «paıymdaýlar» boıynsha, Darıaýsh – álem­­­­­­niń padıshasy eken. Al, moıyndarynan jipke tizil­­gen beısharalar onyń qol astyndaǵy halyqtar eken. Darıaýshqa quldyq uryp, oǵan baǵynǵandyǵyn aıan etýge kelipti. Búginde, Irannyń uıaty bar keıbir ǵalymdary bul tas sýret naýryzdy toılaýǵa kelgen halyqtardyń beınesi ekenin aıtady. Iаǵnı, kóktem saıyn tirilip otyratyn Tammýz qudaıdyń beınesi Darıaýshtyń beınesi dep aıtylyp, atalmysh ertegi «tarıhnamada qalyptasqan dástúr» boıynsha ǵasyrlar boıy qaıtalanyp, aqyrynda «tarıhı shyndyqqa» aınalyp ketken. Árıne, osy qalypsha ótiriktiń ishinde shyndyq ta bar ekenin moıyndaý kerek.Qańlylar parsyny jaýlaǵannan keıin bir tosyn oqıǵa bolady. Kúnderdiń kúninde, Quryshtyń uly Bardııa ólmepti, tiri eken, kóp áskermen «ákemniń taǵyn alam» dep Iranbaqqa kele jatyr eken degen habar jetedi. Qańlylar alǵashynda buny daqpyrt, qaýeset dep oılaıdy. Biraq, áńgime basylmaıdy. Aqyrynda barlaýshylar habardy rastaıdy. Bir adam shynynda da, kóp ásker jınap astanaǵa qaraı kele jatqany anyqtalady. Úsh myńdaı qańlynyń áskeri «ákesiniń taǵyn alýǵa» kele jatqan «patshazadany» qazirgi Iraktyń, burynǵy Vavılonnyń jerinde qarsylaıdy. Bul eldi dúrliktirip kele jatqan Gaýmata esimdi sahaba edi. Annan-mynnan jınaǵan birneshe myń «áskeri» bar. Qańlylar alǵashynda kúlip, aqymaq sahabaǵa, onyń sońynan ergen aqymaq tobyrǵa istiń jaıyn túsindirmek bolady. Raılaryńnan qaıtyńdar, Bardııa da, Kambız de baıaǵyda ólgen, parsynyń qazirgi patshasy Darıaýsh, soǵan baǵynyńdar, aqymaq bolmańdar deıdi. Biraq, Gaýmata kónbeıdi, al onyń sońynan ergen «áskeri» ózderiniń soǵysýǵa daıar ekenin aıtady. Qańlylar, amal joq, qarýlaryn sýyrady. Qandy jebe bir kómip ótkende Gaýmatanyń «armııasy» jalbarynyp jerge jata ketipti. Sonymen, Gaýmata qol-aıaǵy kisendelip astanaǵa jetkiziledi. Osy jerde qańlylar, búkil ımperııanyń aqsúıek elıtasyn jınap, solardyń kózinshe Gaýmatanyń basyn shabady. Jınalǵandarǵa, osyndaı bulǵaqshyl adam, Darıaýshtyń bıligine qarsy úgit-nasıhat júrgizse, sol jerde ustap, bizdiń qolymyzǵa tabystańdar dep tapsyrady.

Qyrqysqan qısarylarKemeńger Tumar ájemiz nemeresi Aspara ólgen­nen keıin taǵy bir múshel ómir súripti. Qu­rysh patshamen soǵysqanda jasy alpys birde de­lingen jádigerde. Al qańlynyń odan soń keıin­gi qazaqtyń adam jasyn sanaý dástúrinde ananyń qursaǵyna uryqtyń daryǵan kúninen bas­tap dúnıege jaratylǵanǵa deıingi aralyqtaǵy 9 aı – 1 jas bolyp eseptelinedi. Olaı bolsa, ájemiz qańly men parsynyń soǵysy kezinde alpysta. Oǵan bir músheldi qossaq, jetpis eki jas bolady. Demek, Tumar ájemiz jetpis eki jasynda dúnıeden qaıtqan. Nısan aıynyń basy, erte kóktem edi delingen (nısan – sol kezde qabyldanǵan Vavılon kalendary boıynsha sáýir aıyna sáıkes keledi). Taǵy bir júrek eljireterlik joldar bar. Qańlynyń anasy Tumar qys túserdiń aldynda el aǵalaryn jınap, ardagerlerdiń elinen habar keldi, bıyl О́li qalaǵa qaraı kóshti túzeńder dep aıtty delinedi. Ardagerler eli – tylsymǵa ketken babalardyń arýaqtary. Nısannyń kók jaýyny seldetip turǵanda, ardagerler kelip Tumar anany alty qanaty bar aq atqa mingizip, qosh aıtysyp Bengýtashtan ary asyryp alyp ketti delingen. Bul jerde, shamasy, qańlynyń patshalardy jerleý rásimi sıpattalǵan. Al Tumar ananyń máıiti qaı jerge jerlengeni jaıyndaǵy málimet buldyr. О́li qala, alma kóp ósetin bir úlken shatqalǵa ornalasqan, ol almany jegen soqyr adamnyń kózi ashylady eken delingen. Bary osy. Kim biledi. Osydan biraz jyl buryn Altaı Respýblıkasynyń bir jerinen Ýkok hanshaıymnyń qabiri tabyldy. Alaıda, Ýkok, zertteýshilerdiń pikirine qaraǵanda, jastaı ólgen áıel eken. Alma kóp ósetin shatqal degen málimetke qarap, keıde, Almatynyń mańaıy, Esik qorǵany emes pe eken dep oılaısyń. Árıne, bunyń bári joramal.Patshazada Aspara jaıynda da jarytyp eshteńe aıtylmaǵan. О́lgeni ǵana aıtylady. Al qaı jerge qoıylǵany jaıynda eshqandaı málimet joq. Keıinde «Altyn adam» tabylǵanda, qazaq áleýmeti «Altyn adam» dep júrgenimiz sol hanzada Aspara emes pe eken» dep bir dúrlikken. Árıne, bul da joramal ǵana.Ishpaqaıdan Tarǵytaı týypty. Tarǵytaı, ákesi Ǵajamǵa baryp, sol jaqta qaza bolǵanda 12 jastaǵy bala eken. Kóshpendiler erte úılenetin bolǵan. «On úshte otaý ıesi» deıdi qazaq. Olaı bolsa, Tarǵytaı ákesinen kámeletke kelgen kezinde aıyrylǵan. Bórgeltaı degen aǵasy qabiletsiz bolypty. Taqta kóp otyra almaı, bılikti inisine beredi. Tarǵytaıdyń uldary kóp bolǵan, biraq, barlyǵy soǵysta ólgen. Eki qyzy bolǵan delinedi. Biraq, ekinshi qyz Tumardan úlken be, kishi me, onyń taǵdyry ne boldy – bul jaıynda da eshteńe aıtylmaıdy. Sonymen, Tarǵytaı ólgennen keıin, biraz ýaqyttan soń taqqa Tumar otyrady. «Biraz ýaqyttan sońynyń» mynadaı sebebi bar. Qısarylardyń qolynda qambardyń patshasynyń balasy amanatta otyrady. Biraq, qambardyń óz ishinde osy patshanyń tuqymymen baqtalas, bılikke talasyp júrgen basqa bir azýly tuqymnyń adamdary aqyldasyp, bir kúni tapa-taltúste kelip eshteńeden qaýiptenbeı otyrǵan Tarǵytaıdy óltirip ketedi. Qańlynyń zańy boıynsha, bundaıda, qarsy shara retinde amanatta otyrǵan patshazada óltirilýi kerek. Al, ol amanat – qambardyń patsha­synyń jalǵyz uly eken. Patshanyń jaýlary, taq­tyń murageri sol amanattan qaıtpaı qalsyn, sol jaqta óltirilsin dep jasaǵan qýlyǵy eken. Maqsat – murageri ólgen patsha kóz jumǵanda, bılikti qolǵa alý. Alaıda, jas kezinen aqyldy, aılaker Tumar qambardyń saıasatynyń syryn túsinedi. Amanatty óltirmeı qoıa beredi. Qoıa bergeni bylaı tursyn, eline aman-esen jetkizip salady. Tarǵytaıdyń kegin alamyz dep kóterilgen qısarynyń batyrlary patshaıymnyń bul qadamyn túsinbeıdi, aqyrynda narazy bolyp, Tumardy aǵasy Bórgeltaımen qosa tastap, aıdalaǵa kóship ketedi. Alaıda, bılikke talasyp, birneshe jyl mámilege kele almaı qyrqysqan qısarynyń rýlary, sońynda qaıtadan kelip Tumardyń aıaǵyna jyǵylady. Osylaısha Tumar patshanyń taǵyna otyrady. Patshaıymnyń kimmen bas qosqany, qansha perzent súıgeni belgisiz. Asparanyń jalǵyz nemere ekeni ǵana aıtylady. Iаǵnı, Aspara – Ishpaqaı áýletiniń sońǵy tuıaǵy. Nemeresi ólgennen keıin Tumar búkil halyqty jı­nap Jaıyq degen jas áskerbasyny qalǵa, taq mu­rageri etip saılaıdy. Sodan beri qısarylardy Ja­­­­ıyqtyń tuqymdary bıledi dep jazady tarıhshylar.

Qambar áýletiniń aqyryQambar – qańlynyń eń azýly kúshti rýlarynyń biri bolǵan, qısarymen ómir boıy bılikke talasyp, talmaı kúresken. Atadan balaǵa kóshken jaýlyq, aqyrynda asqyna kele eki rýdyń arasyndaǵy eshqashan bitispeıtin qandy kekke ulasady.Qambardyń basyna bir ret ajal tóngen eken. Parsynyń armııasy talqandalyp, Qurysh ólgennen keıin qańlynyń áskerbasylary «Qambardyń tuqy­­myn qurtaıyq» dep sert qoıysady. Istiń nasyrǵa shapqanyn sezgen qambarlar, dál sol kezde búkil qańlynyń birikken áskerin basqaryp otyrǵan Tumarǵa tartý-taralǵysymen elshi jiberedi. Bir qy­zyǵy Sasan tarıhshylary ózderin tarıhshy emes «kóshirmeshimiz, hatshymyz» dep ataıdy. Iаǵnı, olar tarıhty jazbaǵan – burynnan bar já­di­­gerlerdi kó­shirip qurastyrǵan. Buny aıtyp otyr­ǵan­daǵy sebep mynada. Hıkaıanyń basynda Qu­rysh­­tyń ózi qambar rýynan ekeni ǵana aıtylady. Biraq, parsy áskeriniń quramynda qambarlardyń bolǵandyǵy, olardyń Quryshqa erip búkil qańlyǵa qarsy so­ǵys­qany aıtylmaǵan. Alaıda, qańlynyń ásker­ba­sy­lary nege qambar áýletin joıý kerek dep sert qoıysady?Men osy jaıynda kóp oılandym. Aqyrynda uzaq tolǵanystyń barysynda babalarymyzdyń tarıhı sanasynyń taǵy bir ozyq qasıetine kózimdi jetkizdim.Qańlylar tarıhty ótken-ketkenniń barlyǵyn jipke tizetin, jádiger jınaıtyn ǵylym dep qaramaǵan. Qańlylar úshin tarıh – eshqashan taýsylmaıtyn ekzıstensıaldyq hıkaıa. О́mirde ne bolmaıdy, alaıda, erteńgi urpaq tatý bolý úshin, búgingi kekti tasqa basyp, tańbalap qaldyryp keregi joq. Jaýyń raıynan qaıtsa, qyrmyzy kilemniń ústinde otyryp tós qaǵystyryp dostassa, onda onyń keshegi qııanatyn indetip keregi joq. «Elý jylda – el jańa». Kóńil jańa, júrek jańa. Almaǵan jaý, bitirmegen daý qoımaǵan, osy búgingi álemdik tarıhtyn kosmosyn jasaǵan babalarymyz basynan ótken kektiń tarıhyn jazýdy kerek dep tappapty.Qurmetti oqyrman, gazettik maqalanyń aıasy qańly mádenıetiniń bul tańǵajaıyp qubylysyn egjeı-tegjeıli áńgime etýge múmkindik bermeıdi.Endi hıkaıamyzdyń basyna keleıik. Tumar áje, qambardyń elshilerine kóńilindegi kirdiń barlyǵyn aıtady. Qısarynyń joly úlken bolsa da, josyqsyz bılikke talasyp ómir boıy kúrestińder, ol az bolǵandaı, óziń qańly bolsań da jaý jaǵyna (parsy jaǵyna) shyǵyp, soǵysqa qatystyńdar, atalas aǵaıynnyń qanyn tóktińder. Quryshqa kómektesip, parsynyń týynyń astynda turmasań, men, ákem Tarǵytaıdy óltirgenderińdi de umytar edim, deıdi. Elshiler de ózderiniń ýájderin aıtady. Sodan soń qambardyń bireýi Tumar ájeniń keýdesine basyn qoıyp, «Mine, omyraýyńa ernim tıdi, endi balańmen emshektespin, endi de keshirmeısiń be?» deıdi. Bul qańlynyń jan alqymǵa kelgende isteıtin yrym-kádesi eken. Tumar áje amalsyz keshiredi. Biraq qambardyń jurtyn kesip beredi, osy seniń kóshi-qonyń deıdi. Shamamen qazirgi О́zbekstannyń terrıtorııasyna qamalǵan qambarlar saharaǵa shyǵa almaıdy, sebebi, jolyn kes-kestep qańlynyń basqa rýlary tur. Osylaısha, Jıdeli-Baısynnan bastap qazirgi Rýmynııa men Vengrııaǵa deıin sozylyp jatqan dalalyq – Uly Dáshtide sodan beri qambardyń kóshi bir ret te kórinbepti.Tumardan keıin patsha bolǵan Jaıyq pen onyń tuqymdarynyń kezinde de, qambar men qańlynyń basqa rýlary ne dos, ne jaý ekeni belgisiz, eki ǵasyrdaı ýaqyt amalsyz toń-torys kórshi bolyp otyrypty. Árıne, qanqumar qambarlar eki ǵasyr typ-tynysh otyrdy degenge eshkim senbes edi. Bir-eki ret qambardyń jasaǵy qazirgi Aýǵanstannyń jerinde otyrǵan parsynyń shetki jurttaryn shabady. Shabady da… parsyny bılep otyrǵan qısaryǵa betpe-bet keledi. Joly jan-jaqtan kesilgen, tordyń ishinde otyrǵandaı kúı keshken qambarlar, tordyń ishindegi ańnyń kebine túsipti, eki júz jyl boıy birimen-biri yryldasyp, shaınasyp, kúıki, usaq kúrestiń ústinde kúnin ótkizipti.Sonymen zamannan zaman ótip, atadan asyp týsa da abyroısyz ómir keshken qambardyń sońǵy kúni taqaıdy. Qambardyń túbine jetken adam – Eskendir Zulqarnaıyn edi dep jazady jádigerler. Orystyń tarıhı ádebıetinde Aleksandr Makedonskıı dep atalatyn jıhanger keıingi musylman dúnıesinde Qos Múıizdi Eskendir degen atty ıemdengen. Dýly­ǵasynda altynnan quıǵan eki múıiz bar edi, sol úshin Qos Múıizdi Eskendir atandy delinedi. Onyń kimnen týǵany, qalaı órlegeni, dańqtyń aspanyna qalaı shyqqany myńdaǵan tarıhı zertteýlerde egjeı-tegjeıli aıtylǵan, ony bul jerde qaıtalap keregi joq.Bir-birimen baqas, únemi jaýlasyp otyratyn grektiń usaq qala-memleketterin tez arada baǵyndyrǵan Eskendir endi qoldaǵy bar kúshti toptap parsy ımperııasymen soǵysqa daıyndalady. Parsymen soǵysýǵa bolady, jeńip jaýlaýǵa da bolady. Tek… arada qańlynyń áskeri turmasa. Iá, qurmetti oqyrman, bar kiltıpan parsynyń jerinde qonystanyp otyrǵan, álemde eshkim jeńe almaǵan qańlynyń áskerinde edi. Ne isteý kerek? Qańlynyń uzyn sany otyz myń saıypqyran áskerin parsynyń jerinen qalaı ketirý kerek? Taǵy bir kóp aıtyla bermeıtin málimet: Eskendir Zulqarnaıynnyń janyndaǵy aqylshy-ýázirleriniń barlyǵy… baıaǵy Babyldan qashqan sahabalar eken. Al, olar qańlynyń jaıyn jaqsy biledi. Alǵashynda Eskendir qańlynyń áskerbasylaryna «Sender ejelden parsymen jaý emes pe edińder, endi olardy nege qorǵap tursyńdar, parsylar bizge de jaý, qańly men grek birigip nege parsyny shappasqa?» dep hat joldamaq bolady. Alaıda, sahabalar ony bul joldan aınytypty. Qańlylar dál qazir parsyny bılep otyr, sondyqtan olar sertine berik halyq, seniń aıtqanyńa kónbeıdi, sen uly joryqtyń qarsańynda syryńdy bildirip alasyń deıdi. «Olaı bolsa ne isteýimiz kerek?» deıdi Eskendir. Qısarylardyń ejelgi jaýy qambarlarǵa elshi jiberý kerek deıdi sahabalar. Sonymen jyn-peri saıasattyń dońǵalaǵy aınalyp jóneledi. Qyryq shaqty sahabadan turatyn Eskendirdiń elshiligi aınalma jolmen, qazirgi Indııanyń jerimen júrip otyryp aqyry qazirgi О́zbekstan, Tájikstan jerinde tar shatqalda qamalyp otyrǵan qambarlarǵa da jetedi. Bul kezde qambardyń patshasy Salbaq Tegin degen adam bolǵan. Aıta ketý kerek, qambardyń patshasy, baıaǵyda Tumardyń ákesi Tarǵytaıdy óltirip ketken Salbaq Tegin batyrdyń tuqymy eken. Atasyndaı er bolsyn dep sonyń atyn qoıypty. Qambardyń qandaı kúıde otyrǵanyn kórgen sahabalar tátti tilmen úıirip kelissózdi bas­taıdy. Áýeli ata jurttan qýylǵan eldiń namysyn qaırap alyp, sodan soń negizgi máseleni qozǵaıdy. Jer dúnıeni jaýlap Eskendir degen jıhanger kele jatyr. Jaratqan ıe oǵan erekshe mindet júktegen, osy joly endi qańly jurty tutastaı joıylady. Tek azyn-aýlaq kómek kerek deıdi. Qambardyń patshasy ol nendeı kómek deıdi. Sahabalar aıtady, egerde qısarylarǵa qarsy soǵys ashsań, sonda kúnderdiń kúninde biz jeńiske jetkennen keıin senderdi jarylqaımyz, búkil Dáshtini máńgi ıeligińe alasyń, bizben tatý-tátti kórshi bolyp, ata jurtyńda kóship-qonyp júresiń deıdi. Salbaq Tegin búkil qambardyń áskerbasylaryn jınap eki kúndeı qupııa keńes qylyp, aqyrynda barlyǵyn soǵysqa kóndiredi. Sert alysqannan keıin sahabalar qaıtyp ketedi. Salbaq Tegin qambardyń áskerin bir týdyń astyna jınap, qar jaýyp turǵan qara kúzde Qısaryǵa qarsy joıqyn joryq bastaıdy. Atamekennen qýylǵan, eki ǵasyrdaı Dáshtiniń hosh ıisti aýasyn juta almaı ábden qusa bolǵan, ashynǵan qambarlar alǵashynda úlken jeńiske jetedi, oıynda eshteńe joq, bólek-bólek bolyp qysqy qystaýyna ketip bara jatqan qısarynyń talaı kóshin shaýyp, qanshama adamdy qyryp jiberedi. Qısarylar da tez es jıyp, qol jınaıdy. Qańly men qańly keskilesken aıaýsyz maıdan bastalady. Soǵys qys boıy jalǵasyp, kóktem kelip, qar erip jerdiń mıy shyqqanda bir tolastap, jer kepkennen keıin qaıtadan jalǵasady. Qańlynyń basqa rýlary bul soǵysqa aralaspaıdy. Osy kóktemniń basynda qısarynyń patshasy Parsyǵa, sonda turǵan qısarynyń jasaǵyna, tez arada qaıtsyn, Dáshtini órt aldy, soǵysyp jatyrmyz dep habarshy jiberedi. Qısarynyń áskerbasylary habar alǵannan keıin Darıı III-shi patshamen qoshtasyp, asyǵys Dáshtige attanady. Bir myńdaı qańly ǵana parsylarǵa qaldyrylǵan eken.Erteńine-aq, qańlynyń parsydan ketkeni jaıly habardy estı sala Eskendir Zulqarnaıyn óziniń joryǵyn bastaıdy. Eki soǵys bolypty. Bireýi, Granık degen ózenniń jaǵasynda, ekinshisi Gavgamela degen jerde. Osy eki urysta da parsynyń armııasy jeńiledi. Darıaýsh patsha qańlynyń áskerin otqa da, sýǵa da salypty. Biraq, qısarynyń myń áskeri, qandaı er bolsa da, Eskendirdiń jer qaıysqan áskerine tótep bere almaıdy (Keıbir derek boıynsha Eskendirdiń áskeriniń sany 80 myń eken). Salmaqty únemi qańlyǵa salyp úırengen parsynyń óz áskeri tym-tyraqaı qashyp, kóbi sol qashyp bara jatyp semser men naızaǵa ilingen eken. Darıaýsh áıeli men balalaryn, azyn-aýlaq oqqaǵarlaryn alyp qashqannan qashyp otyryp, Dáshtige shyǵyp ketipti. Osy jerde, shamamen Aral teńiziniń jaǵasynda, Eskendir Zulqarnaıynnyń tynymsyz qýǵynynan ábden qajyp sharshaǵan oqqaǵarlar Darıaýshty óltirip, basyn kesip alyp, patshanyń bala-shaǵasymen birge grekterge beriledi.Eskendir Zulqarnaıyn parsy ımperııasyn eki-úsh jylda jaýlapty. Makedondyq jıhangerdiń jaýlaý taktıkasy Quryshtyń taktıkasyndaı bolǵan. Birdi-ekili qala ǵana qarsylasyp kórgen. Imperııanyń qalǵan shaharlary, sol baıaǵydaı, qaqpasyn ashyp jańa jaýlaýshyny qushaq jaıa qarsy alady. Mine, «uly jıhanger» Eskendir Parsyny «jaýlap» jatqanda, qambarlar toqtaýsyz soǵysyp, qısarylardy eshqaıda moıyn burǵyzbaı ustap turypty. Arada biraz ýaqyt ótkende qısarylar Parsy memleketiniń kúırep, Eskendir Zulqarnaıynyń tabanynyń astyna túskenin estıdi. Taǵy biraz ýaqyttan keıin Dáshtiniń shetine Eskendirdiń ózi de jetedi. Qambar men grektiń áskeri qosylady. Buny kórgen, bastary qosyla bermeıtin qańlynyń basqa rýlary aǵaıynǵa kómekke keledi, qısaryǵa qosylady. Joıqyn urys qazirgi О́zbekstannyń jerinde ótedi. Osy urysta qańlylar «eshqashan eshkimnen jeńilip kórmegen» Eskendirdiń keýdesin basyp, menmen otyn óshiripti. Qambar men grektiń birikken armııasy masqara bolyp jeńiledi. Abyroıdan aıyrylǵan Eskendir qańlydan saýǵa surap, qalǵan áskerin ázer aman saqtapty. Endi «jıhanger» qazirgi Tájikstan men Aýǵanstannyń taý-shatqaldary arqyly Soltústik Indııaǵa ǵana kete alatyn bolady. Keterinde qambarlarǵa «bizben júrińder» degen eken. Biraq, Salbaq Tegin bundaı usynystan bas tartady, «ne kórsek te osy jerde kóremiz» deıdi.Grekter ketkennen soń, qambarmen sóz qysqa bolypty. Taǵy bir urystan keıin qambar tolyqtaı kúırepti. Qańlynyń birikken áskerin Jaıyqtyń tuqymy Buıdaken degen patsha basqarǵan eken, Salbaq Tegindi búkil áskerbasylarymen aldyna aldyrypty. «Eger aldyma tizerlep turyp, beldigińdi moınyńa salyp, atalaryńnyń búkil qııanaty úshin, ózińniń búgingi satqyndyǵyń úshin keshirim-saýǵa surasań janyń qalady, eı, qambar, biraq, budan keıin bólek-bólek qylyp ár rýǵa olja qylyp taratyp jiberemiz» deıdi. Salbaq Tegin kúlip turyp Buıdakenniń aıaǵynyń astyna bir túkiredi. Bul «anańdy qatyn qyldym» degen qorlyq sóz eken. Buıdaken sol jerde semserin sýyryp, Salbaq Teginniń basyn bir-aq shaýyp túsiripti. Sodan keıin adam aıtqysyz sumdyq bastalady. Bul oqıǵa Varzob degen shatqalda bolǵan eken. Qańlylar qambardyń erkek kindiktisin, birin qaldyrmaı qyrady, tipti soǵysqa qatysqan jasóspirim balalardy aıamaı óltiredi. Es bilmeıtin kishkentaı sábıler men áıelderdi ǵana óltirmepti, ár rýǵa olja qylyp taratyp jiberipti. Taý-tasqa tyǵylǵan tájikter záreleri ushyp, osy sumdyq qantógisti baqylap turypty.Qańlynyń qambar rýy osylaı jer betinen kóshken eken. Sany kóp edi, er edi, biraq patshala­rynyń aqymaqtyǵynan osylaı boldy dep jazady jádigerler. Árıne, azyn-aýlaq qambar shańy­raqtary Eskendirge ilesken eken. Búginde Indııadaǵy keıbir radjpýt tuqymdary osy qambar­dan taraǵan eken delinedi.О́z joramalymyz: qambarlardyń keı tuqym­dary oǵyz, seljúk taıpalaryna da sińip ketýi múmkin. Mysaly, ázerbaıjandarda Gambar degen at, Gambarov degen famılııa kóp kezdesedi.Al Eskendir Soltústik Indııaǵa baryp Por degen patshamen soǵysyp, sonyń elin baǵyndyrady. Sodan soń Darıaýshtan qalǵan uly ımperııany meńgerýge kirisedi. Parsynyń bir aqsúıeginiń (bir málimette Darıaýshtyń) Raýshanaq (bizshe – Raýshan, oryssha, eýropasha – Roksana) degen qyzyna úılenedi, odan bir ul bala kóredi. Ol balany taq murageri dep jarııalaıdy. Alaıda, barlyq ýaqyttaǵydaı jaýlanǵan eldiń elıtasy jańa patshany azdyra bastaıdy. Eskendir sharapqumar, qatynqumar, nashaqorǵa aınalady, parsynyń shahınshahtaryna eliktep ózin qudaı dep jarııalaıdy. О́zin páleketten saqtandyrmaq bolǵan ustazy Kallısfen degen fılosofty arystanǵa talatyp óltiredi. О́zimen qulyn-taıdaı tebisip ósken keshegi balalyq shaqtyń dostary, búgingi áskerbasy – dıadohtarǵa, aldyma kelgende etpettep jatyńdar, shapanymnyń etegin súıińder degen sııaqty talaptar qoıa bastaıdy.Eskendirdiń óliminiń úsh boljamy bar. Birin­shisinde, dıadohtar bir ishistiń ústinde semserlerin sýyryp Eskendirdi keskilep óltiredi. Ekinshisinde, Eskendir bezgekten óledi. Úshinshisinde, Eskendir sahabalardyń qolynan ý iship óledi. Bizdiń oıymyzsha osy úshinshi boljam-versııa shyndyqqa keledi, sebebi, sahabalardyń qashanǵy saıasaty boıynsha qyzmetin ótep bolǵan adam osylaı óltiriledi. Imperııa quryldy, endi Eskendirdiń keregi joq. Onyń ornyna aıtqandy oryndaıtyn, noqtany úzbeıtin basqa adam otyrǵyzylady.Eskendir ólgende Raýshanaq taq muragerin alyp saraıdan qashady. Alaıda, dıadohtar aqtarmaǵan jer qaldyrmaı tintip júrip «jıhangerdiń» jesirin tabady, balasymen qosyp óltiredi.Parsy ımperııasynyń terrıtorııasynda bir-birine táýelsiz, al eń bastysy bir-birimen baqas, jaý birneshe memleketterdiń paıda bolýy da sahabalardyń tamasha saıasatynyń kórinisi.

 Talasbek ÁSEMQULOV.