Kúmbir kúı

Seısenbi, 16 sáýir 2013 1:51

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi-kompozıtor Shámil Ábiltaev týraly jazýdy qolǵa alǵanymda, aldymen onymen tanys-bilistigim týraly oıladym. Sóıtsem, tym ári, anaý jıyrmasynshy ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap, tipti, odan da buryn alpys bes-alpys altynshy jyldarda ma, Atyraý oblystyq gazetinde onyń D.Nurpeıisova atyndaǵy mýzyka ýchılıshesiniń úlgili oqýshysy retinde basylǵan sýreti arqyly qanyq ekenmin.

Seısenbi, 16 sáýir 2013 1:51

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi-kompozıtor Shámil Ábiltaev týraly jazýdy qolǵa alǵanymda, aldymen onymen tanys-bilistigim týraly oıladym. Sóıtsem, tym ári, anaý jıyrmasynshy ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap, tipti, odan da buryn alpys bes-alpys altynshy jyldarda ma, Atyraý oblystyq gazetinde onyń D.Nurpeıisova atyndaǵy mýzyka ýchılıshesiniń úlgili oqýshysy retinde basylǵan sýreti arqyly qanyq ekenmin.

Al birinshi ret kórýim – 1970 jyldyń kóktemi bolatyn. Sol jyly Almatyda ataqty jazýshy Sábıt Muqanovtyń 70 jasqa tolý toıy ótti de, atalǵan sharada Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik kon­ser­vatorııanyń IV kýrs stý­denti Sh.Ábiltaevtyń qart qa­lamgerge arnalǵan «Sábeń sazy» kúıi óz oryndaýynda tyńdarmandar nazaryna usynyldy. Kúıdi ónersúıer qaýym asqan qoshe­metpen qabyldap, jamyraı qol soqty, jabyla maqtady. Ertesine res­pýblıkadan shy­ǵa­tyn kóp­tegen gazet betine jas kúı­shiniń sýreti basylyp, ol tý­raly aýyzdarynyń sýy qu­ryp jazdy. Tipti, onyń Aty­raýdyń alystaǵy Tolybaı qumy, Qaraqyzyl qystaǵynda dú­nıege kelgendigi, tórt jasy­nan bastap qolyna dombyra alyp, kúı shalýdaǵy alǵashqy ustazy – ákesi Bısenǵalı eken­­digi, onyń oryndaýshy­ re­tinde qalyptasýyna Kó­sheli,­ Kámesh, Serkebaı syn­dy­ belgili kúıshilerdiń úl­ken­ yqpaly bolǵandyǵy aı­tyl­dy. Shámil segizinshi sy­nyptan soń Gýrevtegi D.Nur­peıi­sova atyndaǵy mýzyka ýchılıshesinde belgili kúıshi, Atyraýda alǵash bolyp 500 adamdyq dombyra orkestrin dúnıege ákelgen dırıjer Seıilhan Qusaıynovtan dáris alyp, sheberlik shyńda­ǵandyǵy jaıly jazdy.

Mine, osydan keıin-aq res­pýb­lıkalyq deńgeıde ótip jat­qan sharalarda Shámil jıi-jıi boı kórsetip, óz ónerin kó­­rermen nazaryna usyndy. Ol sol jyldary negizinen Qur­­manǵazy men Dınanyń, Abyl men Mámenniń eń bir kúr­­deli kúılerin oryndaı­tyn­ edi. Bul rette oǵan usta­zy,­ pespýblıkanyń halyq ár­tisi, dáýlesker kúıshi Qalı Jan­tileýovtiń áseri mol-dy. О́ıtkeni, keıinnen 94 jasynda kúı-ǵumyry úzilgen Qalı aǵa­nyń oryndaý mektebi Qur­man­ǵa­zynyń ózinen tamyr tartatyn. Soǵan saı onyń shy­ǵarma jebeý ereksheligi de túpnusqaǵa eń jaqyn, tabıǵı-tuǵyn. Osyndaı darabozdan sabaq alǵan jas kúı­shiniń oryn­daý sheberligi men mashy­ǵy aýmaı qalǵan Qa­le­keń tur­patynda bolsa, jalpy Shá­mildiń ózi de, alǵashqy tá­limgerleri, kási­bı ustazy Seıilhan kúıshi, taǵy sol Qalı aǵa, bár-bári bir topyraq – Naryn qumy, Jańǵala boıynyń kúı mekte­binen sýarylǵan shyn mánindegi sharbolattar edi.Shámil 1972 jyldan bas­tap Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynda halqymyzdyń dástúrli kúı­lerin oryndaýshy-lektor bolyp qyzmet atqaryp, bir ózi tutas óner ujymynyń mindetin arqalap, respýblıka oblystaryn túgelge jýyq aralady. Qa­raqalpaq eli men túrkimender, tájik asyp, О́zbekstandaǵy qandastarymyzdy kúıge bóledi, álemniń jıyrma elinde óner kórsetti. Sol kezde taǵy da qazaq baspasózi túgelge jýyq jas ta­lanttyń oryndaý sheberligi men ǵasyrlar qoınaýynan syr tart­qan sheshendik (lektorlyq) qabileti týraly aýyzdarynyń sýy quryp jazdy. Atap aıt­qanda, «Lenınshil jasta»­ qa­raǵandylyq Aqseleý Seı­dim­bekovtiń «Shámildiń Shaı­tankóli», Shómishbaı Sa­rıevtiń «Taǵdyr», «Sosıalıstik Qa­zaq­standa» qostanaılyq Baıtursyn Ilııasovtiń «Kúı-dombyra», qyzylordalyq Baıjigit Ábdirazaqovtyń «Kúı qanatynda», taǵy da basqa materıaldardy ataýǵa bolar.Atalǵan dúnıelerdiń qaı-qaısysy da kórkemdigi joǵary, júrektiń qanymen jazylǵan áńgimege bergisiz ǵajaıyp ocherkter edi. Ásirese, Aqastyń «Shaıtankólinde» Shámildiń osy attas kúıiniń dúnıege kelýi áserli baıandalsa, Baıjigittiń «Kúı qanatynda» ocherki Ábiltaevtyń Qazaqstan komsomoly syılyǵyna usynylýyna sebepshi boldy. Aqyry atalǵan syılyqty ıelendi de.Oryndaý sheberligi jeti­lip, ómir tájirıbesi tolys­qan Shákeńniń ýaqyt óte kom­po­zı­torlyq qyry óse tústi. Ol dú­nıege biraz jańa kúıler men ánder ákeldi (Osy kúni olardyń sa­ny júzden asady). Olardyń ta­qyryptyq arqaýy negizinen ta­rıh taǵylymy, onyń qazaq eli­niń qazirgi táýelsizdik tań­y­­na­ ulasýy. El tiregi – erler, taý­ tulǵaly arystar. Solardyń ishin­­de «Qunanbaı qajy», «Qa­ra­kereı Qabanbaı», «Pir Beket», «Mataı», «Qazaqstan-Nur­sultan» kúıleri bar. Son­daı-aq, «Jer urany – Ulytaý», «Ordabasy», «Qurmanǵazy – kúı dúldúl», «Túrkistan» mý­zy­kalyq tolǵaýlarynyń avtory. Kezinde Shámil Bısenǵalıuly Qazaq radıosynyń mýzykalyq redaksııasynda bas redaktor bolyp istedi. Qazaq teledıdarynda «Úkili dombyra», «Dombyra dastan» baǵdarlamalaryn júr­gizdi. Keıin ár jyldarǵy týyndylarynyń basyn qurap, «Ulytaý» atty kitaby men «Ordabasy» dep atalatyn kúı tabaǵyn shyǵardy.– Meniń, – deıdi Shákeńniń ózi – kúıshi atanyp, elge tanylýy­ma halqymyzdyń mańdaıyna bitken asyl aǵalardyń orny­ bólek. Jastaıymnan jaqsy­lardyń qasynda júrdim. Áýeli­ Seıilhan aǵanyń qana­ty­nyń astynda bolsam, sol­ kezde aqyn Meńdekesh Saty­bal­dıevtiń qamqorlyǵy mol edi. Keıin ataqty Hamıt aqyn,­ odan Ábish Kekilbaev, Ju­­me­ken Nájimedenovterdiń qam­qorlyqtaryn kóp kórdim. Mámen men Abyl kúılerin Ju­me­­kendeı shegelep, aqyl­men tar­tatyn kúıshini kezdes­tir­me­dim. Shyndyǵynda men kúıshi re­tinde Jumekenge boryshtar­myn. Kákimbek Salyqov, Aq­se­leý Seıdimbekov, Baıjigit Ábdi­razaqovtarǵa degen alǵy­sym mol.Shámil qazaq kompozıtorlary ishinde eldiń ertede ótken erleri men bıleri, batyrlary men áýlıelerine eń kóp án-kúı arnaǵan óner ıesi. Olardy dál qazir sanamalap, saýsaq bú­gýdiń ózi qıyn. Keıbirine belgi qoıyp, kesene turǵyzýǵa da se­bepker boldy. Onyń birine ózi­miz de kýáger bolǵanymyz bar.1997 jyldyń jazy edi. Qa­syn­da belgili ónertanýshy, úsh ishekti dombyrany hal­qy­myzǵa qaıta tabystap, tiril­týshi Jarqyn Shákárimov bar Shámil Denderdiń Qaraoı boıynda jatqan Malaısary qo­rymyna baryp qaıtaıyq dep qolqa saldy. Kezinde Ma­laı­sarynyń bılik sózderin jınaýǵa kádimgideı atsalys­qanym bar-dy. Tanys taqyryp, tamasha­ tulǵa ǵoı, birden keli­si­mimdi berdim. Jolǵa shyq­tyq. Baǵytymyz áýeli Kýlagınge soǵý.Kýlagınde qos kúıshi keledi degesin aǵaıyn, kórshi-kólem bar biraz adamnyń basy jınalyp qalǵan eken, Shámil arǵy-bergiden biraz kúıdi tókpelep, nesheýiniń basyn qaıyrdy. Osy arada oıǵa taǵy bir syrbaz kúıshi Ǵataý Ibishevtiń Shákeń týraly aıtqan «Onyń oryndaý stıli bólek qoı. Ásirese, shyǵarmanyń áýezdiligi, áýenin (vıbrasııa) arttyrýdaǵy sheber­ligi ǵajap» degen baǵasy túsedi. Sodan soń sorǵalap Seıtektiń «Zaman-aıy» keter edi. Mámenniń «Aqsholpanyn» qaıda qoıasyz? Bulary da jan rahattandyrady.Shámil ár kúıdi oryndaý ús­tinde búkil keýde tusy shal­qa­lap, endi bolmaǵanda artyna aýyp keter keıipte otyrady, biraq qulamaıdy. Sol sátte qos janary aınalasyndaǵy adam­dardy túp-túgel barlaı sú­­zedi. Osy kezde oıymyzǵa kó­nekóz qarııalarymyzdyń Dına sheshemiz týraly áńgi­me­ bastaǵanda «Ájemiz shy­ǵar­ma­ny oınaý ústinde eki kózi tyń­daýshyny túgel barlap, or­ta­laryndaǵy kúı tabı­ǵatyn tú­si­ne­tin ilýde bireýin tez tanýshy edi. Sodan soń taǵy­ bir jerde manaǵy quıma-qulaq otyrsa, álgi kúıdi ózge nusqada oryndap, baǵyp otyr­ǵan tyńdaýshysynyń jadyn tas-talqan etip buzyp ji­berer edi» degen sózderi oralady. Teginde naǵyz ónerpaz qyz­ǵanshaq keledi. О́zgeniń ózin­deı ǵyp oryndaýyn tipti de qalamaıdy. Sol qaǵıdany be­rik ustaǵannyń biri Dına kúıshi bolsa kerek. Árıne, biz Shámil Bı­senǵalıulyn ondaı deı qo­ı­­maımyz. Biraq, sol barlaýda kimniń kúıdi túsinip, kimniń túk túsinbeı, áıteýir qalyń dúr­mektiń ortasynda alań-ǵulań otyr­ǵanyn ańdaýda ma dep oıladyq.Ertesine erteletip, Jaıyq­tyń oń betine ótip, Mahambet jatqan Qaraoıǵa baǵyt ustadyq. Maqsatymyz uly aqynǵa zııarat etý. Sodan soń… Áıtse de Malaısary bıdiń molasy qaı qorymda, qaı jerde jatqanyn eshkim bilmeıdi. Áýelgide biz «Qazaqtyń qaı dalasynan kim­niń mazaryn tappaqpyz. Ol úshin aldyn ala bireýlerden surap, baǵyttap almasa, qıyn ǵoı» dep tańdanys bildirip edik, oǵan murty qısaımaǵan kúıshi «Maǵan bireýler osy mańaıda bolýy kerek degen» dep arqasyn keńge saldy. Kún bolsa, kúıip tur. Biz bolsaq joq izdep, bal ashpaqpyz. Bir-eki okrýgtiń aýyldaryn araladyq. Eshkim bilmeıdi. Aqyry shydamymyz taýsylyp, «Mahambet aqyn osy araǵa sońǵy ret túıe shógerip, úı tikkende úsh túrli maqsatpen kelipti deıdi ǵoı. Onyń biri – kópten beri mazalap júrgen, jambasyndaǵy soǵystan qalǵan naıza jaraqa­tyn Dender kóli tuzyna tú­sip, emdeý bolsa, ekinshisi – Malaı­­sary bı mazarynyń aıaq­­­ jaǵynda otyryp, endigi qal­ǵan ómirine qudaıdan ty­nyshtyq tileý, úshinshisi – osy tóńirekke ornalasqan qaıyn jurty, alashalar aýylyna qoń­sy qonyp, tútin alystatpaý, aǵaıynshylyq kórinedi. En­deshe, bıdiń jambasy tıgen jer osy aradan qashyq bolmaýy kerek», dep Mahań basyna qaıta aınalyp soqqanbyz.Osy kezde qazirde aýdan ákiminiń orynbasary bolyp otyrǵan (ol kezde Jarsýat selolyq okrýginiń ákimi bolatyn) Álıpolla Balahmetov «Myna besindikte jatqan alqapty «Malaısary jazyǵy» dep ataıdy. Endeshe, sol jaqtan iz keseıik», degen soń taǵy da kóligimizge taqym arttyq. Bar-joǵy birer shaqyrym júrgende eskileý shom qoralardyń orny kezdesti. Odan ári shopan aýyly bar eken. Sol aradan qasyna 4-5 qaradomalaǵyn ilestirgen jas kelinshekti sózge tartyp «Osy mańaıda Malaısary bıdiń beıiti bar degendi estigenińiz bar ma?» dep surap edik.Qaı qorymda kim bar, kim joǵynan habarym joq, biraq ana qystaqtyń aýla-qorasyna irgeles shyǵys betinde úlken qorym jatyr. Ony biletinder biraz ataqty adamdar jerlengen oryn dep qasterleıdi, degeni.Bardyq, shynnan da kóne qorym ekeni kórinip tur. Birazdan beri ólik te jerlenbegen. Al endi izdegen baba beıitin qaıdan tabamyz? Ma­ham­bet qadir tutyp, ataqty Syrymnyń ózi on jasynda bata alǵan Malaısarynyń basynan keminde eki jarym ǵasyr ótkende qulpytas izdeýdiń ózi kúlkili sııaqty. Biraq «sýǵa ket­ken tal qarmaıdy» degen emes pe, eki avtokólik adam, júr­gizýshimiz, jýrnalısimiz bolyp, qulpytas qýalap, qorymdy ke­zip-aq kettik. Atam zamanǵy qulpytas, jazýlarynyń bári arab árpinde. Basqalaryn qaı­dam, óz basymyz stýdent ke­zi­mizde arab tilinen synaq tap­syrǵanymyz bar-dy, sony maldanyp, qaısy birine úńilip-aq jatyrmyz. Biraq odan nátıje shamaly. Arada birer saǵattaı ýaqyt ótkende jańaǵy Álıpolla jerden jeti qoıan tapqandaı bolyp «Jigitter, mynda kelińder! Men taptym» dep daýystady.Qoıshy, janyna jetip-aq baraıyq. Mańǵystaýdyń qyzǵylt tartqan ulý tasyna «Malaısary bı. XVII ǵ.» dep jazylǵan eken, kádimgi kırıllısa. Shamasy mal súıkendi me, álde basqashalaı ma, áıteýir synǵan kúıi etpettep qulaǵan kórinedi. Qulaǵandaryn aýdarystyryp júrgen saparlasymyz, ǵaıyptan taıyp sáti túsip kezdeısoq kezdesipti. Sóıtse artynan estidik, bul belgini osydan 4-5 jyl buryn sol kezgi Inder aýdandyq mádenıet bóliminiń meńgerýshisi Tabyldy Dosymov qoıǵan syńaıly.Shákeń sol boıda tapqysh­bek­ke súıinshisin usynyp, ja­nymyzǵa jańa ǵana kelgen sho­pan jigitke «Inim, bul meniń je­tinshi atam. Biraq, ony men atam bolǵasyn izdep júrgen joqpyn. Ol – Syrymnyń ustazy. Kishi júzdiń belgili bıi, ádilettik jar­shysy. Táýelsizdik – eldi ulyqtaý, erdi qadirleýden basalatyndyǵyn uǵyndyrýda. Bizden keıingi urpaq bul kisini bilmeıdi. Sondyqtan, olardyń jadynda qalsyn, sóz qadirin bilsin. Úlkendi syılap, ulyny dáripteýdi úırensin dep júrmin. Endeshe, mine, oramaly, maǵan bir toqtyńdy qı», degeni.Myna sózden keıin ol da atanyna otyrdy da, irgede jaıylyp jatqan otarynan erte týǵan marqanyń birin súıreleı jetti. Arýaqqa arnap quran oqyldy.Sodan soń Shámil «Myna kúıimdi atama arnaımyn» dep mazar basynda otyryp­ alyp Qurmanǵazynyń «Saryarqasyn» sorǵalatsyn deńiz. Asa shabytty. Kún ekindige aýysqan, typ-tymyq. Aınala­nyń bári arýaqqa tabynyp, kúıshige qulaq túrgen. Áýelden kósilip shertiletin keremet kúı kerbez oryndaýshynyń qo­lynan quıyndap, shıra­tyl­ǵan kúıi kókke atylýda. Oryn­daýshynyń omyraýyna jas quıylyp otyr. Sary dalanyń sańlaqtary-aı… Azdan soń biz Atyraýǵa attanyp kettik.Keıin osy jerde Mańǵys­taý­dyń appaq tasynan Malaısary bıdiń kelisti kesenesi kóterilip, batyrlyq pen bılikti, azattyq pen teńdikti tý etken táýelsiz eldiń ul-qyzynyń oıdan, qyrdan basy qosylyp, alqaly jurt asqa jınaldy. Mine, bul Shámildiń arýaqtarǵa degen qurmet, máńgilik minájatynyń biri ǵana. Al kúıshi aralasqan ondaı qurmetter Qazaqstannyń qaı buryshynda da barshylyq. Ol óziniń «Pir Beket» kúıin «Beket atanyń Oǵylandydaǵy meshitine túnep shyqqan tańda dúnıege kelgen shyǵarmam edi» dep shattanady.Teginde Shámildiń kompo­zı­tor­lyǵy da ózindik stılimen erek­shelenedi. Kúıler tabıǵa­tyn­­da túrli mektepter saryny bol­ǵanymen negizinen tókpe kúı­diń ekpini bar. Al, ánderi ár qa­laı. 1994 jyly Túrkııanyń Izmır qalasynda ótken túrki ha­lyqtarynyń Dúnıejúzilik qu­ryltaıynda oza shapqan oǵan «Túr­ki» ozany (jyrshy) ataǵy berildi.Ol ótken jyly «Atyraýym» degen kúı shyǵarypty. Biz keremet shattandyq, ol qýanyshtan jaryla jazdap, «Bul ózi áde­mi kúı» dedi. Sodan soń «Ja­qynda Elbasynyń sózine ja­zyl­ǵan «Shabdar at» degen án shyǵardym. Ol da ádemi. О́tken aptada Nurekeńniń ózi tyńdap, rızalyq bildirdi» dedi. Biz bolsaq, ishimizden «Sizde áýelden ádemi emes nárse bar ma? Jalpy, óner ataýlynyń bári de ádemi ǵoı. Sonyń ishinde qazaqtyń qara dombyrasy, onyń sulý kúıine ne jetedi? Ádemiliktiń bári kúmbir kúıde ǵoı» dep oı túıindedik. Shirkin-aı, kúı álemin túsine bilseń ǵoı, ol sóılep turady, Syr aqtarady emes pe?!

О́tepbergen ÁLIMGEREEV.