Namys sardary

Beısenbi, 9 mamyr 2013 1:59

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń sońynda Seıdahmet Berdiqulovtyń «Jumyr jerde teńbil dop» degen kitaby jaryq kórdi. Ol kezde «Jazýshy», «Jalyn» baspalarynan shyǵyp jatatyn kórkem týyndylar qalyń oqyrmanǵa tez jetetin. Sol kezde oqyrman qolyna tıgen Seıdaǵańnyń kitaby sport taqyrybyna jazylǵan derekti eńbekterden mazmuny jaǵynan da, oqıǵalarynyń aýqymy jaǵynan da, taqyryby jaǵynan da, baıandaý tásili jaǵynan da ózgeshe boldy.

Beısenbi, 9 mamyr 2013 1:59

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń sońynda Seıdahmet Berdiqulovtyń «Jumyr jerde teńbil dop» degen kitaby jaryq kórdi. Ol kezde «Jazýshy», «Jalyn» baspalarynan shyǵyp jatatyn kórkem týyndylar qalyń oqyrmanǵa tez jetetin. Sol kezde oqyrman qolyna tıgen Seıdaǵańnyń kitaby sport taqyrybyna jazylǵan derekti eńbekterden mazmuny jaǵynan da, oqıǵalarynyń aýqymy jaǵynan da, taqyryby jaǵynan da, baıandaý tásili jaǵynan da ózgeshe boldy.

Tanymal jazýshy Seıdahmet Berdi­­­qulov sport tarıhynyń kór­nekti bilgiri bolatyn. Merzimdi basylym betterinde onyń sport týraly reportajdary, ártúrli ocherk­teri, maqalalary jıi jarııalanyp turdy. Sodan da bolar, qalyń oqyrman ol kisini sport shejireshisi dep qabyldaıtyn.

Sekeń bastapqy kezeńde, «Qazaq­stan pıoneri» gazetiniń bas redaktory bolǵanda da, odan keıin 1970 jyldan 80-jyldardyń ortasyna deıin keshegi «Lenınshil jas», búgingi «Jas Alash» gazetin basqarǵan tus­ta da qazaq jastarynyń ósýine, bolashaǵyna sporttyń yqpaly zor ekenin nasıhattaýmen boldy. Sol «Jumyr jerde teńbil dop» degen kitapty kezinde búkil qazaq qoǵamy oqyp shyqty-aý desem qatelese qoımaspyn. О́ıtkeni, ol sport týraly, sporttyń ishinde fýtbol týraly bolatyn. Qazaq sol kezde de fýtbolǵa jarı almaı júretin. 60-shy jyldardyń basynda qurylǵan «Qaırat» Odaq kóleminde fýtbol jarysyna qatysatyn jalǵyz komanda edi. Ol jyldary Almatynyń Ortalyq stadıonyna «Qaırat» komandasy oınaǵan saıyn bılet alý da qıyn bolatyn. Qaladaǵy, qala mańyndaǵy eldi mekenderden fýtbol jankúıerleri ıin tirese fýtbolǵa keletin. Almatyǵa syrttan kelgen adam eger joly bolyp bir bılet satyp alsa, soǵan máz bolyp qýanyp, «Qaırattyń» oıynyn kórdim dep maqtanyp, marqaıyp júretin.

Biraq, «Qaırattyń» oıy­ny birde qýantady, birde kúıin­te­di. Sóıtip júrgen zamanda Seı­dah­­­­­met Berdiqulovtyń búkil dú­nıe júziniń sol kezdegi ataqty fýt­bolshylarynyń esimderi bar, fýtbol týraly keremet maǵ­lumattar keltirilgen, fýtbol chem­pıonattary týraly, jalpy fýtboldyń, sporttyń qoǵamdaǵy orny týraly keremet oı-pikirler aıtylǵan «Jumyr jerde teńbil dop» degen kitaby jaryqqa shyqty.

Kitap úlken qoǵamdyq pi­kir týǵyz­dy. Kóptegen adamdar ózde­riniń jy­ly lebizderin bil­dirdi. Seıdahmet Berdiqulovtyń osynaý rý­hanı eńbegin ataǵanda, qoǵam sana­synyń, jastar dú­nıetanymynyń qalyptasýyna onyń jazýshylyq eńbeginiń aı­ryqsha yqpal etken­digine nazar aýdarý ádildik bolar edi. Sol sııaqty, avtordyń «As­­­­pannan shuǵa jaýǵan kún», ne bolmasa «Muńaıyp oıanǵan qala» sııaqty shyǵarmalary da kezinde óte joǵary baǵalandy.

Seıdahmet Berdiqulov jastaıy­nan jańalyqqa qumartyp, erekshe sezimtaldyqpen, qyzyǵýshylyqpen ós­ken azamat edi. Ol kezde qazirgideı erkin­shilik zaman emes, shetelge Qazaqstan jýrnalısteriniń shyǵýy sırek oqıǵa bolatyn. О́ıtkeni, ol másele tek Máskeý arqyly she­shile­tin. Mine, sondaı jaǵdaıda álemniń, Eýropanyń fýtbol chempıonattary sııaqty eń joǵary mártebeli bú­kil dúnıejúzilik jarystarǵa, halyqaralyq saıystarǵa baryp, ozyq áńgimeler aıtyp júrgen bir­den-bir jazýshymyz da, jýr­na­lısimiz de osy Seıdahmet Ber­diqulov boldy. Áńgime Sekeńniń sol halyqaralyq sport jarystaryna barýynda emes, jaı baryp qana qoımaı, sol kórgenderin, kóńilge túıgenderin eline jetkizýinde, qalyń oqyrmanmen bólisýinde, ortaǵa oı salýynda, sporttyń ult namysynyń kórnekti týy ekendigin urpaqtyń sanasyna jetkizýge talpynýynda.

Seıdahmet Berdiqulovtyń izimen onyń ǵıbratty ómirinen úırenip, dás­túrin jalǵastyryp júrgen sport jýr­nalısteriniń, jazýshylardyń eń kórnektisi – búgingi zamandasymyz Nesip Júnisbaev. Onyń baqyty sol – keńes dáýirinen keıingi kezde onyń naǵyz oı terbep, qalam silteý qaıraty Táýelsizdiktiń tusyna keldi. Tá­ýel­sizdiktiń arqasynda bu­ryn­ǵydaı Más­keýdiń ruqsatyna qarap otyrmaı, Máskeýden tamyr-tanys izdep júrmeı, Qazaqstannan tikeleı ózi júretin dárejege jetti. Seıdaǵańnyń bastamasyn damytyp, tereńdep, búkil qazaq sportynyń shejiresiniń etek-jeńin jıyp, júıelep, jipke tizgen monshaqtaı etip jazyp shyqqan onyń ózi: «men Seıdahmet Berdiqulovtyń shákirtimin, Seıdaǵańnyń jolymen júrdim», dep maqtanyshpen aıtady.

О́kinishke oraı, Sekeń erterek dúnıeden ótip ketti. Biraq, sol ómi­riniń ózinde qa­zaqtyń rýhanı álemine aıryqsha eńbek sińi­rip, janymen, tánimen, ár­bir salmaqty sózimen, sheber jazylǵan tamasha ádebı, pýb­lı­sıstıkalyq shyǵarmalarymen ult ujdanyn kóterip ketti. Ol ki­si óz shyǵarmalaryna tek sport má­selesin arqaý etken joq, qoǵam­nyń barlyq salasyna da aralas­ty. Alaıda, sport taqyryby – Se­keń shyǵarmalarynyń ózekti oıy, kór­kemdik kórki, sheshendik sózi boldy.

Kezinde Sekeń «Lenınshil jas» («Jas Alash») gazetiniń bas redaktory ári Qazaqstan komsomoly Ortalyq Ko­­mıtetiniń bıýro múshesi boldy. Sol bıýroda birge jumys jasadyq. Ol kisimen kóp jaǵdaılarda pikirlesip, bir-biri­mizdi qoldap, túsinisip, keıbir jaǵdaılarda árqıly máseleler tóńireginde pikir talastyryp ta júrgen kezimiz bolǵan. Ǵajaby – sol pikirtalastarda eshqandaı renish bolmaıtyn, kerisinshe, ártúrli kózqarastar arqyly shyndyqqa, ádildikke jaqyndaýǵa tyrysatynbyz. Qoǵamdyq qubylystarǵa baǵa berý turǵysynan árýaqytta oıymyzdy ashyq aıtýdan tartynbaıtynbyz. Maqsatymyz, múddemiz bir – soǵan qaı jolmen, qandaı kózqaras, sana, túsinikpen qaı tásilmen kelý kerek. Seıdaǵańdaı qazaq ádebıetiniń, jýrnalıstıkasynyń bedeldi tul­ǵasynyń bıýronyń quramynda bolýy bıýronyń árýaqytta rýhanı bedelin kóterip turatyn. Biz sol jyldarda jastarmen jumys isteýdi óte joǵary dárejege kótere aldyq. Qazaqstan komsomoly Or­talyq Komıteti bıýrosynyń kóme­gimen, yqpalymen, sheshimimen talaı jastardyń joly ashyldy. Biz ony qaı dáýirde de maqtanyshpen aıta alamyz. Solardyń qatarynda qazirgi bizdiń halyqaralyq, álem­dik dárejedegi óner tarlandary – Álibek Dinishev, Nurjamal Úsenbaeva, Roza Rymbaeva, Aıman Musaqojaeva, Jánııa Áýbákirova sııaqty órimdeı jastar kezinde jas­tar uıymdarynyń, komsomoldyń qamqorlyǵyn kórip ós­ti. Odan ary qaraı júre bersek, Qazaqstan komsomolynyń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekovtiń tusynda jas kezinde elge tanylǵan Shámshi Qaldaıaqov, Jumeken Ná­jimedenov, Nurǵalı Núsipjanov, Eskendir Hasanǵalıev, Muhtar Shahanov, taǵy basqa óner, ádebıet juldyzdaryn aıtsaq ta jetkilikti.

Seıdahmet Berdiqulov «Lenın­shil jasta» bas redaktor kezinde jas ádebıet synshysy Saǵat Áshim­­baevty ózine oryn­basarlyq qyzmetke shaqyrdy. Jasy otyzǵa jeter-jet­pes shaǵynda ádebıet synshysy retinde tulǵa bolyp ta­nylǵan, mo­ıyndalǵan Saǵat Áshimbaev, keıin kósemsóz sheberleri dárejesine kóterilgen Serik Áb­diraıymov, Aıan Nysanalın, Ja­qaý Dáýrenbekov, Yrym Kenen­ba­ev, Ýálıhan Qalıjan, Áshirbek Kópishev, Jarylǵap Beısenbaev, taǵy basqa jastardy janyna jınady.

1976 jyly kúzde dástúrli áde­bıet pen óner salasynda komsomol syılyǵyna tańdaý, saraptaý ba­rysynda Seıdaǵańnyń Saǵat Áshim­baev, Oralhan Bókeev, Roza Rym­baevalardyń kandıdatýralaryn qoldap sóıleýi bıýro sheshimine negizgi yqpal ete aldy. Komsomoldyń Ortalyq komıtetinde júrgen kezde, ásirese, shyǵarmashylyq saladaǵy jastarǵa qamqorlyq jasaýda, ta­lanttyń kózin ashýda, ár jerde, ár oblysta júrip talantty adamdardy qatar­ǵa tartýǵa, ár ýaqytta jeke kózqaras bil­dirip, soǵan usynys jasap, oblystarda bolyp kelgen jerde bir jaqsy talantty adamdy kórse, sony aıtyp kelip, osy­ǵan nazar aýdaraıyqshy, osyǵan kómek jasańyzdarshy, dep júretin óte bir pirádar azamat ta osy Sákeń boldy.

Sol kezde de jýrnalısterdiń, sport jattyqtyrýshylarynyń ártúrli qo­ǵam­­dyq uıymdary, assosıasııalary bolǵany belgili. Seıdahmet Berdiqulov solardyń kópshiligimen jaqsy qarym-qa­tynasta boldy. Sóıtip, top jarǵan qazaq sportshylarynyń Odaqqa, álemge tanylýyna yqpal jasady. Máselen, Serik Qonaqbaev pen Jaqsylyq Úshkempirov 1980 jyly Olımpıada oıyndaryna qatysyp, Jaqsylyq Qazaqstan qazaqtary arasynan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony boldy, Serik qazaq sportshylarynan Olımpıadanyń tuńǵysh kúmis júldesin aldy. Ondaı dárejege jetý úshin aldymen Qazaqstan spor­tynyń ókili retinde odaqtyq jarystardyń jeńimpazy bolý kerek, sol jeńimpazy bolǵan kezdiń ózinde ony Máskeýdegi quzyrly oryndar sheshedi. Jeńimpazdyń ózin almaı, ekinshi oryndaǵy adamdy alǵan jaǵdaılar kóp bolǵan. Jaqsylyq Úshkempirovke 1980 jylǵy Olımpıadadan buryn sondaı solaqaı sheshimder bóget bolǵan.

Mine, sol kezdegi sporttyń ózi Máskeýdiń qas-qabaǵyna baıla­nysty bolǵandyqtan, bizdiń Qazaq­stannyń sportynyń osyndaı tul­ǵalary bar, Qazaqstan sportynyń jetistikteri bar, Qazaqstanda mynadaı talantty boksshylar, talantty palýandar bar dep, Máskeýge talaı ret baryp, talaı jerde pikir týǵyzyp, deldal bolyp, shapqylap júretin adamnyń biri Seıdahmet Ber­diqulov bolatyn. Sodan ke­ıin Máskeýde bolǵanyn, basqa jaǵ­­­daılardy Almatyda Ortalyq komıtettegilerge, basshylarǵa aı­­typ júretin. Jáne kezinde Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq ko­mıtetiniń basshylary Seıdahmet Berdiqulovty óte joǵary baǵalap, ol kisiniń pikirimen sanasyp ta otyratyn. Oǵan ózim talaı kýá boldym. Ol kisi orynsyz pikir aıtpaıtyn. Sonyń barlyǵy bizdiń qazaqtyń ulttyq múddesinde bolatyn jáne ulttyq namysty qaıraıtyn.

Sekeńniń shyǵarmalaryn qazir de alyp oqysańyz, ózińiz birden sol oqıǵanyń ortasynda júrgendeı, sol fýtbol dodasyn týra qazir kórip otyrǵandaı áser alasyz. Ol, árıne, jazýshynyń shyǵarmashylyq sheberligi. Jazýshy sheberligi ol kisiniń azamattyq ustanymymen, azamattyq dú­nıetanymymen baılanysty bolyp, otansúıgishtik rýhqa, patrıottyqqa tár­bıeleıdi.

Sekeń qaıratker bolǵan sosıalızm zamanynda laýazymdy adamdar da, sportshylar da shetelderge tek Máskeý arqyly shyǵatynyn joǵaryda aıttyq. Qaıtalap ekpin berip otyrǵanymyz – taǵy da Táýel­sizdiktiń qadirin, qasıetin túsiný. Búgin kimniń qaı elge baryp, qaı jerde kezdesip júrgeni úırenshikti jaǵdaı, kimniń qalaı baryp, qalaı kelip júrgenine eshkim mán de berip jatqan joq. Bul da eldiń erkinshilik kórinisi. Búgingideı zaman joq ol kezde. Sekeń barǵan jerinde qazaq degen el bar ekenin, qazaq degen eldiń ulttyq mádenıeti, laıyqty sportshylary, ónerli urpaǵy bar ekenin nasıhattap, aıtyp, solardyń ortasynan KSRO qurama komandasynyń músheleri bolǵan adamdarǵa qoldaý kórsetip, yqpal etip, janashyrlyq bildirip, ultymyzdy tanytqysy kelip júretin aıryqsha tulǵa bolatyn. О́zi bas redaktor bolǵan «Lenınshil jas» gazetinde de ultty súıýge, sol ultty súıý ar­qyly Ota­nyn súıý, azamattyq pozısııasyn kúsheıtý sııaqty úlken taqyryptarǵa qatty mán berdi. «Lenınshil jas» ol kezde Qazaqstanǵa óte tanymal, aldyńǵy qatarly, taralymy eń kóp gazet bolatyn. Basylymnyń 300 myńǵa taqaý tırajben taralǵan jyldary bolǵanyna bizdiń urpaq kýá. Eń kóp taralǵan, eń bedeldi gazettiń biri bolǵan «Lenınshil jasty» sondaı dárejege kóterýge áýelde Sherhan Murtaza eńbek sińirgen bolsa, sol deńgeı men dástúrdi sapaly jalǵastyra alǵan – Seıdahmet Berdiqulov.

Kezinde orys ádebıetinde «biz bárimiz Gogoldiń shınelinen shyq­tyq» degen uǵym bolǵan. Ol  – Gogoldiń syn-pikirlerine, Go­goldiń jazǵan eńbekterine beril­gen joǵary baǵa. Sol sııaqty, biz­diń qazaq jýrnalıstıkasynda da «Sherhannyń shekpeninen shyqtyq» degen qanatty sóz bar. Sol Sherhanmen qatar júrgen, Sher­aǵańmen jastary shamalas, úzeńgiles, zamandas bolǵan tul­­­ǵalardyń biri – Seıdahmet Berdiqulov.

Seıdahmet Berdiqulovtyń taǵy bir áleýmettik erligi – sosıalızm kezinde, kommýnıstik partııanyń ıdeologııasynda turǵanda ult máselesi jóninde oryndy pikir aı­ta bilýinde. Sol áńgimelerdiń bárinde de Seıdahmet azamattyq tanytyp júrdi. Ásirese, aıryqsha aıtaıyn degenim – 1986 jyly Dımekeń ketip, Kolbın kelgen kezde bolǵan jastar kóterilisinen keıin 19 jeltoqsan kúni Qazaqstanǵa SOKP Ortalyq komıtetiniń Saıası Bıýrosynyń múshesi M.Solomensev kelip, Almatyda birneshe kún bolyp, ártúrli ujymdarǵa baryp, bizdiń Qazaqstannyń «ultshyldyǵynyń ósip ketkendigin» aıtyp, kezdesýler ótkizip júrdi. Sol kezdesýdiń biri komsomoldyń Ortalyq komıtetinde ótti. Sol jıynda Seıdahmet Ber­diqulov jastardy tek kinálaý tur­ǵysynan qorytyndy shyǵarýǵa bolmaıdy degen baǵytta sóz sóıledi. So­lomensev suq saýsaǵyn kóterip, onyń sózin bóldi. Sol kezde Sekeń irkilmesten joǵary laýazymdy Máskeý ókiline: «Vy, pojalýısta, svoı ýkazatelnyı pales mne ne pokazyvaıte. Etot ýkazatelnyı pales kak raz portıt vse. Ne nado ýgrojat Vashım ýkazatelnym palsem, a nado ývajat rastýshýıý molodej, rastýshýıý nasıonalnýıý porosl», – dep kesip aıtqanyna kýá bolǵan edim. Bul sózderdi men sol jıynǵa qatysyp, bolǵan áńgime jazylǵan jumysshy dápterimnen sózbe-sóz keltirgendi jón kórdim.

Polıtbıýro múshesine ondaı sóz qaıtarý degen sol kezde sumdyq bolatyn. Biraq, Sekeń sol sózdi aıtty. Sekeńniń jazýshylyǵy bar, qoǵamda úlken rýhanı orny bar. Sodan da bolar, oǵan Kolbınniń tisi batpady. Bul – shyn máninde Seıdahmet Berdiqulovtyń áleý­mettik batyldyǵy, áleýmettik ba­tyrlyǵy. Sekeńniń kimmen bolsa da, terezesi teń sóılese alatyn rýhanı daıyndyǵy, qýaty, soǵan laıyqty bilimi, salmaqty minezi bolatyn.

Seıdahmet Berdiqulov, kózi tiri bolsa, 80 jasqa keler edi. 80 jas degen qazir onshalyqty tań qalatyn jas emes. Biraq, Seıdahmet Berdiqulov týraly urpaqqa, bú­gingi zamandastarymyzǵa osy sııaq­ty sózdi aıtýdy men ózimniń paryzym dep sanaımyn. Birge júrdik, birge qyzmet istedik. Ol táýel­siz­digimizdiń alǵashqy jyldaryn kórip, júrekjardy qýanyshqa bólene alǵanymen, erkindik rýhynda uzaq ómir súre almaı, jasy 60-tan asar-aspasta dúnıeden mezgilsiz ótip ketti. Árıne, kókireginde kóp armany birge ketti.

Ol Qazaq memleketiniń dúnıe júzinde óz tulǵalarymen, óz sportshylarymen, óz ónerpazdarymen, óz Týymen, óz Ánu­ranymen kórinip, ozyp júrýin armandaıtyn, sondaı kúnniń týaryna senetin. Qazaqtyń búgingi urpaǵy sol armanǵa jetti. Aldaǵy Arman endi odan da bıik.

Qýanysh SULTANOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti

Májilisiniń depýtaty.

ASTANA.