Birtýar

Beısenbi, 21 aqpan 2013 7:19

Qazaqstannyń halyq ártisi Tuıaqberdi Shámelovtiń  sońǵy amanaty týraly sóz

О́tken jyly qońyr kúzdiń bel ortadan asa bergen shaǵynda qazaqtyń qasıetti kúı óneri qabyrǵaly ókiliniń biri Tuıaqberdi Shámelov ómirden ótti. Oǵan topyraq óziniń týǵan jerinen buıyrdy. Iá, ol arǵy-bergi zamandaǵy kúı óneri ulylarynyń sońǵy sarqyty men tuıaǵyndaı kórinetin. Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestrine on segiz jasynda qabyldanǵan jas daryn budan keıingi jyldarda osy kásibı óner ujymynyń dombyrashysy, bas dombyrashysy, kórkemdik jetekshisi deńgeıine kóterildi.

Beısenbi, 21 aqpan 2013 7:19

Qazaqstannyń halyq ártisi Tuıaqberdi Shámelovtiń  sońǵy amanaty týraly sóz

О́tken jyly qońyr kúzdiń bel ortadan asa bergen shaǵynda qazaqtyń qasıetti kúı óneri qabyrǵaly ókiliniń biri Tuıaqberdi Shámelov ómirden ótti. Oǵan topyraq óziniń týǵan jerinen buıyrdy. Iá, ol arǵy-bergi zamandaǵy kúı óneri ulylarynyń sońǵy sarqyty men tuıaǵyndaı kórinetin. Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestrine on segiz jasynda qabyldanǵan jas daryn budan keıingi jyldarda osy kásibı óner ujymynyń dombyrashysy, bas dombyrashysy, kórkemdik jetekshisi deńgeıine kóterildi.

«О́mirimniń ózegi – onyń máni de, sáni de kúı atasy atyn­daǵy orkestr. Osy arqyly el kórdik, jer kórdik. Elge tanyldyq. Abyroı-ataqqa ıe boldyq. Ulttyq jáne klassıkalyq mýzyka káýsarynan sýsyndadyq. Bizdiń orkestrge bergenimizden or­kestrdiń bizge bergeni áldeqaıda kóp. Onyń qaıtarymyn jasaı alamyz ba, joq pa, oǵan kózim anyq jetpeıdi», deýshi edi ol sáti túsken ózara syrlasý sátterinde. Tuıaqberdi Shámelov – kúıdi Qazaqstannyń halyq ártisi, dáýlesker kúıshi 94 jasynda dúnıeden ozǵan Qalı Jantileýovtiń ózinen úırengen.Bul mektep kúı atasy Qur­man­ǵa­zynyń tikeleı ózinen tamyr tartatynyn eskersek, onyń oryndaýyndaǵy halyqtyq shyǵarmalar túpnusqaǵa eń jaqyn bolǵany da. Iаǵnı, Tuıaqberdi kúıdi Qalekeńniń máneri men mashyǵy boıynsha tartýy arqyly onyń o bastaǵy sazy men únin, kúmbir tol­qynyn, boıaýyn buzbaı XXI ǵasyrǵa tabystap ketti deýge tolyq negiz bar. Al Q.Jantileýovtiń kúı orynda­ýyna tán basty erekshelik – ony qýa­lamaı babymen solqyldatyp, ár dybysyna mán berip ózindik traktovkamen tartý, ár kúıge til bitirip, adamsha sóıletip berý dep otyratyn Tuıaqberdi Qajygereıuly.T.Shámelovti ylǵı tolǵandyryp, oılandyryp júretin máselelerdiń biri – Qurmanǵazy orkestrine ulttyq degen mártebe berilýi qajettigi jónin­degi arman-tilegi edi. Aıtalyq, qazir respýblıkamyzdyń árbir oblysynda halyq aspaptar orkestri bar. Onyń ishinde akademııalyq degen dardaı ataǵy men mártebesi barlarynyń ózi úsheý-tórteý. Sondyqtan, uzaq jyldar boıy qazaq ultynyń mereıin ósirýmen kele jatqan, dombyranyń sıqyrly únin búkil álemge tanytqan bas orkestrimizdi ulyqtap, erekshe­lep, daralap oǵan ulttyq degen mártebe bersek, orkestr oǵan, sóz joq, la­ıyqty der edi onyń shyn janashyry Tuıaqberdi Shámelov.Esimizde, 2009 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestri 75 jyldyǵyn atap ót­pek bolyp jatty. Qurmanǵazy or­kestriniń máselesi týraly áńgime qoz­­ǵalǵanda shyryldap balapanyn qorǵaǵan dalanyń boz­torǵaıy sııaqty bolyp ketetin Tuıaq aǵamyz attyń basyn eshqaıda burmaı týra «Egemenge» tar­typ, gazetke maqala ja­zyp ákel­di. Sol haty saqtaýly. Munda kúı­shi: «О́zi­niń oryndaýshylyǵymen, kó­r­­­­­­­­kem­dik-shyǵarmashylyǵymen erek­­­­­­­­­­­shelenetin álemdik deńgeıdegi ujym­­ǵa «ulttyq orkestr» ataǵyn berý mem­lekettik turǵydaǵy másele bo­lyp otyr. Zııaly qaýymnyń aıtýy boıynsha óziniń joǵary kási­bı deń­geıi jaǵynan halyqtyq óne­ri­miz­diń qara shańyraǵy bolyp sanala­tyn Qurmanǵazy orkestrine bul ataq­ty beretin ýaqyt áldeqashan jetti. Mundaı bıik mártebe onyń ke­le­shekte rýhanı-shyǵarmashylyq aıa­syn keńeıtýge, sondaı-aq, uıym­dastyrý jumystaryna tyń serpin berip, dástúrli mýzykanyń damýyna aıtarlyqtaı áser etedi dep esep­teımin»  deı kelip, orkestrdiń ótken tarıhynan syr tarqatady. Ahmet Ju­banovtyń uıymdastyrýymen 1934 jyly qurylǵan ujymnyń ir­getasyn qalaýshy dombyrashylar dep, kúı anasy – Dınadan bastap, Qazaqstannyń halyq ártisteri Qalı Jantileýov, Oqap Qabıǵojın, Luqpan Muhıtov, sybyzǵyshy Ysqaq Ýálıev, qobyzshylar Qazaqstannyń halyq ártisteri Gúlnafıs Baıazıtova, Fatıma Balǵaeva, qyl qobyzshylar Jappas Qalambaev pen Dáýlet Myqtybaev esimderin alǵa tartady. Belgili dırıjerler men kompozıtorlar Leonıd Shargorodskıı, Nurǵısa Tilendıev, Shamǵon Qajyǵalıev, Fýat Mansurov, Aldabergen Myrzabekov, Sydyq Muhamedjanov, Mákálim Qoıshybaev, Kenjebek Kúmisbekov, Dúngenbaı Botbaevtyń 1953 jyly Býhareste 16 memlekettiń ónerpazdary qatys­qan «Dúnıejúzilik jastar men stý­dentterdiń festıvalinde birinshi júlde – altyn medaldi ıelengenin, ujym­nyń halyqaralyq orkestrler baıqaýlarynda 5 dúrkin jeńimpaz atanǵanyn aıtady. Osynaý tulǵalar shoǵyry arqyly orkestrdiń HH ǵasyrda qazaq ulttyq mýzyka mektebi retinde talaı býynnyń qanatyn qa­taıtqan kóshbasshy ekendigin dáleldeıdi. «Qurmanǵazynyń ataqty «Saryarqa» kúıi oryndalmaǵan álemde birde-bir el joq. Dúnıe jú­­zi­niń radıo-teledıdarynda «Sa­ryarqanyń» udaıy berilip turý quqyǵyn jeńip alýy sol keńestik kezeńde-aq álem jurtshylyǵynyń ony moıyndaýy emes pe? Qazaqstanǵa eńbegi sińgen ujym ataǵyna ıe or­kestr­ge akademııalyq mártebe 1978 jyly berildi. 1984 jyly orkestrdiń qurylǵanyna 50 jyl tolý qurmetine oraı «Halyqtar dostyǵy» ordenimen marapattaldy.Ulttyq kúılermen qatar onyń repertýary dúnıe júzi halyqtarynyń 4 myńǵa jýyq klassıkalyq shyǵar­malarymen tolyqtyrylyp keledi. Álemdik deńgeıdegi dúldúlder ǵa­na óner kórsetetin Amerıkanyń «Karnegı Holl», «Kennedı sentr», Rımdegi «Aýdıtorım», Berlındegi «Berlın Haýs», Parıjdegi «Iýnesko zaly», Máskeýdegi «Sezder sara­ıy», Úlken teatr, P.Chaıkovskıı atyndaǵy konserttik zal, Pekın men Shanhaıdyń konserttik zaldary sııaqty iri sahnalarda Qazaqstannyń etno-kolorıttik ónerin nasıhattap, tánti etken or­kestrdiń elimizdiń ulttyq mýzyka ónerin damytýǵa qosqan úlesi orasan zor. Sondyqtan da ony basqa orkestr­lerden erekshelendirip turatyn bıik mártebe kerek», dep túıindeledi bul hat.Árıne, kúı óneri maıtalmanynyń kózi tirisinde aıtyp ketken bul oı-pikiri men usynysy, sol kezdegi ishki tolǵanysy quptaýǵa da, qoldaýǵa da turatyndaı is ekeni talassyz. Jaqsylyq pen ıgiliktiń erte-keshi joq. Aldaǵy jyly Qurmanǵazy orkestriniń qurylǵanyna 80 jyl tolady eken. Múmkin osyndaı mereıli data tusynda ómirden ótken orkestr janashyrynyń amanaty Úkimet tarapynan eskerilip jatsa keshtik etpes edi.Elge kelgen saparlarynda Tuıa­qań­men kezdesip oı-pikir almasyp júretinbiz. Sondaı kezderdiń birinde ol burynǵy kúı oryndaý dástúriniń joıylyp bara jatqanyna ájeptáýir qynjylys bildiretin. Kúı maıtalmany kúıdi elektrondy buraýlar jáne kompıýtermen oryndaý úrdisine shoshyna qaraıtyn edi. Budan ulttyq kúı ónerine, onyń tabıǵı bitim-bolmysyna orasan zor nuqsan keledi deıtin. Mundaı kórinisterdi ulttyq ónerimizdiń janashyry – rýhanı dúnıege jasalǵan dıversııamen teń sanaıtyn. Sondyqtan da ol osyndaı keleńsizdikterge bir tosqaýyl qoıylýyn kádimgideı eleńdep kútetin.Tuıaqberdi Qajygereıuly bas orkestrdiń kórkemdik jetekshisi retinde onyń repertýary odan ári to­lyǵyp túrlene túsýine súbeli úles qosty. Osynaý halyqtyń asyl murasyn túpnusqa dárejesine jetkize oryndaı alatyn has dombyrashylar qatary sırep bara jatqany da onyń qabyrǵasyna qara tastaı batatynyn ańǵaryp qalýshy edik. Sonymen birge, keshegi kúı óneri alyptarynyń aldyn kórip qalǵan asyl azamat – kúı shyǵarý dástúri men tártibine de joǵary talǵammen qaraıtyn. Kúı shyǵarý – ekiniń biriniń qoly bos kezindegi ermegi bolýǵa tıisti emes. О́ıtkeni, kúıdiń de kıesi bar dep esepteıtin. Bul máselede onyń sózi men isiniń arasynda aıta qalarlyqtaı alshaqtyq bola qoıǵan joq degen oıdamyz.Bar sanaly ǵumyry dombyra­shylyqpen baılanysty bolǵan óner maıtalmanynyń kóptegen kúılerdi ómirge kel­tirýine múmkindigi de, ta­bı­ǵı talanty da molynan jetetin edi. Biraq, ol mundaı qadamǵa sanaly túrde barmaǵanyna bás tigýge bolady. T.Shámelov 40 jyldan astam kúıshilik ǵumyrynda nebári eki-aq kúı shyǵarǵan eken. Bul týyndylar «Aqjeleń» jáne «Qalı, Mámen, kúmbir kúı» dep atalady.Osy arada onyń ekinshi kúıiniń shyǵý tarıhyna sál toqtalsaq – bul ózi pir, kıe tutqan kúı táńirilerine arnalǵanyn kóremiz. Qalı Jantileýov jóninde joǵaryda aıtyp ótkenbiz. Sol sekildi Jaıyq topyraǵynda erterek ómirden ótken Mámen kúı­shiniń órnegi men ózindik kúı tartý dástúrinen de T.Shámelov ózine kádimgideı shyǵarmashylyq qýat ala bilgen. Iаǵnı, onyń kúıdegi piriniń biri osy Mámen bolatyn. Tarıhı ýaqyt alshaqtyǵyna baılanysty ony kórmese de búginde Mámen kúıshi men Tuıaqberdi Shámelov zırattarynyń qatar jatqany tabıǵattyń tylsym syry men úndestiginiń bir belgisindeı áser beredi.Mámenge ótken jyly Oral – Ja­ńa­qala kúre jolynyń boıynda kelisti kesene turǵyzyldy. Jaıyq jurtyndaǵy qazaqtyń qasıetti kúı óneriniń qudiretine bas ıe biletin janashyr azamattar osy keseneniń janynan kúı óneri uly­larynyń sońǵy sarqyty men tuıaǵyndaı kórinetin Tuıaqberdi Shámelovke de kesene turǵyzý jóninde sheshim qabyldady. О́tken jyly onyń dúnıeden ótken kezi «qarasha, jeltoqsan men sol bir-eki aıǵa» sáıkes kelgendikten, maıtalman dom­byrashynyń máńgilik mekenin aldaǵy kóktemde turǵyzý kózdeldi.Tuıaqberdi Shámelov kózi tirisinde elordasy Astanaǵa joly túsken kezde «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna arnaıy kelip, óziniń aldaǵy shyǵarmashylyq josparlary jóninde sóz sabaqtaýdy bir mártebe sanar edi. Bir sózinde: «Qurmanǵazy orkestri sekildi qara shańyraq óner ordasynyń orny – Astana tóri emes pe?! Eger orkestr ujy­my munda kóship kelse, jańa shyǵarmashylyq jigermen jumys isteýge mol múmkindikter ashy­­lar edi», dep qoıatyn. Kúı pernesi úzil­genshe úmitin úzbeı, armanyna arqaý bolǵan kúıshi amanatynyń biri osy edi.Kóbine kúıshiler ne shertpe, ne tókpe kúıdiń ókili bolyp keletini belgili. Al qos qanatty teń sermeý, eki mekteptiń ádis-tásilin birdeı ıgerý óte sırek kezdesetin qubylys. Tuıaqberdi aǵa sol qubylystyń ózi bolatyn. Muraǵatymyzdan aǵamyzdyń taǵy bir maqalasyn taptyq. Munda dombyrashynyń: «…Áýelde halyq arasynda kúıshilik ónerdiń mazmun-ma­ńyzyna, júris-jelisine, oryndalý ózgeshelikterine, dybystyq qarymynyń áserlik kúshi men oıý-órnek, áshekeı kestelerine qaraı «tik kúı», «qońyr kúı», «boılaýyq kúı» degen anyqtaýshy ataýlary bolǵan kórinedi. Keıinnen kúıshilik ónerdi zertteýshiler ár óńirlerdegi kúıshi-kompozıtorlardyń kúıshilik-oryndaýshylyq ónerleriniń ózindik erekshelikterine qaraı júıe-júıemen jiktep, árqaısysyna aıdar taǵyp, ǵylymı túrde adaqtap kórsetti. Bul turǵyda olar qazaq kúılerin «tókpe kúı», «shertpe kúı» dep eki dástúrlik topqa bóldi. Osydan soń osy eki toptaǵy kúılerdiń de qazaqtyń baıtaq jatqan keń saharasyndaǵy ár aımaq, óńirlerinde oryn­dalý  erekshelikterin eskerip, aımaqtyq bólikterge bóldi. Sonyń nátıjesinde «Ortalyq jáne Soltústik», «Oń­tústik», «Batys», «Shyǵys» nemese, taǵy da «Arqa», «Syr boıy», «Qa­rataý», «Mańǵystaý», «Jetisý» óńirleri kúıshilik mektepteri degendi qosty» dep óriletin kesteli  paıymdary tanymal kúıler men ár óńirdegi kúıshilik ónerdiń tarıhymen sabaqtasady. Budan Tuıaqberdi Shámelovtiń tek oryndaýshylyq, kúıshilik ónerin ǵana emes, ári kúı óneriniń qyr-sy­ryna qalam tartqan zertteýshilik qyryn da baıqaımyz. Jalpy, óner adamynyń shyn ómiri ózi dúnıeden ozǵannan keıin bastalady dep jatamyz. Tuıaqberdi Shámelovtiń de biz bilsek, ómir-dastany endi jazylady dep oılaımyz. О́ıtkeni, kúıshiniń jarııalanbaı qalyp qoıǵan eńbekteri bolýy múmkin ǵoı. Sol dúnıelerdiń basyn qosyp, jınaqtaý, kitap etip bas­tyrý óner zertteýshi ǵalymdardyń enshisindegi istiń biri bolmaq.Iá, buǵan deıingi kúıshilik-oryn­daýshylyq dástúrdi múltiksiz saqtaı otyryp, ony ilgeri damytýǵa Tuıaqberdi Shámelovtiń qosqan úlesi erekshe, aıryqsha. Endi óner sań­laǵy jónindegi birer aýyz oı-pikirimizdi túıindeı ke­le,  halqymyzdyń kúı óneri men Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrdiń búgingi jaı-kúıine qatysty kózi tiri­sinde ony tolǵandyrǵan máseleler aldaǵy ýaqytta sheshimin tapqanyn qalar edik. Tek, sonda ǵana kúı sheberiniń rýhy rıza bolar edi-aý degen oı basym túse beredi.Qarashash TOQSANBAI,Temir QUSAIYN,«Egemen Qazaqstan».Sýrette: Tuıaqberdi ShÁMELOV.