Asqarbek álemi

Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:18

Ár adam – ózinshe bir álem.О́mirden ornyn taýyp, soǵan qara­paıym bolmysymen, parasat-paıymymen qyzmet ete bilýdiń adamı ónegesin tanytyp kele jatqan izgiligi mol azamat Asqarbek Makınniń jeke álemi de ózine tán shynaıylyǵymen erekshe.Onyń ómirbaıandyq túpnegizin áriden bastasa, kıeli Shyńǵystaýdy mekendegen atalarynyń ótken ǵasyrdyń qıly kezeńderindegi soqtyqpaly, soqpaqty taǵdyr joldaryna sheginis jasaýǵa týra keler edi.

Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:18

Ár adam – ózinshe bir álem.О́mirden ornyn taýyp, soǵan qara­paıym bolmysymen, parasat-paıymymen qyzmet ete bilýdiń adamı ónegesin tanytyp kele jatqan izgiligi mol azamat Asqarbek Makınniń jeke álemi de ózine tán shynaıylyǵymen erekshe.Onyń ómirbaıandyq túpnegizin áriden bastasa, kıeli Shyńǵystaýdy mekendegen atalarynyń ótken ǵasyrdyń qıly kezeńderindegi soqtyqpaly, soqpaqty taǵdyr joldaryna sheginis jasaýǵa týra keler edi. Baı-shonjarlar, eldi qanaǵan feodaldardyń quıyrshyqtary degen qyzyl saıasattyń qýdalaýymen Tobyqty Yrǵyzbaıdyń О́skenbaıdan keıingi ekinshi uly О́serden týǵan nemeresi Maqa áýleti kıeli Shyńǵystaýdan Alataý asyp, Qyrǵyz jeri men Merki óńirine qonys aýdarýǵa májbúr bolady. Sodan beri de araǵa talaı jyldardyń dúrmegi tústi. Búginde abyz jasy, kemel jetpiske jigitteı jigerli qalpymen ıek artqan Asekeń – uly Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyna keıipker bolǵan Yrǵyzbaılardyń biri Maqanyń nemeresi. Al óz ákesi Málgajdar – Orazbaıdyń týǵan jıeni. Qaı jaǵynan kelgende de atadan balaǵa daryǵan tektilik sıpaty osy bir izgi kóńildi aqjarqyn azamattyń jan-dúnıesinen, ómirlik ustanymynan árkez aıqyn ańǵarylyp turatyndaı.

«Men – áke-sheshemniń kenjesi edim, ákem Málgajdar maıdannan jaraly bolyp oralǵanda tilim jańa shyǵyp kele jatqan sábı kezim bolsa kerek. Jaz aılarynyń ishinde bir kúni aıaq astynan úıge kónetoz áskerı kıim kıgen adam qushaǵyn ashyp kirip kelgende, ony jatyrqap, «úıge Mákeń degen bir kisi kirip alyp shyqpaı otyr», – dep jylamsyraǵan kúıi dalaǵa atyp shyǵyppyn, – deıdi balalyq shaǵyn eske alǵan Asekeń. – Qyrqynshy jyldardyń sońy, elýinshi jyldardyń basynda el turmysy áli túzelip kete qoımady. Mekteptegi oqýdan moıyn bosaǵan jaz aılarynda tirsegimiz maıysyp, kolhozdyń jumysyna jegilemiz. Eńbekke erte bastan baýlyndyq. Oılap otyrsam, bir jaǵy kúnkóris, bir jaǵy shyńdalý mektebi bolypty sol kezeńder…»Eńbekke shyńdalý mektebinen alǵan sabaqtar Asekeńniń ómir jolynda óziniń kóp paıdasyn tıgizgeni haq. Jambyl tehnologııalyq ınstıtýtynan bastalǵan oqýyn Bishkek polıtehnıkalyq ınstıtýtynda jalǵastyryp, támamdap, sút taǵamdary óndirisiniń ınjeneri degen mamandyq alǵan jas óren keıinnen osy salanyń iri uıymdastyrýshysy, basshysyna deıingi joǵary bilikti kásibı, laýazymdardyń satylarynan ótti.Kúndelikti tutynymdyq jaǵynan alǵanda tamaq ónerkásibiniń jetekshi salalarynyń biri bolǵandyqtan, sút ónimin shyǵarý kásibi jetpisinshi-sekseninshi jyldary qabiletti isker uıymdastyrýshylarǵa zárý bolatyn. Ulttyq kadrlardyń qatary bul óndiriste múldem mardymsyz bolatyn. Shyn máninde óziniń kásibı tańdaýyna adal berilgen Asqarbek syndy jas mamandar sol kezderi saýsaqpen sanarlyqtaı edi. Jıyrma bestegi janyp turǵan jigit iske qulshyna kirisip ketti. Injener-tehnolog dıplomyn jeleý etip, salǵannan birden ınjener bolmadym degen mansapshyl sezimge berilmedi, Almaty zaýytynda áýeli qatardaǵy aýysym sheberi, odan soń seh bastyǵy jumysyn atqara júrip, óndiristiń qyr-syryna qanyqty, qanyǵa júrip úırendi, úırene júrip, bilgenin basqalarǵa úıretti. О́zin jyldar boıy shyńdaǵan eńbektiń alǵashqy qadamyn jas maman Makın osylaısha sátti bastady.Táýligine shyǵaratyn óniminiń 95 paıyzyn sol kezdegi el astanasy, mıl­lıonǵa jýyq halqy bar Almatyǵa be­retin Esik sút zaýytynda bas ınje­ner, odan soń Aqtóbe qalasynyń sút zaýytynda dırektor, Jezqazǵan ob­lys­tyq sút zaýytynyń bas dırektory, qu­ramynda 13 zaýyty bar Almaty sút ón­dirisi birlestiginiń bas dırektory qyz­metin atqaryp, barlyǵy jıyrma jyl­dan astam osy salanyń búkil san-sa­laly tirshiligimen bite qaınasyp, aıanbaı ter tógip ónegeli eńbek ete bilý ekiniń biriniń peshenesine jazylmaǵan abyroı.Esik zaýytyndaǵy bas ınjenerlik jumysyn sút shıkizaty ysyrabyn boldyrmaýdyń amalynan bastady. Únemshildik tabystyń, berekeniń kepili ekenin sózben emes, ispen kórsetti. Arnaıy ydystarǵa sút quıǵysh shúmekterdiń nyǵyzdaǵyshtary (salnıkteri) tozǵandyqtan ár ydysqa quıylatyn súttiń birazy dalaǵa ketip jatqanyn kórip, dereý iske kiristi. Osyndaı qarapaıym bólshek odaq kóleminde Ýkraınanyń Melıtopol degen qalasynda ǵana jasalatyn. Al oǵan arnaıy baryp nemese tapsyrys berip áýrege túsý ýaqyt alady ári birsypyra qarajatty kerek etedi. Muny oıdaǵydaı sheshýdiń bir-aq joly – sony jasaı biletin mamandar taýyp, óndiris ornynyń óz múmkindigin paıdalaný.Bas ınjenerdiń tikeleı usynysymen Esik qalasynda turatyn nemis ulty ókilderiniń arasynda temirden túıin, aǵashtan oıý oıatyn, qolynan óneri tógilgen sheberlerdiń basyn qurap, zaýyt janynan qurylys sehy men ustahana ashý jobasyn jasap, az ýaqyttyń ishinde ony shuǵyl iske asyryp ta úlgerdi. «Kóz – qorqaq, qol – batyr» degendeı, nyǵyzdaǵyshtardy zaýyt ózi jasap, paıdalanyp, tipti osy bólshekpen bas qala Almatynyń sút birlestigine qaraıtyn zaýyttardy da qamtamasyz etetin jaǵdaıǵa qol jetkizdi. Qala jurty úshin sút taǵamynyń ishinde ótimdisi – aıran. Tehnologııa boıynsha aıran eki túrli – termostattyq jáne rezervýarlyq ádispen daıyndalady. Jańa tehnologııany engizýdi óziniń jeke jaýapkershiligine alǵan Makın aırandy jańa ádispen jasaýdy tez arada jolǵa qoıady. Jańa ádispen daıyndalǵan ónimge arnaıy zerthanalyq saraptama jasalyp, joǵary sapa belgisi beriledi.– Sút ónerkásibi mınıstrliginiń basshylary meniń bas ınjener qyzmetimniń osyndaı azdy-kópti nátıjesin baıqady ma, álde barǵan jerdegi bylyqtardy jónge keltirýdegi shekten tys belsendiligimdi taǵy da bir synap kórgisi keldi me, jumysty júrgize almaı ketken burynǵy dırektordyń ornyna qoımaı, meni Aqtóbeniń sút zaýyty dırektorlyǵynyń qyzmetine jiberýdi uıǵardy. Qarsy bolmadym. Jastyq jigerdiń asyp-tasyp turǵan shaǵy, ómirdi kórý kerek. Qys ishi, sary aıazy saqyldap, demil-demil borany ulyp, ýildegen qaladaǵy jańa jumys ornyma kelgende aryndaǵan esil kóńilim qulazyp, eńsem túsip ketti, – dedi Asekeń 1974 jyldyń qaqaǵan qańtar aıyn esine túsirip. – Munda da sol Esiktegi jaǵdaı aldymnan shyqty. Ondaǵy 150 adam isteıtin zaýyttan anaǵurlym úlken, tórt júz adam jumys isteıtin bul zaýyttyń ishi-syrty azyp-tozǵan.Eki qoldy tómen salyp, unjurǵany túsirý – jeńiliske para-par, dereý is­ke kirisý kerek degen sheshimge kelgen jas dırektor jergilikti «Aýyl sha­rýa­shylyǵy tehnıkasy» mekemesinen elektrmen jylytatyn jylý qazan­dy­­ǵyn aldyryp, jumys ornyna jylý ber­­gizdi. Qys ishinde zaýyttyń eki qa­bat­ty keńsesiniń azynaǵan jumys ból­me­­lerinde búrseńdep otyrǵandardyń óń­derine qan júgirip, áıelder jaǵy sándi kıimderin kıip, ajarlanyp shyǵa keldi.Jumys ornynyń jaǵdaıyn tezde­tip túzep alǵan soń jańa dırektor sút­tiń óndiristik prosesine qajetti bý qazandyǵyn qolǵa aldy. Zaýyttyń táý­lik boıy úzilissiz jumys isteýi bý qazandyǵyna baılanysty. Ol bir sát toqtasa, ónim daıyndaýdyń búkil pro­sesi toqtalady. Al kómirmen jaǵylatyn beıneti kóp kochegarlyq jumysyna jóni túzý adam tabylmaıdy, tabylǵandary kóbine araqqumar, qaıdaǵy bir qaǵylǵan-soǵylǵandar. Olardyń tirligi túngi ońashalyqta araq ishý. Sonyń saldarynan qazandyqtyń jylýy azaıady nemese múldem toqtap qalady. Kúnara tótenshe jaǵdaı, olardy jumystan qýsań ornyna adam tabý qıyn. Dırektor qasyna ınjenerdi, mehanıkterin ertip alyp, túni boıy qazandyqtyń otyn óshirmeýdiń qamymen sabylyp júredi.Jumysty bulaısha durys jolǵa qoıý­dyń múldem múmkin emestigin, qa­zan­dyqty zaýyttan elý metr jerden, temirjoldyń arǵy betinde ótip jat­qan magıstraldy gaz qubyryna qo­sýǵa járdem etýin ózinen joǵary tur­ǵan oblystyq sút birlestiginiń bas­shy­lyǵyna áldeneshe ret aıtyp, tıisti nátıje shyǵara almaǵan dırektor báribir alǵan betinen qaıtpady. Zaýytty gaz qubyryna qosý Odaqtyq Gosplan degen dókeı mekemeniń tóraǵasy Baıbakovtyń quzyryndaǵy másele bolǵandyqtan, muny oblys basshylyǵyna jetkizip, so­lar arqyly Máskeýge shyǵýdan bas­qa lajy qalmady. Jigerli dırektor bul ózekti máseleni oblystyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy Lı­ven­sov­tyń nazaryna iliktirýdiń tóte jolyn taýyp, aqyry oılaǵanyn júzege asyrdy.Jumysynyń jaqsy jaǵynan atalýy kim-kimdi de jigerlendirip, qolǵa alǵan isin odan saıyn órletýge degen yntasyn arttyrady emes pe. Osyndaı kóterińki kóńil-kúıde mınıstrliktiń tóralqa jıynyna kelgen Asqarbek Makın mınıstrdiń buıryǵymen endi Jezqazǵan oblystyq sút óndirisi birlestigine bas dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Qalalyq deńgeıdegi zaýyttyń basshysynan oblystyq dárejedegi óndiris ornyna bas dırektor bolý, árıne, joǵary laýazym bolatyn.Taǵy da nartáýekel. Almatydan jedel Jezqazǵanǵa attanyp, sol jaqtan kelinshegi Aqjanǵa telefon soǵyp, mán-jaıdy aıtady. Sondaǵy telefon arqyly Aqjannyń aıtqan sóziniń álqıssasy «Ol zaýytyńnyń qazandyǵy qandaı eken?» degen saýaldan bastalǵanda ol eriksiz kúlip jiberdi. Qaıda barsa da, taýsylmaıtyn bý qazandyǵynyń jyry kishkentaı uldary Ádilet pen Dáýrendi baǵyp, otbasynyń jaǵdaıymen úıde otyrǵan Aqjannyń janyna da batyp júrgeni bir jaǵynan kúlki shaqyrsa da, aıaýly jarynyń jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı sharýany kúıttegen onyń tynymsyz da tolassyz tirligine enjar qaramaıtyndyǵy kóńil saraıyna umytylmastaı ózgeshe bir jylylyq uıalatqany áli kúnge deıin Asekeńniń jadynda júr eken.Jezqazǵandaǵy eren eńbeginiń nátıjesi ony Qazaqstandaǵy sút óndirisiniń jigerli uıymdastyrýshysy, basshysy retinde birjola tanytty. Bir kezderi eńbek jolyn aýysym sheberi bolyp bastaǵan Almatydaǵy iri birlestikke áýeli bas dırektordyń orynbasary, artynsha bas dırektory laýazymyna taǵaıyndaldy.Táýligine úsh oblystan – Almaty, Jam­byl, Taldyqorǵan oblystarynyń sha­rýashylyqtarynan túsetin 600 tonna sútten jasalatyn 100-den astam túr­li sút taǵamdaryn qalanyń saýda, qo­ǵamdyq tamaqtandyrý oryndary, ba­la­baqsha, aýrýhana jáne taǵy basqa, nebári 1200 núktesine jetkizip turǵan úlken óndiris orny aqaýsyz jumys istedi.Tórt túlik maldan alynatyn súttiń bárinen ónim shyǵarý, halyqtyń dastarqan mázirine, ásirese qymyz ben shubatty molynan usyný isin sekseninshi jyldardyń basynda birlestiktiń bas dırektory tikeleı óz bastamashylyǵymen qolǵa aldy. Túrgennen ári qyryq shaqyrymdaı joǵary Asy jaılaýynda bıe sútinen qymyz ashytatyn shaǵyn seh ashtyryp, kúnine on tonnadaı qymyz Almaty zaýytynyń qymyz ben shubat sehynda arnaıy ydystarǵa quıylyp, qasıetti sýsyn dúken sórelerinen oryn aldy. Al shubatty zaýyt sehyna Sartaýqumdaǵy túıe ósiretin keńshar tikeleı ózderi jetkizip turdy.Eki jarym myńdaı adam jumys isteıtin kásiporynǵa Almaty túbindegi Dmıtrıevka keńsharynda ornalasqan sút zaýytynyń janynan qoı, shoshqa, taýyq, úırek ustaıtyn qosalqy sharýashylyq ashý da sol jyldary bas dırektordyń asa den qoıǵan jumysynyń biri boldy. Jumysshylar men mamandardy arzan etpen, jumyrtqamen, taǵy basqa da aýylsharýashylyq ónimderimen qamtamasyz etý Úkimet tarapynan qoldaý tapqan eń qajetti is edi. Ne kerek, sol kezdegi búkilodaqtyq sosıalıstik eńbek saıysynyń qatarynan eki-úsh jyl mártebeli bas jeńimpazynyń týyn jelbirete ustap, QSRO búkilodaqtyq aýylsharýashylyǵy kórmesiniń Altyn kitabyna qurmettelip aty jazylǵan, odaqqa málim bolǵan áıdik kásiporynnyń bedeli dúrkirep-aq turdy. Birlestik bas dırektorynyń osynsha bedel men abyroıǵa ıe bolýy bir jaǵynan jeńis bolsa, ekinshi jaǵynan ózinen bir saty joǵary otyrǵan ishi tar pendelerdiń qyzǵanyshy men kóre almaýshylyǵyn órshitti. Birlestikke birinen keıin biri tekserýler kelip, joǵary jaqqa ústinen kórineý jala jabylǵan ártúrli aryzdar túse bastady. Burynǵy bastyqtardyń kezinde shyǵynǵa ushyraǵan múlik pen qarjyny túgendeýden eshteńe shyǵara almasyn bilgender oǵan endi ultshyl, proteksııashyl degen jalamen kúıe jaǵýdy qolǵa aldy. Pálen myń adam jumys isteıtin kásiporynda uzyn sany onshaqty qazaq ultynan shyqqan, ózine jerlestik, týystyq jaǵynan eshbir qatysy joq, iske qabiletti qarakóz mamandardy qyzmetke tartýy basshy retinde kadr saıasatyn durys júrgize almady degen kiná bolyp jabysty. Ortalyq Komıtettiń kelisimimen taǵaıyndalatyn iri kásiporynnyń laýazym ıesi úshin ońaı kiná emes edi, biraq bul da dáıegin taba almady. Joǵarydaǵylarǵa jaltaqtaıtyn jergilikti bılik onyń kinásizdigine kózi jete tursa da, arasha turýǵa shamasy jetpedi. Sonaý bir kezderi Yrǵyzbaı teginen shyqqandardy qýdalaǵan keńestik qyzyl saıasattyń óktemshil bıliginiń zorlyǵyna solardan qalǵan asyl tuıaq Maqy áýletiniń perzenti, eliniń tulǵaly, tuǵyrly azamaty Asqarbek alaıda qaıyspady.Asekeńniń halqymyzdyń kórnekti aqyny, qazaq óleńiniń dúldúli Ǵafý Qaıyrbekovpen, qazaq lırıkasynyń talantty tarlany Jarasqan Ábdirashevpen azdy-kópti shyǵarmashylyq baılanysta bolǵan kezderi de bar. Olar munyń oryssha jazylǵan biraz óleńderin qazaqshaǵa aýdarǵan bolatyn. Birneshe kitapqa toptastyrylǵan ár jyldardaǵy jyr sıklderi oı-sezimi tunyq Asekeńniń shabytty áleminiń ózindik bir kirshiksiz nyshany ekeni sózsiz.Toqsanynshy jyldardyń basynda Asekeń bankten paıyzdyq nesıe alyp degendeı, óziniń kánigi uıymdastyrýshylyq qabiletine senip shaǵyn kásipkerlikpen aınalysýǵa bel býdy. Qala ishinen satyp alynǵan bir aýmaq jerge dúńgirshekter men dúken salyp, meıramhana, toıhana keshenin turǵyzdy, bılıard klýbyn ashty. Sodan soń sol saýda-demalys keshenin buzyp ornyna jeke bıznesinen túsken tabysyna kóp páterli úlken sáýletti turǵyn úı keshenin turǵyzdy. Úı turǵyzyp, urpaq ósirip, aǵash otyrǵyzyp, ómirlik iz qaldyrý sııaqty azamattyq sertin Asekeń ómir boıy múltiksiz atqaryp keledi desek, artyq aıtqanymyz bolmas.Janyn kútip, alańsyz da jaıbaraqat kún keshetin endigi osynaý jyldardyń ózinde de onyń adamı áleminde báribir tynshý bolǵan joq. Almatynyń ekologııalyq jaǵdaıynyń nasharlap bara jatqany, ony jaqsartýǵa pármendi sharalardyń áli kúnge qolǵa alynbaýy Asekeńdi kádýilgideı-aq oılandyryp júrdi. Taýdyń tuıyq shuńǵyl ańǵarynda ornalasqan, eki mıllıonǵa jýyq halqy bar qala aýasyn búldirip jatqan tútin men gazdyń 20 paıyzy ártúrli qazandyqtar, jeke úıler men kásiporyndardyń murjalarynan shyǵyp jatsa, al 80 paıyzy avtokólikterden shyǵatyn gaz eken. Al osy lastanǵan aýanyń quramy 200-den astam ártúrli zııandy da ýly hımııalyq zattardyń qosyndysy. Jasyl jelekti qalanyń aýa­syn lastap, tynysyn taryltyp turǵan ekologııalyq osyndaı qııametten jan túrshikkendeı. «Baspasóz betterindegi, jurtshylyq aýzyndaǵy urandaǵan sózder jazylyp-aıtylyp, sol kúıi qala beredi. Naqty iske bel sheship kirisetin bir pende joq, bul qalaı?» degen oı kóńilin mazalaı bergen edi. Bos sózden góri nátıje shyǵar iske berile den qoıatyn qashandaǵy daǵdysymen úlken uly Ádilet ekeýi qala jaǵdaıynda qoldanysqa yńǵaıly, asa kóp shyǵyndy qajet etpeıtin fıltrli aýa tazalaǵysh qondyrǵysynyń ártúrli jobasyn jasap, oǵan Ádilet mınıstrliginiń avtorlyq quqyqty qorǵaý jónindegi organynyń resmı túrde 2007 jyly 2 mamyrda tirkelgen №292 patentin alady. Úlken kósheler men magıstraldy uzyn dańǵyldar boıyna da, jolaýshylar tasymaldaıtyn avtokólikterdiń mańdaıshalaryna da ornatýǵa yńǵaıly kólemi shap-shaǵyn, qalyńdyǵy juqa monıtor ispetti «Keremet» dep atalatyn fıltrli aýatazalaǵyshtyń tehnıkalyq tıimdiligin kýálandyryp patent alǵanda Asekeń oıǵa alǵan isi birjola oryndalǵandaı qýanǵan edi. Kók tútinniń ysyna tunshyqqan óziniń kórkem Almatysynyń tynysy ashylatynyna máz bolǵan onyń bul qýanysh sezimi alaıda kóp uzamaı sý sepkendeı basyldy. Ákeli-balaly ónertapqyshtardyń usynǵan jańalyǵyna qala basshylyǵy da, Ekologııa mınıstrligi de pálendeı qulshynys tanyta qoımady.О́zgelerge ári-beriden soń óziniń osy tirligi bir ózine qajet, ataǵyn shyǵarý úshin ǵana jasaǵan áreket sııaqty kórinip júrgen shyǵar degen kúmándi oıǵa berilýge májbúr boldy. Áıtse de erte me, kesh pe, báribir óz qolymen jasalǵan paıdaly istiń júzege asatynyna degen kámil senim ony aldaǵy kúnderiniń úmitti jeńisterine qaraı jeteleı beredi.О́mir týraly óz álemindegi túsinik-tanymynan aınymaı, óziniń adamı bolmysynyń durys qaǵıdasyn ustanatyndardyń sanatyndaǵy adamdar, bálkim, osy Asekeńderdeı-aq bolar…

Mádı AIYMBETOV,jazýshy.