Beısenbi, 4 sáýir 2013 2:17
Qadirmendi jurt nazaryna óz oı usynysymdy tartardan buryn, uly Abaıdyń myna shýmaǵy eske túsedi. «Qalyń aǵash japyraǵy, Sybyrlasyp ózdi-ózi, Kórinbeı jerdiń topyraǵy, Qulpyrǵan jasyl jer júzi». Kemeńger aqynnyń osy óleń shýmaǵy ǵajap tabıǵı kórinisti sýrettep, kóz aldymyzǵa qalyń aǵashqa toly tabıǵattyń qulpyra tamyljyǵan shaǵyn tamasha elestetip turǵan joq pa?! Jasyl jelekti aǵashtar baıtaq dalamyzdyń saı-salalarynda, shoǵyrlanǵan aýyl-qalalardyń kórki ekendigin aıqyndap tur emes pe?!
Beısenbi, 4 sáýir 2013 2:17
Qadirmendi jurt nazaryna óz oı usynysymdy tartardan buryn, uly Abaıdyń myna shýmaǵy eske túsedi. «Qalyń aǵash japyraǵy, Sybyrlasyp ózdi-ózi, Kórinbeı jerdiń topyraǵy, Qulpyrǵan jasyl jer júzi». Kemeńger aqynnyń osy óleń shýmaǵy ǵajap tabıǵı kórinisti sýrettep, kóz aldymyzǵa qalyń aǵashqa toly tabıǵattyń qulpyra tamyljyǵan shaǵyn tamasha elestetip turǵan joq pa?! Jasyl jelekti aǵashtar baıtaq dalamyzdyń saı-salalarynda, shoǵyrlanǵan aýyl-qalalardyń kórki ekendigin aıqyndap tur emes pe?!
Osy óleń joldarynyń tabıǵı kórkemdigine, tabıǵatty qulpyrtatyn jasyl jelektiń kórkine kúmán keltirer jan bolmas. Sonymenen, «kıingen kelinshekteı oqaly orman, gúldi orman janǵa saıa, malǵa qorǵan» degendeı, aýyl-aımaǵymyzdy kórkeıtip, búkil keń dalamyzdy jaıqalǵan ný ormanǵa bólesek, shirkin, aıryqsha ıgilikti is bolar edi. Osyndaı ǵajap elesti, eń bastysy, shyǵyn shyǵarmaı, artyq ter tókpeı shyndyqqa aınaldyrýǵa bolady degen oıdamyn.Aǵash jazda – ystyqtyń lebin, qysta aıazdy borannyń qarqynyn toıtaryp, báseńdetedi. Mańaıynda ylǵaldylyqty saqtap, aınaladaǵy topyraqtyń qunarlylyǵyn kóterip, shańdy jel men qumdy daýylǵa árkez tosqaýyl bolady. Aǵashtyń jalpy adamzatqa berer paıdasynyń aıryqsha mol, álemdegi tabıǵı jańǵyrý prosesterine úlesi orasan zor ekeni aıdan aıqyn. Qaı jaǵynan alsańyz da, aǵash ósirý ár pendeniń tirligine óte tıimdi. Mysaly, adam qoreksiz bir aı, sýsyz bir apta ómir súre alsa, aýasyz 3 mınýttaı ýaqyttan keıin jaryq dúnıeden ótedi. Sonymen, asa bir kerekti nárseni aǵaıyn-dostan qolqalap suraǵanymyzda, qaısymyz bolsyn «aýadaı qajet» bolyp tur dep eń salmaqty sońǵy sózimizdi kóldeneń tartatynymyz sondyqtan. Biraq qandaı da qundy zat bolsyn bir jutym taza aýaǵa jetpeıdi. Aýasyz adam ómir súre almaıdy. Qazirgi jaǵdaıda jumyr jer betinde óndiristiń keń aýqymdy da qarqyndy damýynyń saldarynan jaıylǵan aspan keńistigindegi ýly kómir qyshqyldy gazy men basqa da zııandy zattardy boıyna tartyp, oǵan aqy suramaı, tapjylmaı «únsiz» eńbek etetin, adamǵa qajetti ottegin bólip shyǵaratyn jasyl jelek aǵashtar. Japyraǵy jaıqalǵan aǵashtan artyq aýany tazartyp, qorshaǵan ortadaǵy tepe-teńdikti retteıtin tabıǵı nárse joq deýge bolady. Jyldan-jylǵa jer betinde shóleıtterdiń ulǵaıyp, qurǵaqshylyqtyń keń etek alýy, aýa raıynyń kúrt buzylýy (tabıǵı apattardyń oryn alýy), sonymen qorshaǵan tabıǵı ortanyń burynǵy qalpynan ózgerip, lastanýyna tikeleı sebepshi bolyp otyrǵan qaısybir qurlyqtar aımaqtarynda suǵanaqtyq paıdakúnemdikke salynǵandar áreketinen jahanda ormandardyń arealy múldem kemip, birjolata joıylyp bara jatqandyǵynan ekendigi búgingi kúnniń qasireti deýge de bolady.Al ózimizdiń Qazaqstan tabıǵı aýmaǵyn kózimizge elestetsek, orman keń-baıtaq jerimizdiń 5,5 paıyzyn ǵana alyp jatqanyn baıqar edik, onyń ózinde, olardyń basym kópshiligi adam aıaǵy baspas taý bókterlerinde (Alataý, Altaı, Tarbaǵataı taýlarynda) ornalasqan. О́kinishke qaraı, elimizdiń terrıtorııasynyń 44 paıyzy shól dala, 14 paıyzy jartylaı shóleıt bolyp keletinin eske alyp, tabıǵı ortamyzdy jaqsartý joldaryn sanamyzǵa salyp, tereń saralaýymyz úlken azamattyq paryz. Osylardy esten shyǵarmaı, únemi aǵash egý mádenıetin túbegeıli qalyptastyrý qajet. Kóktem, kúz kele aǵash egeıik, aǵaıyn. Al egilgen jasyl jas aǵashty jónsiz kesýdi, Allanyń jolynan, paıǵambardyń ósıetinen taıǵan teris qylyq dep tanyǵan durys. Eger aǵash sharýashylyǵyna kúrdeli zııan keltirilgen bolsa, oǵan kináli adam tipti qylmystyq jaýapkershilikke tartylatyny qoldanystaǵy zańda qamtylǵan.Árıne, aǵash egýdi aýyzǵa alǵanda «aıtýǵa ońaı» deıtinder az bolmas. Shynyna kelsek, ol oryndy da. О́ıtkeni, aǵash kóshetterin aqshaǵa satyp alý, terlep-tepship jer qazyp, olardy otyrǵyzý, odan sý quıyp turý ońaı sharýa emes. Biraq, osy jobany qarjy shyǵynynsyz, aýyr eńbekti talap etpeıtindeı turǵyda iske asyrýǵa bolatyndyǵyn aıtýdy jón kórip otyrmyn.Aýyl basy men mańaıyndaǵy saı-salany jasyl jelekke bóleýdiń bir tásili, ol – terekterdi mol ósirý. Terek óte ósimtal, tez boı kóterip, jetiletin aǵash bolyp sanalady. Sondyqtan bes-alty jyl ishinde terekter ósip-ónip, eldi kórkeıtip, aımaqty árlendirýmen qosa mańaıyndaǵy alqapty kók shalǵyn eteri sózsiz. Ár qala, ár aýyl basyna janǵa jaıly aýa raıy ornyǵar edi. Al ýaqyt óte, qýraǵan terekterdi sharýashylyqqa da paıdalanýǵa bolary túsinikti.Atap ótetin nárse, kógaldandyrý sharalaryn qolǵa alǵan shaqta, ulpa shashpaıtyn atalyq terekterdi paıdalanǵan jón. Olardy kóshe boılaryna, aýyldan shyǵar jol jıekterine kóbirek otyrǵyzsa ońdy bolar edi. Terekterdi tez ósetindigine baılanysty turmystyq maqsatta, arnaıy keń alqapqa otyrǵyzyp, ýaqyty kele birte-birte paıdalanýǵa bolar edi. Al, terekter boı kótergenge deıin aıalaı ósirse olar jyldan-jylǵa jasyl jelekke, ný ormanǵa aınalar edi.Terekterdi ósirý ádisin búkil respýblıka halqy irkilmes izgi dástýrge aınaldyrsa, elge dep jasalǵan asa úlken ıgilikti is bolar edi. Osy bastama ótken 2012 jyly Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdanynda qolǵa alynǵan edi. Bul qaıyrly is aýdan ákimdiginiń qoldaýymen óz jalǵasyn taba berer degen úmittemiz.О́zimnen bastasam, úsh jyl buryn Astanadaǵy kópqabatty úıimizdiń (Otyrar kóshesi, 8/2) aýlasyna 5 terektiń kóshetin otyrǵyzyp, ár jaz boıy aptasyna úsh ret sý quıyp, baptap ósirdim. Qazir olar boı kóterip, aýlamyzdaǵy jazda qyzyp ketetin asfaltqa edáýir kóleńke túsirer qalypqa keldi. «Kóleńkeli qorǵandy» buryn oılaryna almaǵan aýqatty turmys quryp jatqan, ár bastarynda eki-úsh avtokólikteri bar, bastary jas kórshiler qazir dán rıza. Oǵan qosa olar endi balalarymen sol terekterdi saıalaıtyn boldy.Taǵy aıta keter jaıt, Eýropa keńistiginde taralǵan oralymdy mynadaı qanatty sóz bar. «Kezinde Grekııa eli jasyl jelekke bólengen, gúldengen jer bolatyn, biraq qazir onda eshkilerdiń jebirliginen jalańqaı tastar ǵana qaldy». Sondyqtan terekterdiń jandy talshyq kóshetteri boı kótergenshe mal baspaıtyn jerlerge otyrǵyzǵan jón bolar edi. Al, Madagaskar aralynda jappaı aıaýsyz qııýdyń saldarynan aǵashtardyń besten biri ǵana qalǵan. Olardyń barlyǵy óndiristiń qarqyndy damý jolyndaǵy qajettiligin qamtamasyz etý sebebinen shabylǵan. Ol aralda jalpaq dala boıy qalqaıǵan túrde, jetimsiregen kúıde qalǵany baobab aǵashtary ǵana kórinedi. Ol aǵashtardyń aman qalý sebebi – ol elde olar kıeli bolyp sanalady eken. Osyǵan oraı, elimizde ósken terekterdi aıalap, qasterleıik, aǵaıyn! Týǵan Otanymyzda aq ta, kók te mol bolsyn!Halyq naqyly «bir aǵash kesseń, ornyna on aǵash otyrǵyz» deıdi. Osy ataly sózdiń boıyna jan berý úshin ár azamat ony tyńǵylyqty júzege asyrýdy úlken adamı paryzym dep túsinýi qajet dep paıymdaımyn.
Naqypbek SÁDÝAQASOV,zańger.ASTANA.Sýrette: Naqypbek Sádýaqasov aýladaǵy ózi otyrǵyzǵan 5 terektiń janynda