Astana – eldik erligi
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, jaqynda elordanyń 15 jyldyǵy atalyp ótedi.Biz osy oqıǵaǵa oraı buryn shyǵarylǵan «Elbasy», «Saltanat», «Táýelsizdik» kitaptarynyń úlgisimen elorda týraly materıaldardan«Astana» atty kólemdi jınaq qurastyryp jatyrmyz. Sol kitapta sizbenosy suhbattyń jarııalanǵanyn qalaımyz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, jaqynda elordanyń 15 jyldyǵy atalyp ótedi.Biz osy oqıǵaǵa oraı buryn shyǵarylǵan «Elbasy», «Saltanat», «Táýelsizdik» kitaptarynyń úlgisimen elorda týraly materıaldardan«Astana» atty kólemdi jınaq qurastyryp jatyrmyz. Sol kitapta sizbenosy suhbattyń jarııalanǵanyn qalaımyz.
Ádette el ómiriniń túbirli máselelerine qatysty oılar halyq arasynanshyǵyp, bıliktiń nazary aýyp, sol boıynsha sheshim qabyldanyp nemeseqabyldanbaı jatady. Astanaǵa baılanysty bári de kerisinshe boldy.Siz bul ıdeıany ózińiz usyndyńyz, ózińiz ótkizdińiz, ótkizgende de,jasyratyn eshteńesi joq, jurtshylyq onsha qoldaı qoımaıtyn kezdetizege salyp degendeı etip turyp ótkizdińiz, ózińiz jerine jetkizdińiz.Aldymen osy ıdeıanyń o basta qalaı týǵany jóninde aıtsańyz deımin?
– Astana jaıyn qozǵaǵanda biz kóbine-kóp onyń Táýelsizdiktiń jemisi ekendigin basa kórsetemiz. Sonymen birge, táýelsizdiktiń ózi KSRO atty elde sekseninshi jyldardyń orta sheninde bastalǵan qaıta qurýdyń, demokratııalandyrýdyń biz úshin basty jemisi ekendigin este ustaý shart. Astananyń ómirge kelýi eń aldymen saıası kúshterdiń búkil álemde jańasha ornalasýynyń nátıjesi dep bilý kerek. Astananyń alǵashqy avtory – Táýelsizdik. Qazaqstan táýelsizdik almasa, Astana ómirge kelmes edi. Bul basy ashyq jaı.
Astanany kóshirý Qazaqstandy jańa táýelsiz memleket retinde ornyqtyrýda zor ról atqaratynyna men senimdi boldym. Nege senimdi boldym? Bylaısha qaraǵanda, astana degen memlekettiń ákimshilik ortalyǵy ǵana emes pe? Onyń aýystyrylýy, kóshirilýi, tipti jańadan salynýy táýelsizdikti ornyqtyrýǵa naqty qandaı yqpal jasaı alady? Bir kezde bulaı oılaýshylar bolsa da, qazir astana aýystyrýdyń oryndylyǵyna kúmán keltirýshiler qalmaǵany nelikten? О́ıtkeni, bizdiń táýelsizdigimiz dál osy sheshim qabyldanǵannan keıin, sol sheshim boıynsha naqty qadam jasalǵannan keıin baryp shyn mánindegi tolymdy sıpatyna ıe bola bastady.
Negizinde kezinde meniń ol usynysyma kúmán keltirgenderdiń de sózderiniń jany bar. Jany bolmaǵanda she? Táýelsizdik tizgini qolǵa tıgen tusta ekonomıkada naǵyz haos ornaı bastaǵan edi. Talaı jyl boıy qalyptasqan respýblıkaaralyq sharýashylyq baılanystardyń bári byrt-byrt úzilip, kásiporyndar ónimderin ótkize almaı, sodan jurt keı jerlerde tipti alty aılap jalaqy ala almaı júrgen kez. Jetpis jylǵy kommýnıstik ıdeologııadan zapy bolǵan jurtqa endi qandaı ıdeologııa usynsań da qabyldamaıtyndaı bolyp turǵan kez. Jasampazdyq jumys turmaq, jan baǵýdyń ózi ýaıymǵa aınalǵan, talaı otaǵasy úıde otyryp qalyp, úıdi ala qapshyq arqalaǵan áıeli asyraýǵa kóshken kez. Jańa qala turmaq, jańa úı salýdyń ózi edáýir oqıǵa sanalatyn sol shaqta aıaq astynan astana aýystyrý týraly áńgime kóterilgende kim-kimniń de qaıran qalýyn túsinýge bolady.
– Ol áńgimeniń kóterilýiniń negizgi sebebi nede?
– Táýelsizdik – qasıetti uǵym. El qatarly Odaqtan bólinip shyqqannan, táýelsizdik alǵannan, Birikken Ulttar Uıymyna qabyldanǵannan, Týdy, Gımndi, Gerbti bekitkennen el birden shyn mánindegi táýelsiz memleket bola qalmaıdy. Shyntýaıtynda, jańaǵy jaılardyń bári kez kelgen memlekettiń mindetti atrıbýttary. Táýelsizdiktiń basty belgisi – ózińniń taǵdyryńdy óziń sheshýge qabilettiligiń. Táýelsiz saıasat júrgize alýyń. Soǵan shamańnyń jetýi, múmkindigińniń kelýi. Eýrazııanyń qaq ortasynda biz ornatqan Astana – Qazaqstan halqynyń derbes tańdaýy. Astana – eldiń bolashaqqa salǵan kópiri. Jańa qoǵamnyń sımvoly. Biz is júzinde jańa memleket ornatýdy astanamyzdy jańadan salýdan bastadyq desek te artyqtyǵy joq.
Jańa qoǵamdy jańa ıdeıa ǵana qura alady. Al ıdeıa oıdan týady. Men áýelde jalpy qala týraly oılandym. Shpenglerdiń «Ulttar degenimiz qala salýshy halyqtar» dep aıtqany bar. Sen jaqynda bir maqalańda Abaıda «ult» degen sóz qoldanylmaǵanyna nazar aýdarypsyń. Rasynda da, ult – etnostan, halyqtan bir saty bıik turǵan uǵym. «Ulttyq ýnıversıtet», «Ulttyq kitaphana» degende ol jerde kileń bir ulttyń ókilderi oqıdy, ol jerge tek bir ulttyń ókilderi barady degendi oıǵa da almaımyz ǵoı. Halyqty ultqa aınaldyratyn belgilerdiń biri – qalalar. Memleket mádenıettiliginiń bir belgisi de – qalalar. Mádenıet sóziniń ózi de arabtyń madanııat – qala degen sózinen shyqqan.
– Iá, arabtar paıǵambarymyz jatqan Mádıneni «Mádınát-án-nábı», ıaǵnı «paıǵambar qalasy» deıdi.
– Astana aýystyrýdyń qajettiligi memlekettiń túpki múddelerinen ǵana týyndaǵan joq, munyń ózi biz úshin HHI ǵasyr strategııasynyń bir nyshany. Qazaqstannyń táýelsizdigine qol jetken tusta jańa eldiń astanasy jańa zamannyń kóptegen jańa talaptaryna saı kelýge tıis ekendigine kózimiz jetti. Halyqaralyq qatynastardyń barǵan saıyn jandana túsýi, eldiń ishindegi, eldiń syrtyndaǵy qarjylyq, óndiristik, kommersııalyq baılanystardyń qatty keńeıýi, sondaı-aq eldi basqarýdyń kúrdelilenýi astanalyq mindetterdiń sanyn arttyryp, sapasyn kúsheıtýdi talap etti. Osy turǵydan biz Almatyǵa basqasha kózben qaraı bastadyq. Eń aldymen, jańa memleketimiz astanasynyń mártebesi eldiń geosaıası jaǵdaıy men álemdegi jalpy ahýal talap etetin bıik ólshemderge sáıkes pe degen turǵyda oılandyq. Baıaǵyda Makıavellıdiń ózi el astanasy eldiń ortasynda ornalasqany durys bolatynyn jazyp ketken. Táýelsizdik qolǵa jańa tıgen tusta Almatynyń eldiń shetinde, jeldiń ótinde turǵany kóptegen problemalar týǵyzýy múmkin ekeni baıqala berdi. Kúrdeli geosaıası sebepterge qosa, qalanyń qazanshuńqyrǵa salynǵany, sodan da aýasynyń qatty lastanyp bara jatqany, qurylystyń taý betkeıine jaqyndap, tyǵyryqqa tirele bastaǵany, qalany keńeıter jer joqtyǵy kim-kimge de belgili edi. Qala áýejaıynyń mańaıyna jıi tuman túsetini de shet elder basshylarynyń resmı saparlaryn táýekelge tirep turýy múmkin bolatyn. Almatynyń astana mártebesinsiz-aq osy jyldarda qanshalyqty óskenin, ekologııalyq máseleleri áli de sheshilmegenin kórip otyrmyz, al astana kúıinde qala bergeninde endigi jaǵdaıyn kózge elestetýdiń ózi qıyn. Qalanyń ádemiligine, tabıǵatynyń ásemdigine, árıne, aıtar sóz joq. Biraq, jasyl jelekke janyń jadyrap, sáýletti úılerge súısinip, asqaraly Alataýǵa ańsaryń aýyp otyra bermeısiń ǵoı. Memleket qurý kerek. El bolý kerek. Halyqty bir maqsatqa uıytý kerek. Ekonomıkany damytý kerek. Basqa da kerekter kóp.
Táýelsizdiktiń tabaldyryǵynda bizge úsh birdeı úlken-úlken mindetti sheshýge týra keldi. Onyń birinshisi – táýelsiz memleket qurý. Ekinshisi – josparly ekonomıkadan naryqty ekonomıkaǵa kóshý. Úshinshisi – totalıtarızmnen demokratııaǵa aýysý. Osylardyń árqaısysy ózinshe qııamet-qaıym sharýa. Olar az bolǵandaı sol tusta buǵanasy bekimegen táýelsizdigimizdi synaqqa salǵysy keletinder de kóbeıip ketti. Soljenısyn shyqty ana jaqtan «Qazaqtar malynyń tuıaǵy jetken jerdiń bárin óz jerim dep sanaı bergen» dep, Gorbachev shyqty myna jaqtan, dál qyzmetinen keterinde «Qazaqstannyń teriskeıdegi bes oblysy Reseıge tıesili bolýy kerek edi» dep. Jırınovskıı sııaqtylar qosylyp jatty jańaǵylarǵa. Olarǵa sózben emes, ispen jaýap berý kerek edi. Táýelsizdikti bekitetin naqty qadamdar jasaý kerek edi. Azattyqtyń ózi almaǵaıyp kez bolatyn ol. «Bular derbes el bolyp tura almaıdy, erteń-aq kúnderin kóre almaı, yryń-jyryńy shyǵyp, aldymyzǵa qaıtyp keledi áli» deıtinder de az emes-ti.
– Aıyp etpeńiz, mynandaı jaı eske túsedi. Biz táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin eki jyl ótkende, 1993 jyldyń aıaq jaǵynda sol kezdegi Selınogradta slavıan qoǵamdarynyń birlesken sezi ótkeni, onda Selınogradty Qazaqstandaǵy slavıandardyń astanasy dep jarııalaý jóninde sheshim qabyldanǵany da bar ǵoı? Sondaǵy kazachestvonyń atamany tipti kórshi eldiń týyn úıiniń shatyryna tigip te qoıypty. Ol týdy jigitter túnde buǵalyq tastap júrip julyp alypty.
– Ondaı da bolǵan tipti. Ras, bularynyń eshqandaı zańǵa mańaılamaıtyn, qısynǵa syımaıtyn sheshim ekenin jańaǵy «birlesken sezdi» uıymdastyrýshylardyń ózderi-aq tez túsinip, álgi sheshimniń kúshin joıǵan, arandatýshy áreketteri úshin artynsha keshirim de suraǵan.
Áıtse de sondaı qadam jasalǵanynyń ózi kim-kimge de sekem aldyrmaı qoımaıtyn. Munyń bári baıaǵy Hrýshevtiń Tyń ólkesin RSFSR-ǵa qosý kerek deıtin paryqsyz usynysynyń júzege asýyn ańsaıtyndar áli kúnge bar ekenin kórsetip turǵan edi. Odan buryn, 1979 jyly dál osy Selınogradta nemis avtonomııasyn qurý týraly sheshimge qarsylyq bildirgen jastardyń narazylyq sherýi bolǵanyn da umytpaý kerek.
– Sóıtken óńirge astana aýysatyny jaıyndaǵy habar shól dalaǵa sý kelgendeı áser etkeni anyq. Qasym Táýkenovtiń bizdiń gazette jarııalanǵan «Amanat» degen maqalasynan bir úzindi oqyp bereıin. Ol kisi: «Aqmola keleshekte astana bolady degen áńgimeler Saryarqanyń jelimen birge gýlep ala jóneldi. О́mir boıy janshylyp, ár jerden tóbemiz ǵana kórinip júrgen bizder buǵan sheksiz qýanyp, quptadyq. Bul tańdaýdy Nurekeńniń kóregendigine baladyq. Al endi Nursultan Ábishulynyń ózi astanany kóshirý qajettigi týraly oıǵa birte-birte bekingenin ashyq aıtypty. Shynynda da, astanany basqa orynǵa aýystyrý kóp máseleni jańasha sheshýdi talap etetini túsinikti ǵoı. Halqymyzdyń eńsesi kóterilip, keıbir qarttarymyzdyń qýanǵanynan kózderine jas ta keldi» dep jazǵan edi. Sonda siz bul qadamdy, arǵy kezdi aıtpaǵannyń ózinde, sońǵy jetpis jylda janshylǵan ulttyq rýhty kóterý maqsatymen de jasaǵan bolyp shyǵasyz ǵoı?
– Jas memlekettiń jańa-jańa apyl-tapyl basqan shaǵynda bas qatyrar kóp sharýalarmen birge bul másele de oıymnan bir ketpeı qoıdy. Batyl-batyl sheshimderge barmasaq, tosyn qadamdar jasamasaq táýelsizdik jaǵdaıynda da eldiń daǵdyly jolmen, ınersııamen júre beretini, birte-birte baıaǵy qara jolǵa qaıta túsetini anyq kórine bastady. Osylardyń bárin oılaı-oılaı kelip, aqyry eldegi túbirli ózgeristerdi astana aýystyrýdan bastaǵan jón eken degen toqtam jasadym.
DÁIEKTEME:
«Silkinýge eshqandaı qulqy joq adamdardy qalaı silkindirýge bolady? Sezderdiń syldyr ýaǵyzyna, marksızm-lenınızmniń uly da, ulyq ta klassıkteriniń dáıeksózderine tolǵan mıdy qalaı tazalaý kerek? Eski shyrmaýǵa matalyp, memlekettiń áreń soǵyp turǵan júregi Almatyda uılyqqan eski tártiptegi bıleýshi elıtany qalaı jumyldyrarsyń?
О́zgerister bastalǵan silkinisti ýaqyt – 1991 jáne 1992 «parlamenttik» jyldar áli jadymda. Eger áldekim meni parlamentarızmge qarsy eken dep oılasa, qudaı saqtasyn. Men árdaıym syndarlylyqty jáne ýaqyttyń bos sózge tózbeıtinin tolyq sezine bilýdi jaqtaımyn. Al ol kezde qanshama saıası jáne reformatorlyq «myljyń» boldy deseńizshi… О́mirlik mańyzy bar birde-bir zań ótpeı jatty. Zańdardy parlamenttik talqylaý prosesine aralaspaıtyny, kılikpeıtini joq. Búıirden qosylyp jóndi-jónsiz qystyryla ketý, joqtan ózgeni saǵyzdaı sozyp sóz etý, laqqan fılosofııalyq tolǵamdar men áıteýir ózin kórsetip qalýǵa ábden maltyǵyp jatqany.
Men sondaı qajıtynmyn. Qatty sharshaıtynmyn. Bul qajyp-sharshaýym áldebir iskerlikten, bolmasa qabyldanǵan, qabyldanyp jatqan zańdardyń kóptiginen emes, kerisinshe solardyń múldem joqtyǵynan bolatyn. О́ıtkeni zańdy búgin qabyldaý qajet, erteń onyń eshkimge qajeti bolmaı qalady… Sondaı mınýttarda qaıdaǵy bir túsindirmeler tasqyndap, myljyń sózder maltyqtyrǵan kezde ne isterińdi bilmeısiń. Áldebir taza sýǵa súńgip ketip, sol jerden jaqsy tyń oılarmen, qulantaza kóńilmen shyqqyń-aq keledi.
Barlyq salada, bárinde de túgelimen, túbegeıli ózgerister qajet degen aıqyn sezim meni barǵan saıyn bılep aldy. Qalyptasqan jaǵdaıdan, tirelgen tuıyqtan shyǵýdyń amalyn izdep sharq urdym.
Bárin eńsere otyryp qana eldi alǵa jyljytýǵa, sóıtip ótkenniń kesel jarasyn jazýǵa bolatynyn uqtym.
Shıryǵyp alyp, qaıta-qaıta bulqynyp, múmkindiginshe seni ilgeriletýge tıisti adamdardyń qasańdyǵy men oralymsyzdyǵynan qutylýǵa da bolatyn edi. Munyń ózi birshama ýaqyt qana jalǵasqanymen, udaıy jalǵasa berýi múmkin emes-ti. Adamdardy serpiltip, týrasyn aıtqanda, bastyń mıyn «jeldetip alýlaryna» ádetten tys tóten sheshim kerek boldy.
Sóıtip astanany kóshirý qajettigi týraly oıǵa birte-birte bekine berdim.
N.Nazarbaev,
«Eýrazııa júreginde»,
Astana, 2005, 28-bet.
Bul ıdeıa meni birjola baýrap aldy. Eldiń naqty jaǵdaıyn saraptaǵanda, qalaı memleket quramyz dep tolǵanǵanda dál osy oıǵa jıi beriletinmin. Bul toqtam ońaıǵa túsken joq. Astana aýystyrǵan jaǵdaıda Almatydan qozǵalatynyń anyq. Oǵan da qınalasyń. Qıyp ketetindeı qala ma Almaty?! Táýelsizdigimizdiń tal besigi emes pe ol? Jeltoqsannyń aq qaryna alaý jaqqan ul-qyzdarymyzdyń azattyqty ańsap alańǵa shyqqan qalasy emes pe ol? Tipti jeke ózimdi alsam, týǵan aýylyma tıip turǵan jer emes pe Almaty? Arqa jerinde jıyrma jyldaı júrgenimde qansha ret túsime kirgen aıaýly meken ǵoı ol! Alǵashqy nemerelerim dúnıege kelgen qala ǵoı ol! Osylardyń bárin oılaısyń. Kúndiz kúlkiń, túnde uıqyń buzylady. Qalaı bolyp shyǵady dep qobaljısyń. Saý basqa saqına tilep alyp júrmeımiz be ózi dep ishten tynǵan kezderim de bar. Ondaı-ondaıdy endi aıtýǵa bolatyn shyǵar. Ońaı emes qoı. Páter aýystyrýdyń ózine adam qansha oılanady. Basqa qalaǵa kóshýge tipti bas qatyrady. Tańdaýyń sátti shyqsa jaqsy, sátsiz shyqsa, aǵylshyndar aıtatyndaı, ol ózińniń jeke problemań. Al bul jerde másele búkil eldiń, el bolǵanda da egemendiginiń eleń-alańynda, táýelsizdiginiń tabaldyryǵynda turǵan, áli ári-sári kúıdegi eldiń taǵdyryn aıqyndaıtyn sheshimge kelip tireledi ǵoı. Oǵan qalaı qınalmassyń?
Almatynyń jańa memlekettiń astanasy kúıinde qala almaıtynynyń taǵy bir sebebi boldy. Qanshama jyl keńestik sosıalıstik respýblıkanyń astanasy retinde qalyptasyp qalǵan ol qalada sol kezdegi sirespe saıasattyń salqyny báribir sezilip turatyn. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Prezıdent Apparatynyń, Úkimet Keńsesiniń keshegi Kompartııa ǵımaratynda otyrýynyń ózi psıhologııalyq turǵydan kóńilge birtúrli áser etetin sııaqty kórinýshi edi. Almaty ózine túsken jańa geosaıası júkti kótere almady. Men týraly kitap jazǵan aǵylshyn avtory Djonatan Aıtkenniń Almaty jaıynda qalanyń aýmaqtyq jáne ekologııalyq kemshilikterden ózge jarııa etile bermeıtin basqa da problemalaryn ataǵany bar. Aıtken Almatyny óziniń stıli men mazmuny jóninen keńestik ahýaldaǵy shahar bolatyn, kóp qazaqtar onda ózderin jaısyz sezinetin degen edi. Degenmen, sol Almatydan astanany kóshirýge bekinýdiń ózi ońaı táýekel emes.
– Almatynyń qadir-qasıetin siz Astananyń halyqaralyq tusaýkeserinde sóılegen sózińizde aıshyqty aıtyp edińiz. Mine, bylaı degensiz: «Bárimizdiń de jastyq dáýrenimiz, degenderimizge jetýimiz, kemelimizge kelýimiz sol bir ǵajaıyp qalaǵa etene baılanysty. Jańasha dáýrendeýimizdiń dál bir osy shyraıly shaǵynda, shapaǵatty saǵaty men mereıli mınýttarynda azattyǵymyzdyń aq qusyn óz baýyrynan aspandata samǵatqan aıaýly Almaty men áziz Alataýǵa bárimiz de tikemizden tik turyp, basymyz jerge jetkenshe ıilip, qansha márte taǵzym etsek te, artyqtyǵy joq dep bilem. Dúnıe turǵansha tur, jánnat qalpyńnan jazbaı, jasaı ber, jaınaı ber, qydyr qonyp, qut daryǵan kıeli qonys, múbárak meken – Almaty!.. Bıikke samǵap, qıyrdy sharlaý, zamannan qalmaı zymyraı zaýlaý – myna bizderge óziń bergen tárbıe, óziń kórsetken ónege, óziń tapsyrǵan tarıhı amanat!».
Suhbattarymyzda dáıeksózderdi paıdalanyp júrmin ǵoı. Osy tusta gazette sizdiń Almatyda ǵalymdarmen kezdesýde bul sheshimniń ulttyq qaýipsizdikke qandaılyq qatysty ekendigin aıtqan sózińizdi keltirýdiń oraıy bar sııaqty.
– Keltir. Qaı sóz ekenin shamalap otyrmyn.
DÁIEKTEME:
«Ashyǵyn aıtaıyn, bul sheshimniń bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizge tikeleı qatysy bar. Myńdaǵan jyldar boıy ata-babalarymyz meken etken qasıetti qazaq jeriniń bir bóligin – aıaýly Saryarqany saıası saýdaǵa salyp, darqan dalamyzdy daý-damaıǵa aınaldyrǵysy keletinder bar kezde, soltústiktegi shuraıly óńirge sýyq kóziniń suǵyn qadaıtyndar bar kezde biz myna jyly jerde, ásem qala – Almatyda tynysh otyra almas edik.
Biz Alataýdyń baýyryna syımaı ketken joqpyz, qaıta jer jánnaty Jetisýdy qımaı-qımaı kettik. Tarıhtyń qatal talaby osyndaı».
N.Nazarbaev,
«Qalyń elim, qazaǵym»,
«О́ner», 1998, 296-bet.
– Astanany Almatydan aýystyrý jónindegi oıǵa qashan bekindińiz?
– Bul týraly oıdyń ózi sál erterekte, 1992 jyly týǵan. Áıtse de ol kezde muny tis jaryp eshkimge aıtqan emespin. Aıtpaǵanym da durys boldy. Ol jyly mundaı ıdeıa kóterýge tipti erte edi. Bul tańdaýdyń da óziniń tarıhı sebepteri bar. Ertedegi babalarymyz geosaıasat degenniń ne ekenin Makıavellıdi oqymaı-aq bilgen. Sodan da osy Saryarqadaǵy Ortaq pen Kertaq, Ulytaý men Kishitaý sııaqty mekenderde baıaǵy Joshy men Batý hannyń zamanyn bylaı qoıǵanda, Orda-Ejen, Taıbuǵa, Kóshim, Orys, Ábilqaıyr, Shaıbanı kezinen, beridegi Táýke men Abylaı dáýirinen ulysymyzdyń týy tigilgen. Osy jerdegi ejelgi Bozoq qalasy bir kezde Qypshaq handyǵynyń astanasy bolǵan.
– Sonymen, aldymen astanany aýystyrýǵa bekindińiz, odan keıin ony eldiń ortasyna alyp kelýge toqtadyńyz. Sonda qandaı jerler qarastyryldy?
– Aldymen oıǵa Ulytaý keldi. Aty da, zaty da astana bolýǵa suranyp turǵan sııaqty. Qasıetti óńir. Bar qazaqtyń basy aldymen sonda qosylǵan. Barlyq rý-taıpalardyń tańbalary tasqa qashalyp, babalarymyz birlikke anttasqan jer ǵoı. Táýke han Ulytaýda han saılanǵan. Abylaıdyń ordasy da Ulytaýda bolǵan. Biraq bizdiń ǵasyr – pragmatızm ǵasyry. Ulytaýda sý kózderi tapshylyǵynyń, temir joldyń joqtyǵynyń ózi bul oıdan birden bas tartqyzdy. Qaraǵandy, Kókshetaý, Aqtóbe qalalary da bolashaq astana bola ala ma degen turǵyda qarastyryldy. Bylaısha qaraǵanda, meniń búıregim Qaraǵandyǵa kóbirek burylýǵa tıisti edi. Sonda eńbek jolymdy bastadym, sonda úılendim, sonda balaly-shaǵaly boldym, sonda qyzmet babymen óstim. Biraq, Qaraǵandy astana jasaýǵa kómir shahtalarynyń áserinen jer jıi-jıi oıylýy múmkin ekendiginen jaramady. Kókshetaýdyń ınfraqurylymynyń álsizdigi birden kórindi. Aqtóbege qaraı ótsek biz eldiń bir qıyrynan ekinshi qıyryna shyǵyp ketetin edik. Jalpy, qalalardy, ásirese, astana bolýǵa laıyqty qalalardy baǵalaýdyń álemde qabyldanǵan 32 ólshemi bar eken. 1994 jyldyń basynda men qurǵan arnaýly komıssııa áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter, aýa raıy, jer bederi, seısmoahýal, qorshaǵan orta, ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymy, kommýnıkasııalar, qurylys kesheni, eńbek resýrstary sııaqty kóptegen jaǵdaıattardy qarastyra kelip, Aqmolanyń artyqshylyqtary kóbirek degen tujyrymǵa toqtady.
– Ol qandaı artyqshylyqtar?
– Aldymen aıtatyn artyqshylyǵy – Aqmola qazaq dalasynyń jer kindigi deıtindeı mańaıda turǵandyǵy, el ekonomıkasynyń damýyn aıqyndaıtyn iri sharýashylyq óńirlerinen alys emestigi. Taǵy bir artyqshylyǵy – toǵyz joldyń torabynda ekendigi. Endigi bir artyqshylyǵy retinde qalanyń kólemi shaǵyndyǵyn, halqynyń sany shekteýliligin, ıaǵnı qurylys salýǵa da, tıisinshe demografııalyq ósýge de múmkindigi kóptigin aıtýǵa bolady. Qalanyń qaq ortasynyń ózinde jalpy aýmaǵy 30 gektardaı jer bir qabatty eski úılermen toltyrylǵan. Keleshekte ol úılerdiń bárin súrip tastap, qalaǵanyńsha qurylys sala berýge bolady.
– Aqmolanyń, burynǵy Selınogradtyń kezinde qarqyndy damı almaı qalǵanynyń ózi túptiń túbinde artyqshylyq bolyp shyqqan ǵoı sonda?
– Bir esepten solaı dese de bolady. Aqmolanyń ózimniń kóńilime qonǵan taǵy bir tusy – erke Esildiń boıynda turǵany. О́zen degen qalanyń sáni ǵoı. Aýyz sý, tehnıkalyq sý jaǵynan da kóp qıyndyq kelmeıtinine kózimiz jetti. Kólik ınfraqurylymy qalada jaqsy damyǵan. Arqanyń aýasyn aıtsaıshy! Aqmolanyń ekologııalyq turǵydan artyqshylyǵy tipti daýsyz edi. Qalanyń taǵy bir jaqsy jeri – qurylystyń Almatyǵa qaraǵanda eki esedeı arzanǵa túsetini. Osynyń bárin oılaı-oılaı, barlyq jaǵynan esepteı-esepteı kelip, aqyry bolashaq astananyń orny Aqmola bolady dep sheshtik. Áýeli bul ıdeıany zııaly qaýymnyń aýzymen aıtqyzýdy, qoǵamdyq pikirdi zerttep baıqaýdy oryndy sanadyq.
– Osy tusta myna bir jaıdy aıtqym keledi. Bul máseleni aldymen «Qazaq ádebıeti» gazeti kótergen. Bir top jazýshylardyń ashyq hatyn jarııalaǵan. Ol kezde Prezıdent Apparatynda bólim meńgerýshisiniń birinshi orynbasarymyn. Gazet qozǵaǵan másele maǵan tosyn kóringeni sondaı, qyzmettik quqymdy paıdalanyp, bas redaktor Oralhan Bókeıdi kabınetime shaqyrǵanym, «memlekettiń taǵdyryna qatysty mundaı máseleni biraýyz aqyldasyp alý qajettigi» jóninde ózimshe eskertýimdi aıtyp jibergenim de bar. Sóıtsem, sizdiń aıtýyńyzben jasalǵan sharýa eken ǵoı ol… Apparatta júrip bizdiń ózimizdiń osy áńgimeden habarymyz bolmapty.
– Iá, Oralhan sol kezde gazet basshysy retinde meniń bir sheteldik saparyma qosylǵan. Ushaq Almatydan shyǵyp, osy Astananyń tusyna kelgende shaqyryp alyp, «Qarashy, qandaı baıtaq jer. Elimizdiń dál ortasy. Qandastarymyz bul jaqta áli az. Túbi astanany osy jaqqa aýystyramyz» dep ashyq aıttym da, oǵan gazetine jazýshylardyń pikirin shyǵarýdy, sóıtip jurttyń qulaǵyn úırete berýdi tapsyrdym. Solaı bolǵan.
Sharl de Golldiń: «Joǵary bılik adamdy jalǵyzdyq pen muńǵa batyrady» degen sózi bar. Sol sóz astana aýystyrýdy oılastyrǵan kezde esime jıi túsetin. Áýelde munymdy tipti aınalamdaǵy adamdardyń ózi qoldaı qoımady. 1993 jyldyń sońyna qaraı jurt aldynda bir sóılegenimde astanany Almatydan aýystyrý qajet bolatyn sııaqty dep aıtyp kórip, ańysyn ańdap baıqaǵanmyn. Bylaısha qarasańyz, eldi eleń etkizetindeı, tipti sensasııalyq áńgime emes pe? Al zaldaǵy jurtshylyq onsha eleńdeı qoıǵan joq. Tap bir men mátinnen jańylyp ketkendeı qarady. Ań-tań qaldym.
– Iá, astanany aýystyrý ıdeıasy á degennen búkil halyqtyń qoldaýyn ıelenip kete qoıǵan joq. Biraz jurttyń el bolyp esimizdi jııa almaı jatqan shaqta osyndaı ǵalamat iri sharýaǵa kirisý qajet pe ózi degeni ras. Mundaı sonshalyqty jańashyl, sonshalyqty tosyn, sonshalyqty batyl ıdeıany barshanyń birdeı túsinip, jaqtap ketýi de ońaı emes edi. Mysaly, Almatyda júrgizilgen qoǵamdyq pikir saýalnamasy boıynsha ondaǵylardyń deni Aqmolaǵa kóshý degendi tipti estigileri de kelmegenin ózińiz «Qazaqstan joly» kitabyńyzda jazǵansyz. Astananyń 10 jyldyǵy qarsańynda bizge bergen suhbatynda Imanǵalı Tasmaǵambetov áýelde osy sheshimge kúmánmen qaraǵanyn, sizdiń ózine batyra aıtqan bir sózińizden keıin bul ıdeıanyń qyzý qoldaýshysyna aınalǵanyn áńgimelegen bolatyn.
DÁIEKTEME:
«Sol jyldary óz basymnan ótken myna jaı esimde qalyp qoıypty. Bir joly Nursultan Ábishuly jeksenbi kúni seıil qurýǵa taý jaqqa bardy. Prezıdent kómekshisi kezim. Parlament astanany aýystyrý jónindegi sheshimdi qoldaǵanymen, bári de óz ornynda turǵan shaq. Kóktemniń jaınaǵan kúni. Sonyń aldynda ǵana jańbyr jaýyp ótken, aýa sańǵyrap tur. Bir qyrqaǵa kóterilip edik, aldymyzdan aınalaıyn arý Almaty alaqandaǵydaı aıqara ashylyp shyǵa keldi. Ǵajap kóriniske súısine qarap turdy da, Nursultan Ábishuly: «Qandaı keremet!» dedi. Sol arada men: «Osyndaı keremetti qaldyryp…» dep qaldym. Aıtylar sóz aıtylyp ketti. «Sen ondaıdy qoı», dedi Nursultan Ábishuly qabaǵyn qataıtyńqyrap. Sóıtti de astanany aýystyrýdyń qandaı-qandaı turǵydan tarıhı qajettilik ekenin jiktep-jiliktep aıtyp shyqty. «Biz mynandaı terrıtorııaǵa eldiń bir shetinen qarap otyryp, ıe bola almaı qalýymyz da múmkin. Arqada, soltústik oblystarda demografııalyq ahýaldy qalaıda ózgertýimiz kerek. Myna eldiń negizgi ıesi kim ekenin búkil álem bilýge tıis. Eldiń ıesi eldiń qıyr-qıyryna birdeı qarap otyrýǵa tıis. Tym bolmasa sony túsinseńdershi. Ekonomıkany el ortalyǵynan basqarǵan tıimdi, Aqmola toǵyz joldyń torabynda tur, oblystardyń astanamen baılanysy da ońaılaıdy» dep bastap, biraz áńgime aıtty. «Bul men úshin emes, bul el úshin kerek, eldiń erteńi úshin kerek, munyń mánin qazirgi adamdar tolyq uǵar-uqpas, biraq bolashaq urpaqtarymyz uǵatyn bolady», dep bitirdi sózin Nursultan Ábishuly. Shynymdy aıtsam, meniń astana aýystyrý ıdeıasyn jan-tánimen qoldaıtyndardyń qataryna nyq senimmen qosylýym da sol kúngi áńgimeden bastalǵan edi».
I.Tasmaǵambetov,
«Memlekettiń mereıli merekesi»
«Egemen Qazaqstan», 2008 jylǵy 6 mamyr.
– Men 1994 jylǵy 6 shildede depýtattar aldynda sóılegen sózimde astanany kóshirýge ketetin qarajattyń ishinde orny tolmaıtyny tek kóshi-qonnyń naqty shyǵyndary ǵana bolatynyn, qalǵan qarjynyń bári keleshekke salynǵan ınvestısııa ekenin aıttym. Búgingi kúnniń deńgeıinen joǵaryraq qaraı alsaq, memlekettiń keleshektegi múddeleri turǵysynan oılaı alsaq, astananyń Arqaǵa aýystyrylýy qaı jaǵynan qaraǵanda da ózin ózi aqtaıtyn sheshim dedim. Pikirtalas barysynda depýtattardyń birazy meniń usynysymdy qoldaýǵa beıim emes ekeni kórine bastady. Olardyń keıbireýleri ekonomıkanyń mynandaı daǵdarysty kezeńinde, jurtqa jalaqysyn ýaqtyly tóleı almaı jatqanda astana aýystyrýǵa eshqandaı múmkindik joq degendi kóldeneń tartsa, endi bireýleri ıdeıa negizinen durys, biraq onyń oryndalýyn keıinge qaldyrý kerek degendi aıtysty. Ashyqtan ashyq qarsylyq bildirgender de boldy. Talqylaý shegine jaqyndaǵan tusta Ábish (Joǵarǵy Keńes Tóraǵasy Á.Kekilbaev – C.A.) sóz taýyp ketti. Aıaq astynan: «Prezıdent astanany Aqmolaǵa kóshirý jónindegi usynysyn shilde aıynda engizip otyr. Kelińizder, Nursultan Ábishulynyń aıtqanyn qoldaıyq, usynysyn qabyl alaıyq. Munyń ózi Elbasymyzdyń týǵan kúnine jasaǵan tartýymyz bolsyn», dep jibergeni… Sol-aq eken, usynys daýysqa salynyp, ótti de ketti. Ras, az ǵana daýys basymdyǵymen qabyldandy usynysym. Tegi, jaqtap daýys bergen depýtattardyń birazy «Týǵan kúninde Prezıdenttiń betin qaıtarmaı-aq qoıaıyqshy. Munyń bolatyn-bolmaıtyny belgisiz ǵoı áli» dep te qaraǵan sııaqty.
– Sonymen, sheshim qabyldandy. Jumys qalaı bastaldy?
– Mundaı jumysty bastaý ońaı emes. Qaı zamanda da, qaı qoǵamda da astana aýystyrý kez kelgen memlekettiń ómirindegi erekshe oqıǵa, tarıhı beles. Jalpy, álemde astanalar 140-tan astam ret kóshirilgen eken. Onyń sebepteri ártúrli. Mysaly, Brazılııada astana eldiń túkpirdegi terrıtorııalaryn damytý, jańa ekonomıkalyq aımaqtar ashý maqsatymen aýystyrylǵan. Reseı men Qytaıda astanalar syrtqy áskerı qaterden qutylý úshin kóshirilgen. Mysaly, Aspanasty eli astanasyn alty ret aýystyrǵan eken. Astanalar aýystyrýdyń bárinde de bul qadamdar barshanyń jappaı qoldaýyna ıe bolǵan emes. Meniń dosym – Ispanııa koroli Hýan Karlos I kezinde korol Fılıpp II-niń astanany Toledodan Madrıdke aýystyrý kezinde qyp-qyzyl daý shyqqanyn aıtyp bergen edi. Djordj Vashıngton eldiń jańa astanasyn jan balasy turmaıtyn jerge atymen jańa qala salý arqyly aýystyrǵan kezde de aıaýsyz synnyń astynda qalǵan eken. Men de ondaı synnyń talaıyn estidim. Bir gazet tipti «Personalnaıa stolısa Prezıdenta Nazarbaeva» dep turyp maqala jarııalady. Onda eshqandaı strategııalyq jospar da orasan zor qarjyny eńbekaqy, zeınetaqy tóleýden, azamattardyń basqa da problemalaryn sheshýden buryp áketýdi aqtaı almaıdy dep jazyldy. Halyq arasynda oıbaı, ne deısiń, Aqmolada jaz boıy ańyzaq soǵyp turady eken, qys bolsa qalany qar basyp qalady eken, ózi batpaqta tur eken, ishýge jaraıtyn aýyzsýy joq eken degendeı neshe túrli áńgimeler gýleı esip jatty. Aqmolanyń aýa raıy sonshalyqty ǵajaıyp dep aıtý qıyn da shyǵar. Arqanyń azynaǵan borany aptalap soǵatyn kezderi de bar. Bir joly áýejaı táýlik boıy jabyq turyp, tipti tikushaq ta qona almaıtyndaı jaǵdaı bolǵan soń Kókshetaýdan poıyzben kelgenim de esimde. Biraq, týǵan elińde jeri jaman meken bola ma eken? Osynyń bári bizdiń Otanymyzdyń jeri, Otanymyzdyń tabıǵaty, Otanymyzdyń klımaty. Týǵan jerdiń tútini de tátti emes pe? Al Arqa tósindegi tabıǵattyń ózindik sulýlyǵy bólekshe. Bylaı shyqsań Qorǵaljyn, bylaı shyqsań Býrabaı, bylaı shyqsań Ereımentaý, ári qaraı júrseń Baıanaýyl bastalyp ketedi.
Qaıteıik, sol tusta qalanyń halyqaralyq tusaýkeserine daıyndyq jónindegi bizdiń jumysymyz jaıynda «Jutta jasalǵan toı» dep turyp sóıleıtin jýrnalıster de tabyldy. Gazetter men telearnalar Aqmolanyń masasyn da ábden jazdy, kórsetýdeı-aq kórsetti. Sonyń eshqaısysyna da júıkemdi juqartyp jatqan joqpyn. Ondaı-ondaıǵa kóńil bólýge de ýaqyt joq edi. Oǵan eń jaqsy jaýap – qalanyń topyraǵyn qurǵatý, masanyń kózin joıý. Biz ol máseleni tez-aq sheship tastadyq. Esil jaǵalaýyndaǵy qamystar tolyq qurtyldy, qalanyń ishindegi ashyq jerdiń bárine shóp tuqymdary sebildi, asfalttaıtyn jerdiń bári asfalttaldy. Sóıtip, masa týraly yzyń sóz de sap tyıyldy.
Basqa da neshe túrli áńgimeler boldy. Bireýler juldyz joramalshy Nazarbaevqa 1997 jyly Almatyda joıqyn zilzala bolady, qala qırap qalady dep aıtypty, sodan Prezıdent dereý astanany aýystyrýǵa kirisipti dep te soǵypty.
Qysqasy, men astana aýystyrý arqyly ózimniń saıası bolashaǵymdy báske tigip turǵanymdy burynǵydan da tereńirek paıymdadym. Sodan «Sheshingen sýdan taıynbas» dep jumysqa kirisip kettik. Aqmolaǵa jıi, aı saıyn derlik baryp turdym. Kóbine áýejaıdan túse sala tike qurylys nysandaryna tartatynmyn.
– Qysta qarǵa kómilip, jazda masaǵa talanyp, kúzde balshyqqa malshynyp, kóktemde kóshesi oıylyp jatatyn Aqmoladan astana jasaý ońaı is emes, árıne.
– Eń qıyny jańa astanaǵa qajetti qarjynyń kózin tabý edi. Qarjy tabylsa jumys júredi. Bul iske men bar bedelimdi saldym. Aqmola erkin ekonomıkalyq aımaǵynyń qoryn qurý arqyly biraz aqsha jınaldy. Keńes Odaǵynan qalǵan materıaldyq rezervti de iske qostyq. Ol rezerv soǵys shyǵa qalsa dep jınalǵan metaldar men temir qorytpalarynan, qurylys materıaldarynan turatyn. Sonyń Qazaqstanǵa qajetti bóligin qaldyrdyq ta, qalǵanyn satyp, odan túsken jıyrma mıllıon dollardaı qarjyny astana qoryna quıdyq. Jalpy, biz Astanany bıýdjetke kóp salmaq túsirmeı salýǵa tyrystyq. Ár teńgeniń esepte turýyn, artyq shyǵyn bolmaýyn qadaǵaladyq.
Aqmola ákimi Amanjol Bólekbaevtyń prınsıptiligi esimde qalypty. Qaladaǵy Respýblıka dańǵylyn, áýejaıǵa baratyn joldy asfalttaý úshin japon tehnıkasyn satyp alý jóninde Úkimet sheshim qabyldaǵan. Ákim ol sheshimdi oryndaýdan bas tartady. Nege? Baǵasy tym qymbat – 4 mıllıon dollar. Asfalt tóseıtin tehnıka sonsha tura ma deıdi. Úkimet sheshimdi nege oryndamaısyń dep qysa túskennen keıin ol, amal joq, maǵan keldi. «Bul baǵamen kelispeseń, jaýapkershilikti óz moınyńa júktep, óziń satyp al», dedim. Sodan ol Germanııaǵa júrip ketti. Barsa dál sondaı tehnıka nebári 800 myń dollar turady eken… Ol tehnıka tez-aq kelip, sapaly asfalt tóseldi.
Aqmoladaǵy qurylystyń basty qarjy kózi ınvestısııalar boldy. Sheteldik ınvestorlardan paıyzsyz nesıeni on jyldyq merzimge alýǵa qol jetkizdim. Munyń syrtynda granttar men ótemsiz ınvestısııalar boıynsha kóptegen nysandar salyndy. Mysaly, Aqorda Ábý-Dabı damý qorynyń 22 mıllıon dollarlyq grantyna turǵyzylǵan. «Nur-Astana» meshitin Katar memleketi 15 mıllıon dollarǵa grant esebinen turǵyzdy. 33 mıllıon dollarlyq «Astana-Taýer» ortalyǵyn Túrkııa qarjylandyrdy. Qazirgi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ǵımaraty Kýveıt granty, Saltanat saraıy Oman ámiriniń syılyǵy, «Alataý» sport kesheni munaı salasyndaǵy ınvestorlar granty, taǵy basqa. Ondaı ǵımarattar birtalaı. Saýd Arabııasynyń, Birikken Arab Ámirlikteriniń, Italııa men Japonııanyń, basqa da elderdiń granttary, nesıeleri birinen soń biri kelip jatty. Ol qarajattyń kópshiligi elge, eldiń Prezıdentine syı retinde berildi.
О́zimizdiń azamattar da irilik tanytty. Osy jaqqa kelgende Aqmolanyń bıznesmenderin jınaǵan edim. Olarǵa áńgimeniń basyn ashyp aıttym. «Jigitter, qurylysty jaqsy salady ekensizder. Kómektesińizder, solardy qalaǵa syılańyzdar», dedim. Asqar Mámın degen jigitten ózi satyp alǵan «Máskeý» qonaq úıin memleketke qaıtarýdy suradym. Azamat eken, sózge kelgen joq, qaıtardy da berdi. Keıin biz ol ǵımaratqa Syrtqy ister mınıstrligin ornalastyrdyq. Basqa bıznesmender de solaı etti.
Basqa amal da qalmaǵan edi. Qalada iske tatyrlyq ǵımarat óte az. Qydyryp baratyn, qyzyqtap kóretin jer joq dese de bolady.
– Sol kezdegi senatorlardyń biri О́mirzaq Ozǵanbaı «Egemen Qazaqstanda»: «Sonymen, Parlament depýtattary – bizder jataqhanada jatyp, Parlament ǵımaratyn jóndeý jumystary bite qoımaǵasyn, onyń jarym-jartylaı salynyp bolǵan, syry keppegen bólmelerinde otyrys, jınalys ótkizip, jumysqa kiristik. Kirip-shyqqanda keńse ishindegi áli tóselip bitpegen kovrolandy qurylysshylar tósep, qıyp qoıǵan bólikterin attap ótetinbiz. Kórshi bólmelerde qurylysshylar jumyspen arpalysqa túsetin. Kóshede asfalt tóseli