Jeteli «jeti jurtqa» jetedi

Jeteli «jeti jurtqa» jetedi

Senbi, 23 aqpan 2013 7:12

Sonyń arqasynda bul elge eki týyp bir qalǵanymdaı baýyr bastym, deıdi belgili ǵalym Tursyn Jurtbaı 

– Tursyn Qudakeldiuly, álem memleketteri arasynda mádenı-rýhanı jádigerler almasý­dyń ózindik qalyptasqan úrdisteri bar ǵoı. Bul úlgilerdiń ǵasyrlar boıy bir eldiń qunt­tylyǵy men tııanaqtylyǵy arqyly ekinshi jurt tarıhyna tıgizip kele jatqan paıdasy óte zor.

Senbi, 23 aqpan 2013 7:12

Sonyń arqasynda bul elge eki týyp bir qalǵanymdaı baýyr bastym, deıdi belgili ǵalym Tursyn Jurtbaı 

– Tursyn Qudakeldiuly, álem memleketteri arasynda mádenı-rýhanı jádigerler almasý­dyń ózindik qalyptasqan úrdisteri bar ǵoı. Bul úlgilerdiń ǵasyrlar boıy bir eldiń qunt­tylyǵy men tııanaqtylyǵy arqyly ekinshi jurt tarıhyna tıgizip kele jatqan paıdasy óte zor.

Suhbatymyzdyń betasharynda osy jaǵ­daıatqa toqtalyp, ony tanymdyq turǵydan naq­ty-naqty mysaldarmen tujyrymdap ótseńiz.

– Qazirgi órkenıet turǵysynan alǵanda, búgingi jetekshi memleketterdiń ekonomıkalyq da­mýy men rýhanı ústemdiginiń kepili, týrıstik saıa­hattardyń «altyn júlgesi» bolyp otyrǵan «má­de­nı-rýhanı turǵydaǵy jádigerler almasýdyń qa­lyptasqan» úrdisi tarıhı tragedııaǵa toly. Sonaý qadym ǵasyrdaǵy Darıı patshanyń Qu­dys­taǵy qasıetti asyl tas pen qudaıy asa­ taıaqty Babyl ımperııasynyń qazyna saraıyna alyp kelgeninen bastalǵan «úrdis» Alek­sandrııadaǵy mıllıondaǵan jádigerler men jazbalardyń mýzeýmǵa jınaq­ta­lýyna, úndister men perǵaýyndar órkenıetiniń ǵajaıyp eskertkishteriniń tonalýy men qoldy bolýyna jalǵasty. Mundaı talan-tarajdan biz­diń dalamyz da aıtarlyqtaı zardap shekti. Ataqty «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» kesheniniń es­kertkishteri men altyn quımalary Reseı ımperııasy muraǵattarynyń enshisine aınaldy. О́zgeni bylaı qoıǵanda, esepke tirkelgen 42 myńnan astam dala jazba eskertkishteriniń 40 myńǵa jýyǵy óziniń tabıǵı ári tarıhı Otanynan jyraqta: Germanııa, Fransııa, Reseı, Anglııa memleketterinde qalyp otyr. Al Qııaqtydaǵy (Reseı) birjarym ǵasyrdan beri úıilip jatqan kóne túrki eskertkishteriniń taǵdyry janyńdy jaralaıdy. Qazir bul tarıhı muralar kezindegi otarlaýshy elderdiń tabys kóziniń teń jartysynan astamyn quraıtyny belgili. Saıahatshylar men ǵalymdar, sonyń ishinde qytaı zııalylary da óziniń tarıhı muralary men jazbalaryn kezinde qanjyǵasyna baılap ketken sol elderge baryp zertteýge májbúr.

Muny aıtyp otyrǵan sebebim, bizge kóne muralardyń qazynasyndaı kórinetin qytaı jurty óziniń tarıhı qundylyqtarynyń qoldy bolýy jaǵynan Mysyr men úndisterden keıin­gi orynda tur. «Apıyn soǵysy», «segiz mem­le­ket­tiń jaýgerligi», «gomındań» tusynda órke­nıet jetistikteri men tarıhı jazbalar, mem­le­­kettik arhıvter túbirimen qoldy bolypty. Beı­jińdegi áıgili eýrazııalyq kóne órkenıettiń asqan úlgisi, Galıkarnas mavzoleıimen teńdestire baǵalanǵan «Iýan mıń ıýan» patsha baq­shasyndaǵy altyn jalatqan qabyrǵalar men órnekterdi jatjerlikter 1860 jyly jurnaǵyn da qaldyrmaı áketipti. Emıl Zolıa muny «shy­ǵys órkenıetiniń bata oqyry» dep ataǵan edi. Qazirgi jarııalanyp jatqan kóne muralardyń deni shetelde jıyrmasynshy-elýinshi jyldary belgili bolǵan jádigerler. Sonyń ishinde, túr­ki halyqtarynyń tarıhy men taǵdyryna tikeleı qatysty Dýnhýandaǵy kerishten oıylǵan tańǵajaıyp minájathanadaǵy kóne túrki, qytaı, tıbet, sanskrıt, soǵda sııaqty 17 tilde jazylǵan (sonyń ishinde hudam bitik, ıaǵnı túrki árpimen kestelengen 10 myń, qytaıdyń tańba jazýymen jazylǵan 58 myń oram) jazba muralardy 1907 jyly Ýań Daýshy degen taqýa tegi madıar Steınge satyp jiberipti. Ol bul qoljazbalardy 60 sandyqqa salyp, 36 túıege artyp, Eýropaǵa alyp ketipti. Oǵan Kozlov sııaqty Reseı atjalmandary aralasyp, Steınnen qalǵan qoljazbalardy óz ıinine tartyp Ermıtajǵa ótkizgen. Qazirgi Sankt-Peterbýrgtaǵy Shyǵystaný ınstıtýtyndaǵy qoljazbalardyń deni sondaı talan-tarajben kelgen muraǵattar. Osy kúnderi Qytaıdaǵy eń daýly másele: «Steın men Ýań daýshy «mádenıet qaraqshysy ma, joq órkenıetti qutqarýshy ma? Eger ol qoljazbalar úńgirdiń qýysynda tyǵýly kúıinde jata berse, ne shirip ketse, tabylǵan kúnniń ózinde «mádenı tóńkeris» tusynda joıylyp keter me edi?»  degen suraqtyń jaýabyn tabýda bolyp tur. Jubanyshtysy, ol qoljazbalar Eýropanyń tabaldyryǵyn attasymen zerttele bastapty. Sonyń jelisinde nemister men fransýzdar irgeli jetistikterge jetipti. Eń alǵash ret 1916 jyly Mıýller ǵylymı habarlama jasaǵannan keıin baryp túrkitaný ǵylymynyń ekinshi bir tynysy ashylyp, burynǵy kóne sırııalyq qarip negizinde túzilgen naımandardyń «hudam bitik» atalǵan súıretpe jazýyna «uıǵyr jazýy» degen janama at berilipti. Sóıtip, «mádenı almasýlar» barymta arqyly iske asypty. Eń sońǵy bólis ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bas-aıaǵynda júrgizilipti. Birikken Ulttar Uıymy qurylǵan soń ǵana zańdy turǵydan rettele bastaǵany málim.

Al bul jyldary Qytaıdyń ishki qoǵamynyń ózinde ult-azattyq qozǵalys bastalyp, búkil eldiń basyn biriktirýdiń kepili – tańbaly árip­ti jeńildetip ózgertý reformasy, japon so­ǵysy, gomındań men gýnsańdan qozǵalystary qo­ǵam­dy jantalastyryp, «mádenı-rýhanı almasý» min­detin atqarýǵa murshasy kelmedi. Al biz bul ýa­qytta mátindik jáne túsindirmelik tur­ǵy­dan es­kirgen I.Bıchýrınniń tárjimalaryn, ne shet­eldikterdiń ekinshi, ne úshinshi kózqaraspen paıym­dalǵan qujattary men zertteýlerin paıdalanýmen shekteldik. L.N.Gýmılev te sol sarynǵa júgindi.

Sekseninshi jyldardan bastap Qytaıdyń kóne jazbalary erekshe qarqynmen jáne jedel qolǵa alyndy. Sheteldegi jádigerlerdiń kóshirmeleri shu­ǵyl jınaqtalyp, basyldy. Sóıtip, jetpisinshi jyldardyń sońyna qaraı, ıaǵnı «barlyq qaqpa syrtqa qaraı erkin ashylǵan soń», «mádenı al­masýdyń» negizgi baǵyty syrttan ishke qaraı júr­gizildi. Jalpy, Qytaıdyń «mádenı almasý úrdisine» keletin bolsaq, onda «teńizdi túpten qoz­ǵaýǵa» týra keledi. Qytaı fılosofııasy men áde­bıeti tarıhynyń kilti men kóńilin tappasań, bul ulttyń qupııasyn atom ıadrosynyń kúshimen de jara almaısyń.

– Elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin barlyq aqparat kózderine Qytaı memleketiniń esigi jabyq bolǵany ózińizge málim. Endigi jerde bul elden biz tarıh, rýhanııat, ǵylym salalary boıynsha neni izdeýge tıispiz? Egemendikten keıingi jıyrma jyldan asa ýaqyt ishinde qandaı qundylyqtarǵa qol jetkizdik?

– Alpysynshy-sekseninshi jyldary Qytaı memleketi syrtqa ǵana jabyq memleket bolyp qalǵan joq, memlekettiń óz ishinde de «jabyq» saıasat ustandy. Qoǵamdyq ǵylymmen emin-erkin aınalysa alatyndaı múmkindik eshkimde bolǵan joq. Mysaly, elýinshi jyldary Ortalyq ulttar ınstıtýtynda qazaq kafedrasyn ashqan, sol jyldary «Maıtrı smıt nom bitikti» kóne túrki tilinen aýdarǵan ǵulama Gyń Shymın óziniń zertteýlerin sekseninshi jyldary Germanııada jalǵastyryp, jarııa etti. Ol jumys 2006 jyly ǵana Beıjińde basylyp shyqty. Arhıv, kitaphana sııaqty mekemelerdegi kóne qoljazbalarmen ju­mys isteýdiń ózi táýekeldiń isi bolatyn. Demek, bul jyldary eki eldiń arasyndaǵy tike­leı baılanystyń bolmaǵany túsinikti ári óz res­pýblıkamyzdaǵy arhıvterge shekteý qoıǵan Keńes óki­meti qazaq tarıhyna qatysty ekinshi bir eldiń muraǵattarymen tikeleı jumys isteýge múmkindik bermeıtin. Alpysynshy jyldarǵa deıin eki jaq asa tatý-tátti, alpysynshy-sekseninshi jyldary qyrǵıqabaq saıasat ustanǵandyqtan, ǵylymı-zert­týler de saıasatqa beıimdeldi. «Bul elden biz tarıh, rýhanııat, ǵylym salalary boıynsha neni izdeýge tıispiz», degenge keletin bolsaq, ony shartty túrde mynadaı taqyryptarǵa júıe­leý­ge bolady: birinshi jáne eń dilger baǵyt – biz­diń jyl qaıyrýymyzdan bastap HH ǵasyrǵa deıingi aralyqtaǵy kóne qytaı tańba jazýymen jazylǵan, ózderi «24 tarıh» dep ataıtyn patshalar áýletiniń jazba muralaryndaǵy hun, saq, túrki jurttaryna qatysty tarıhı jádigerlerdegi ártúrli janrdy qamtıtyn derekter. Biz ázirshe Syma Sııanniń jáne Ban Gýdiń HIH ǵasyrdaǵy orys tárjimesindegi maǵlumattaryn derek kózi retinde taldaýmen shektelip kelemiz. Odan beri ıeroglıfti oqýdyń jańa ádisi men tásilderi jasaldy. Ieroglıf pen mátinniń mazmundyq astaryna, tarıhı oqıǵalarǵa, «jatjurttyqtardyń» ataýlary men qonystaryna, tekterine túsinikter berildi. Bul óte mańyzdy másele. Qoǵamtaný sala­syn­daǵy kez kelgen professor oqı almaıtyn, bir syzyǵy qate ketse, mátinniń búkil mazmuny asty ústine tóńkerilip túsetin ejelgi tańbalyq qarippen jazylǵan tarıhı jazbalarǵa tolyq túsinik bergen Syma Sııanniń 12 tomdyq basylymyn osy joly satyp ákeldim. Endi soǵan súıenip jańa tárjimeler jasaýǵa bolar dep oılaımyn. Budan ózge de ár patshalyqtyń áýleti tusyndaǵy túrli taqyryptaǵy baıanhattar, maǵlumattar, sı­pattamalar, minezdemeler, hattar, jolsapar­lar, janama derekter jetkilikti. Ásirese, Tań pat­shalyǵy men Túrki qaǵanaty tusyndaǵy jádi­ger­ler men jazbalar, eskertkishter, sýretter erek­she qadaǵalaýdy qajet etedi. Men osy sapar­da bir kezderi Býmyn men Tonykókter irgesin ajy­rat­qan tustaǵy Tań patshalyǵynyń astanasy, Qy­taıdyń uly qorǵany bastalatyn kóne Shıan qa­la­syndaǵy Tań Taızuń men qatyn patsha Ýzy Tıan­nyń bir shoqyny túgel alyp jatqan zııarat kesheniniń aldynda olar qaıtqanda kóńil aıta kelgen shetel elshileriniń túr-túsi, boıy, kıimi aınytpaı qashalǵan, olardyń kim jáne qaı elden kelgeni týraly maǵlumattar jaýyryndarynyń ortasyna oıylyp jazylǵan jetpiske tarta músindi kórdim. О́kinishke qaraı, eskertkishtiń bastary men jazýlary qasaqana joıylǵan (bireýler túrkilerdiń, bireýler mádenı tóńkeristiń tusynda deıdi). Solardyń arasynan týra siz ben bizdiń bala jasymyzdan kórip, ustap, belge taǵyp ósken kise taǵynǵan músindi kórgende tańǵaldym. Oqshantaıy, kezdigi, oıyq baspasy, órnegi, ilgeshegi, beldikbasy bizdiń murajaılardaǵy kisemen dál keledi. Árıne, jazýy óshken. Tań áýletiniń ózi túrki qaǵandarymen kindiktes Lı áýletinen shyqqanyn jáne tarıhshy Tursynhan Zákenulynyń monografııasyna arqaý bolǵan. Buryn ǵylymı aınalymǵa túspegen 6 kóne túrki jazba eskertkishiniń osy Shıannan tabylǵanyn eskersek, ondaǵy tarıhı eskertkishterdiń áli de arnaıy qoımada «súrlenip» jatqany anyq. Tek osy Tań dáýiriniń ózinen túrkilerge qatysty qanshama tarıhı áfsanalardy tabýǵa bolatynyn elestetýdiń ózi ǵanıbet.

Osydan alty jyl buryn barǵan saparymda suh­battasqan, HH ǵasyrdaǵy uly arheologııalyq jańalyq – Shıandaǵy Shıhýandı patshanyń (b.d.b. II ǵasyr) qazasyna oraı kómilgen jer astyndaǵy on myń atty áskerdiń eskertkishin ashqan dıqan Iаń Jy Fa qarııanyń oljasyna qatysty tańǵajaıyptardyń bir parasyn ashýǵa qytaı ǵalymdary qazirde daıyn, tek áldebir sát saǵatyn kútip otyrǵan syńaıy bar. Sonyń ishinde kóshpelilerge, onyń ishinde túrki dúnıesine qatysty eskertkishter men jádigerlerdiń úsh toǵyz bop kezdesetinine esh kúmánim joq. Bul baǵytta Jaqyp Myrzahan aǵamyz bastatqan zııa­ly qaýym qurastyryp, aýdarǵan «Juńgo (Qytaı) tarıhnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter» atty kóp tomdyq jınaqty erekshe atap ótý qa­jet. Jalpy alǵanda, osy ejelgi kezeńder týra­ly baýyrlastarymyz jarııalaǵan derekterdi bir izge túsire otyryp Qazaqstanda kóp tomdyq basylym etip jarııalasa, kóne derekterge degen kepken yndymyzdyń sýsyny bir qanyp qalar edi. Ázirshe, kóne qytaı jazbalaryndaǵy túrki tarıhy men rýhanııatyna qatysty jarııalanǵan eńbekterdiń qataryna «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵynda daıyndalǵan «Kóne qytaı derekterindegi túrkilik ádebı úlgiler (b.d.d. H ǵ. bastap HIH ǵ. deıin)» atty bir tomdyq óleńder jınaǵyn, Tursynhan Zákenulynyń «Tastaǵy tarıh: kóne túrki ustyndarynyń qytaısha mátinderi», «Maıtrı smıt nom bitik» (eki tom), «Arystan han», «Bıdaıyq han», «Muzburshaq han» atty eńbekterdi jatqyzýǵa bolady. Mysaly:

«Oıqastap ońdy-soldy bastym qamshy,

Sorǵalap tebingiden aqty tamshy.

Semserdeı bolmasa da ótkir júzi,

Úsh qulash óriminiń uzyndyǵy.

Doıyrdy jibergende bir úıirip,

Túmendi bir kisideı turdy ıirip», –

degen Baıan aqynnyń (HIII ǵ.) óleńin qazaqtan basqa qaı ultqa telýge bolady. Onyń ústine ár aqynnyń shyqqan tegi qańly, qypshaq, kereı, naıman, qarluq dep kórsetilip tur. Orta ǵasyrdan burynǵy tegi túrki matematıkter men astronomdar, qısynshylar týraly professor Ámir Jalbaǵaıdyń monografııasy taǵy bar. Meniń paıymdaýymsha, bul baǵyttaǵy negizgi jańalyqtar aldaǵy ýaqyttyń enshisine tıesili.

– Ekinshi úlken baǵyt – Mońǵol ımperııa­sy tusyndaǵy jazbalar desek, bul týraly qandaı ýájderge júginer edińiz?

– Biz qazir jalpyǵa belgili «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» sııaqty dúnıelerdi tápsirleýmen shektelip júrmiz. Syrtqy jáne ishki Mońǵolııadaǵy ǵalymdarmen pikir alysyp, keıbir tarıhı jazbalardyń mazmunymen tanysyp, Hohottaǵy (Kókot) Mońǵoltaný ǵylymı ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi, ǵylym doktory, professor Jyrǵaldyń (Jyrǵal, jyryq – ójet, batyr degen sóz eken. Demek, «Qabanbaı batyr» dastanyndaǵy Áteke jyryq – Áteke batyr): «Túrki sózin bilmeı Mońǵol jazbalaryn túsiný múmkin emes eken. Sony ańǵarǵanda ǵana baryp eńbegimiz alǵa jyljydy», degen pikirin estigende bul saladan biz múldem beımaqurym ekenimizdi moıyndaýǵa týra keldi. Olar ǵun zamanyndaǵy tildik qoldanysty tarıhı turǵydan zertteýdi qolǵa alypty. Ishki Mońǵolııanyń soltústiginde qońyrat, naıman, kereı, merkit, ýaq taıpalary bar. Al Kókot – Shyńǵys hannyń kúıeý balasy Alaqustyń astanasy. Ol týraly Gaı Shan-Lınniń «Ońǵuttar týraly zertteýi» (aýd. Q.Yntyhanuly) ǵylymı ortalyqtyń daıyndaýymen «Folıant» baspasynan jaryq kórdi. Dombyra – arhý, qobyz – qobyz dep atalady. «Aqsaq qulan» kúıiniń saryny saqtalǵan «Jetim bota» atty kúı de bar eken. Kóne jazbadaǵy «taǵ», «kúndik», «túndik», keregý – kerege, kók – kók, kók – ot, ıaǵnı jasyl shópti jer, kók – aspan, kók – táńir degen sózderdi Mońǵolsha aýdarypty, al ony qazaqshalaýdyń esh qajeti joq. Sol sapardan keıingi ǵylymı salys­tyrý jumystarynyń nátıjesinde – biz ózimizdiń tarıhymyzdyń tamyryn Mońǵol, mánjý, shúrshit ulttarynyń tarıhymen salystyra zerttemesek, batystyq kózqaras pen derekterge boısynǵan jaı ǵana túrki degen sózben eshqashanda tektik nysanymyzdy taba almaıtynymyzǵa anyq kózim jetti. Onsyz Shalkıiz, Muryn, Máshhúr Júsip, Shákárim aıtqan «jeti jurtty» taba almaımyz. Gyń Shymın ǵulamanyń: «Qazaq ǵalymdary múmkindik týǵan oraıdy shuǵyl paıdalanyp, kóne túrki muralaryna ıelikterińdi zerttep almasańdar, odan aıyrylyp qalý kezeńinde tursyńdar. Sol pikirimnen uzaq jyldar boıy taımaǵan meniń ózimdi saıasatpen tuqyrtyp tastady, tipti shákirtterimniń ózi synǵa ala bastady. Nege sonsha marǵaýsyńdar. Tekterińdi batystan emes, shyǵystan izdeńder. Tektik qaǵandyqtaryńdy eske alyńdar. Musylmandy qabyldaǵannan keıin túpki tamyrlaryńnan betterińdi buryp ákettińder. Senim óz aldyna, al tektik tarıh bir basqa. Meniń osy sózimdi jetkizińdershi», degen sózindegi tereń astar, oılantarlyq pikir sony ańǵartsa kerek. Kıiz úı, onyń esigin shyǵysqa qaratyp tigý, shańyraq pen tabaldyryqty qurmetteý, aq sarbas qoı men aq boz atty qurbandyqqa shalyp batalasý (ant berý), «qarǵa tamyrly týys (qazaq)» degen uǵymdardyń tórkini VIII-IH ǵasyrdaǵy mánjý ultynyń támsilderinde kezdesedi. «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵynda daıyndalǵan VII-H ǵasyrlardaǵy oqıǵalardy qamtıtyn, áıgili manasshy Júsip Mamaı jyrlaǵan «Arystan han», «Bıdaıyq han», «Muzburshaq han» dastandarynda mánjý, Mońǵol, túrki jurtynyń iliktes saryny da sony tanytady. Reti kelgende aıta keteıin, osy joly Nurbaqan sııaqty tekti ǵalymnyń selbesýimen (Pekındegi, Lánjýdegi tıbettaný ortalyqtarynan tabylmaǵan) tıbettiń qyryq tomnan astam «Geser» eposynyń «Jasaqty qarý asynǵan túrkter» (ǵylymı ataýy «Túrki memleketiniń qarý-jaraqtary») atty myń bettik bir tomynyń qoljazbasynyń kóshirmesin alyp keldik. Mine, osy dastannan ejelgi túrkilerdiń tamyry tabylyp qalatynyna ishteı senimim bar.

– Osydan kelip, qytaı muraǵattaryndaǵy túrki, sonyń ishinde qazaq rýhanııatyna qatysty folklorlyq, epostyq, áfsanalyq, dinı (býddalyq) raýaıattyq qoljazbalardy izdestirý, jınaqtaý, kóshirmelerin alý, aýdarý baǵytynyń mindet, maqsattary kelip týyndaıdy emes pe?

– Árıne, dúnıe júziniń nazaryn aýdarǵan hudam bitik jazýyndaǵy «Altyn jaryq (ıarýq)» sııaqty kólemdi raýaıattar men minájattar, dastandar, jyrlar, sózdikter qazaq ádebıettanýshylary men tilshileriniń yqylasyn oıata qoıǵan joq. Ǵubaıdolla Aıdarov marqum jarııalaǵan «Tarıat» pen ótken jyly «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵynda kóne túrki jazýynan tikeleı aýdarylǵan (aýd. E.Sylamhanuly) «Maıtr smıt nom bitik» ýaǵyznamasynyń eki tomdyq basylymy ǵana kóńilge qanaǵat uıalatady. Túrkitanýdy Anadoly túrikteriniń tilin oqytýmen almastyryp júrgen joǵary oqý oryndaryndaǵy túrkologııa kafedralarynyń nazaryn osyǵan aýdarǵym keledi. Iаǵnı biz mánjý, Mońǵol, shúrshit, tıbet aýyz ádebıeti men dastandaryn salystyra zerttemeı, bul salada belgili bir túbirli nátıjege jetýimiz neǵaıbyl.

Tórtinshi baǵyt – Qazaq handyǵy qurylǵannan, ıaǵnı Qasym han men Jánibek hannyń Shyǵys Túrkistandaǵy Mońǵol ımperııasyna arqa súıegeninen bastap, jońǵar shapqynshylyǵynyń shyǵý sebepterinen jáne onyń barysynan, eń aqyrynda mánjý ımperııasynyń Shyǵys Túrkistandy tolyq otarlaýymen aıaqtalatyn tarıhı jaǵdaılardan habar beretin Klara Hafızovanyń «Ortalyq Azııadaǵy qytaı dıp­lomatııasy. (HIV – HIH ǵasyrlar)» atty monografııasynda mejelengen merzimdegi muraǵat jádigerleri. Bul kezeń Keńes tusynda da, táýelsizdik kezeńinde de tarıhshylar tarapynan erekshe nazarǵa ıe boldy. Sonyń ishinde K.Hafızovanyń uzaq jyldardaǵy izdenisi nátıjeli aıaqtaldy. Bir ókinishtisi, ishinara iriktelip jarııalanǵan túpnusqalyq derekter qoljazbalyq negizde emes, orys tiline aýdarylyp basyldy. Mysaly, Abylaı han mánjý ımperatoryna orys tilinde hat joldamaǵany anyq. Qytaıdyń №1 bas muraǵaty Gýgyńda «Batys óńirine qatysty», sonyń ishinde qazaq tarıhyn da qamtıtyn 14 tomdyq katalogtar jınaǵy jaryq kórdi (basylym áli aıaqtalǵan joq). Mundaǵy kórsetilgen qujattardy «sóıletetin» bolsa, 20 tomǵa jýyq materıal shyǵar edi. Men «Orta júzdegi naıman eliniń báıjigit taıpasynyń bıi, Qabanbaı batyrdyń inisi Dáýletbaıdyń ımperatorǵa joldaǵan» qazaq jáne mánjý tilindegi hatyn oqydym. Osy jerde buryn Almatyda qazaq tilin úırenip qaıtqan Tokıo ýnıversıtetiniń doktoranty (atyn umyttym) «Qazaq handyǵynyń tarıhy» atty taqyrypta zertteý júrgizip otyrǵanyn óz kózimmen kórdim. Menimen qazaq tilinde sóılesti, shaǵataı, mánjý, qytaı tilindegi oramdardy salystyra oqyp otyr. Al bizde bul mekemeniń esigin tek Baqyt Ejenhan ǵana ashypty. Osy joly Ulttar ýnıversıtetiniń sırek kitaptar men qoljazbalar qorynan «Ile gýbernatorynyń ordaǵa joldaǵan málimetteri men hattarynyń» 38 tomdyq qoljazbasy kózge tústi. Shákirtterimniń kómegimen ondaǵy Qazaqstan men qazaqtarǵa, shekara mańyndaǵy oqıǵalarǵa, qazaq arasyndaǵy asharshylyqtarǵa, shekara bólisine qatysty derekterdiń kóshirmesin aldym. Al mundaı janama derekter qanshama deseńshi.

– Sol qundylyqtardy qopara zertteý úshin sol salanyń ıeroglıfterin meńgergen maman daıyndaý qajet shyǵar?

– Mine, bizdiń osy bastan oılanatyn máse­le­miz osy. Qazir Qazaqstanda B.Ejenhan, N.Mu­ha­methanuly, T.Zákenuly (Qaıyrken), J.Oshan, S.Suńǵataı, I.Nurahmet sııaqty qalyptasqan, Q.Yntyhan, E.Sylamhan ispetti tuıaqbasar derektanýshy ǵalymdardyń legi boı túzep keledi. Ádebıet, til, óner salasyndaǵy mamandar tipti shoǵyrly. Osy lektiń zertteý baǵyttaryn, múd­delerin toǵystyryp, úılestirip, mektep deń­geıine kóterýge Shyǵystaný ınstıtýtynda tolyq múmkindik bar. Qytaıtanýshy ǵalymdardyń qaýym­dastyǵy qurylyp, zertteý baǵyttaryn anyq­tap, maqsatty túrde shuǵyldansa, nur­ ústi­ne nur bolar edi. О́ıtkeni, tarıhı derekterdi izdes­tirip, jınaqtap, aýdarý óz aldyna, qytaı ıeroglıf­teriniń ortaq oqy­lymyn, termınderdi qa­lyp­tastyrýdyń ári ony ortaqtastyrýdyń ózi qııamettik is. Shet­eldikter ǵylymı jetistikterdi ıge­rýge qo­maqty qarjy bólip jatqany shyn­dyq. Al Qytaı sııaqty tikeleı memlekettik, óner­kásiptik, ǵylymı turǵydan tyǵyz jáne she­shý­shi baılanysty qajet etetin, burynǵydaı Re­seı arqyly emes, tikeleı muhıt arqyly álem­dik órkenıetke jol ashatyn múddeler men múm­kin­dik­ter ımperııasynyń tildik dástúrimen jan-jaq­ty jáne tujyrymdyq deńgeıde aınalysatyn kez jetti. Bul – Jańa Zelandııada, Norvegııada, Kanadada, tipti Fransııa men Fınlıandııada bilimin jetildirip jatqan shákirtterden góri qyzyǵyn «qalyń eli qazaǵy» qaptaldasa kóretin paıdasy zor baǵyt.

– Sizdiń ótken jyldyń sońyndaǵy QHR astanasy Beıjińge barǵan tórt aılyq is­saparyńyzda qandaı maqsat aldyǵa qoıy­lyp, nendeı isterdi júzege asyrý kózdelgen edi?

– Ol sapardyń mindeti túpkilikti aıaqtalǵan joq. Bıylǵy mamyr-shilde aılarynda jalǵasyn tappaq. Osydan alty jyl buryn Beıjińdegi memlekettik Ulttar ýnıversıtetiniń qazaq tili, ádebıeti fakýltetiniń shákirtterine «shetelden shaqyrylǵan tuńǵysh professor» retinde alty aı dáris bergem. Ol kezdegi stýdentterdiń barlyǵy oqýyn támamdap ketti. Men oqyǵan qazaq ádebıetiniń tarıhy, qazirgi qazaq ádebıeti, salys­tyrmaly ádebıettaný, shyǵarmashylyq psıhologııasy, abaıtaný, áýezovtaný sııaqty pánderdi jańa tolqyn shákirtterdiń de tyńdaǵysy kelse kerek. Sonymen qatar, magıstranttar men doktoranttardyń da qarasy molaıypty. Kórkem ádebıetti taldaý barysynda «Juldyz» jýrnalynda jıyrma jyldaı syn bóliminde istegen tájirıbem kómektesti. Sonyń barlyǵy eskerilse kerek, bul joly meni bir jylǵa shaqyrǵan edi. Ondaı keńqoltyq ýaqyt mende qaıdan bolsyn. Dáristi eki kezeńge bólip oqýǵa kelistik. Burynǵy stýdentter men qazirgi stýdentterdiń arasynda zamanaýı aǵymǵa beıimdelgen aıyrmashylyqtar bar eken. Ilgeride birden ádebıet tarıhy men ádebıettaný, shyǵarmashylyq psıhologııasy men abaıtaný máselesine tikeleı kirisip ketkem. Bul joly sál oraǵyta sóıleýge týra keldi. О́ıtkeni, shákirtterdiń ishinde qytaı mektebin bitirgen, ýnıversıtetke kelgen soń ǵana qazaq tilin úırengen túlekter de bar bolyp shyqty. Kórkem tanymnyń basy mıften – ásireáfsanadan, sonyń ishinde ózim qyryq jyl boıy tam-tumdap derek jıyp, álemdik ásireáfsanalardaǵy úlgilerdi salys­tyra júrip, júıege keltirgen «ómir aǵashy», «álem aǵashy», báıterek uǵymdaryn salystyrmaly ádebıettanýdyń ádis-tásilderin paıdalana otyryp, «Qazaq ertegilerindegi ásireáfsanalyq (mıftik) kórkem sana men kórkem oılaý júıesi» degen arnaıy dáris ótkizdim. Maqtandy deme, nátıjesi tańǵalarlyq boldy. Qytaı oqý júıesinde tálim alǵan shákirtter «Myqan aǵashy» jáne «Kúıesiń, júrek… súıesiń!» (abaıtaný dáristeri) atty eki oqýlyqty tóte jazýǵa qotartyp, ǵylymı keńeste bekitken soń oqýlyq retinde jarııaladym.

– Stýdentterdiń bilimge qushtarlyǵy kóńilińizden shyqty ma?

– Shyqqanda qandaı. Qytaı stýdentteriniń oqýǵa, kitapqa degen yndyny keremet, sý sińirgen sortań topyraq sııaqty, simirip te, sińirip te alady. Dáriske ózge faýltetter men ýnıversıtetterdiń shákirtteri, izdenýshileri, mamandyq jetildirýge kel­gen eresek tyńdaýshylary da qatysty. Bilge­nim­di jetkizýge janymdy aıamaǵanymdy eskergen bolýy kerek, «Qazaq eliniń bıik bilim deńgeıin tanytyp», «ozyq oqý-ádistemelik tásilderin paıdalanyp», «oqý úderisine qosqan úlesim úshin» «Qurmetti professor» ataǵyn berdi. Bul endi, kez kelgen pedagog úshin úlken mártebe. Eńbegińniń ári janǵany, ári elengeni. Sonyń ózi bir adamnyń ómirine maǵyna beretindeı qurmet. Onyń ústine Búkilqytaı kóleminde ǵylymǵa erekshe úles qosqan dúnıe júzindegi tańdaýly 2000 ǵalymdy shaqyrý jobasyn memleket bekitip beripti, sonyń jekelegen resmııattary ǵana qalypty. Sol tizimge meniń de atym ilinipti. Soǵan oraı pishimi men pishini tosyn bir kitaptyń jobasyn oılastyryp qoıdym. Onyń nátıjesin ýaqyt jáne resmı bekim sheshedi.

– Tarıhy men dástúri, mádenıeti jáne ǵy­ly­my óte erte zamannan damyp, muraǵat má­se­lesi myqty jolǵa qoıylǵan kórshi elden osy joǵaryda aıtqandardan basqa sapar barysynda qandaı qundylyqtar taptyńyz? Ákel­gen oljalaryńyz buǵan deıin atalmysh memleketke baryp jumys istegen M.Ábý­seıitova, Q.Salǵarauly, K.Hafızova sekildi ǵalymdardyń jádigerlerin qaıtalap ketpeı me? Osy týraly da anyqtap aıta ketseńiz.

– Aıt dediń aıtaıyn. Jalpy, jeke basyma tán bir ádet – qaı jerde, qaı elde bolmaıyn qa­zaq rýhanııatyna qatysy bar muraǵattar men kitaphanalarǵa, ǵylymı mekemelerge mindetti túrde bas suǵyp, múmkindiginshe qyzmetkerlermen áńgimelesip, qorlarymen tanysyp, joqtan jumys taýyp alyp júremin. Al sonshama tarıhı jádigerler qazynasy qattalǵan qytaı elin qa­rap­tan-qarap qyzyqtap, ne zerikkende kórý – zııa­ly degen atyńa syn. Aldyńǵy saparda da, osy joly da ǵylymı izdestirý jumysyn ózimniń bas­ty nazarymda ustadym, sabaq kestesin de soǵan oraılastyra qurdym. О́tken jolǵy izdenisterdiń nátıjesinde qurastyrylǵan «Qazaq qoljazbalary (b.d.d. H ǵ. – HIH ǵ.)» atty 10 tomdyq jınaqtyń 6 kita­by jaryq kórdi, 4 tomy daıyndalyp jatyr. Qalǵan derekter ǵylymı súzgiden ótýde. Onyń ishinde ejelgi túrki, qazaq tarıhyn múldem jańa kózqaras arqyly saralaýǵa jeteleıtin oıtúbir uıytqylar da bar. «24 tarıhtyń» 26 tomynan bastap, «Halyq aýyz ádebıeti qazynasynyń» 25 tomdyǵyn, Syma Sııanniń tolyq túsinik berilgen 12 tomdyǵyn, 45 tomnan asatyn tıbettiń «Geser» epostyq epopeıasynyń túrkilerge qatysty 4 kitaptan turatyn qoljazbasynyń kóshirmesin (o, muny izdestirý barysynda qanshama ret tuıyq­qa tireldim deńizshi), sodan keıin VIII-H ǵasyr­dyń oqıǵasyn baıandaıtyn úsh tomdyq epostyń qoljazbasynyń kóshirmesin alý jáne ony ákelýdiń mashaqaty bir adamǵa emes, bir qaýymǵa júk artatyn qarbalasty sharýa. Osydan 6 jyl buryn sırek qoljazbalar men kitaptar qorynan Sın ımperııasynyń batys óńirdi (Shyǵys Túrkistan, Qazaqstan, Ortalyq Azııa) baǵyndyrýy barysyndaǵy oqıǵalar men elshilikti qabyldaý sııaqty rásimderi beınelengen, túpnusqasy Fransııada saqtalǵan syzba sýretterdiń albomyn kórip, qanshama umtylsam da, ruqsat ala almaǵam. Onda jońǵar shapqynshylyǵy tusyndaǵy Sın ımperııasynyń áskerı ordasy, shabýyl sátteri, tutqynǵa alýy, elshilikti qabyldaýy, soǵys qural-jabdyqtary, kıimderi bar mánerimen sıýjetti túrde syzylǵan. Ár sýretke berilgen patshanyń sıpattamasynyń astyna móri basylǵan. О́zimizge tanys beınelerdi taný qıyn emes. Bul joly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti men Beıjiń memlekettik Ulttar ýnıversıteti arasynda baılanys ornatý týraly júrgizilip jatqan kelisim-sharttyń demimen ol sýretterge qol jetti. Atalmysh sýretterdiń tarıhy egjeı-tegjeıimen baıandalǵan kitaphana dırektorynyń maqalasy qazir aýdarylyp jatyr.

Qysqartyp aıtqanda, bul saparda da qazaq tarıhy men ádebıetine jańa oı salatyn ashyq jádigerler qolǵa ilikti. Endi sonyń ıgiligin kóretindeı tıbet, mánjý, kóne túrki (hudam bitik) jazýyn biletin mamandardy tárbıeleý jumysyn qolǵa alý oıda bar.

Al Qytaıǵa arnaıy issaparmen, ne ǵylymı ekspedısııamen barǵan joǵaryda atalǵan ǵalymdardyń, sonyń ishinde Qoıshy-aǵańnyń jınaqtaǵan derekteri jalpy qazaq oqyrmandaryna, al K.Hafızovanyń, A.Qadyrbaevtyń, N.Alda­ber­genovanyń, M.Ábýseıitovanyń eńbekteri ǵylymı qaýymǵa jaqsy tanys. Bul rette Klara Shaısultanqyzynyń uzaq jyldar boıǵy tııanaqty zertteýlerin, Qytaı men Reseı muraǵattaryndaǵy derekterdi qarastyryp, júıelep taldaýyn, ta­nym-tájirıbesin erekshe atap ótken jón. Sol úrdiske kelip qosylǵan B.Ejenhanulynyń je­tek­shiligimen, J.Oshannyń, S.Suńǵataıdyń qaty­sýymen daıyndalǵan Qytaı derekterindegi túrki, qazaq jurtyna qatysty 5 tomdyq basylym, shyn mánindegi irgeli ǵylymı jańalyq. So­ny­men qatar, B.Ejenhannyń tikeleı ózi júzege asyr­ǵan qytaı-mánjý tilderindegi jádigerler men «Uly naıman memleketi týraly» monografııasy bizdiń qalyptasqan túsinikterimizge ózgeris áke­le­tin túbirli zertteýler. T.Zákenulynyń qytaı derekterindegi túrki qaǵanaty, Tań ımperııasynyń túrki qaǵanatymen baılanysy, quba qalmaqtar (túrki tildi jońǵarlar), Shyǵys Túrkistan Islam respýblıkasy haqyndaǵy monografııalary tyń derekter men pikirlerge toly. Meniń oıymsha, osy táýelsizdik alǵan shırek ǵasyr ishindegi qytaıtaný salasynda júrgizilgen jumystardy bir ret qorytyndylap, ǵylymı baǵyttardy anyqtap, mindetterdi bólisip alý qajettigi týyp otyr. Jádiger – tek tarıhshynyń, ne túrkitanýshynyń, ne til mamanynyń, ne mura­ǵattanýshynyń enshisi emes. Sonymen qatar, bir muraǵatqa birneshe ǵylymı ekspedısııalar biri­nen soń biri baryp júrgen jaı da kezdesedi. My­sa­ly, joǵaryda aıttym, Qytaıdyń eń basty №1 arhıviniń kiltin alǵash ashqan B.Ejenhan. Odan keıingi kezek bizge kelipti. Arhıvtegi qyz­metkerlerdi etene tanıtyn, Qytaıda tuńǵysh ret tarıh salasynda ǵylym doktory ataǵyn alǵan, alǵashqy shákirtteriniń ózi Beıjiń ýnıversıtetiniń dekany sııaqty laýazymǵa jetken Baqyttyń bedeli onda erekshe. Bári moıyndaıdy. Osyny paıdalanyp, bar ǵylymı kúshti tarıhshylardy, muraǵattanýshylardy, kitaphanashylardy, tilshilerdi, qarajatty bir adamnyń aınalasyna jumyldyryp, jumyla kirisse utymdy nátıje berer edi. Iá, zertteıtin nárse ushan-teńiz.

– Kez kelgen muraǵat pen ǵylymı ortalyq­tarǵa, sonyń ishinde, ásirese, sheteldiń arhıv mekemelerine kirip, dittegen nárseńdi birden taýyp alý qıynnyń-qıyny ekeni aıtpasa­ da túsinikti. Mundaıda zertteýshige úsh-aq nár­se kómekke kelýi múmkin. Ol – oljaǵa oı­la­maǵan jerden jolyǵyp qalý, kásibı ıntýısııa jáne ýaqyty az, merzimi óte tyǵyz is­sa­par ıesine sol jergilikti jerdegi muraǵat ma­man­darynyń kómekke kelýi. Bizdiń suraıyn de­genimiz sońǵysy. Beıjiń muraǵat oryndaryna barǵanda sizge kim járdemdesti? Qolushyn bergen janashyrlar boldy ma? Sóz retine qaraı olardyń da aty-jóni men eńbegin aıta ketseńiz.

– Osy óziń aıtqan úshtaǵan ushtaspasa, ondaı zertteýshiniń sory qaınaǵany, eńbeginiń esh bolǵany dep esepte. Kisiniń kúni – kisimen. Egerde adamdarmen til tabysa almasam, ǵylymı izdestirýdi, onda uzaq merzim turýdy bylaı qoıǵanda, úsh mezgil tamaqtanýdyń ózi úlken qııametke aınalar edi.

Shyndyǵyn aıtaıyn, osy eki márte uzaq saparda men sondaǵy baýyrlardan, ustazdardan, shákirtterimnen turaqty túrde dáris aldym. Sonyń nátıjesinde qaı jerde túrki tarıhyna qatysty qandaı derek, eskertkish baryn bildim. О́zderi qolushyn berdi. Shanhaı, Dalıan, Shıan, Hohotqa barǵanda solar jón kórsetti. Bul rette turaqty «jolserigim» bolǵan professor Muhtar Ábilqaqulyna, qolym men oıymdy uzartqan doktorant Nurbaqan Kámelhanulyna, «erinbeı júrýge erinbeıtin» erkin ǵylymı oıdyń ıesi professor Erkin Ábýǵalıulyna, «bári de bolsyn» dep turatyn dosent Bolash Shókeıulyna, qytaılardyń ózine 30-40 jyl qytaısha úıretip kelgen Jumataı apaı men Maıraǵa, ilgerindi-keıindi oqyǵan barlyq shákirtterime alǵysym mol. Osydan alpys jyl buryn Ulttar ýnıversıteti ashylǵanda qazaq kafedrasyn quryp, joǵaryda atalǵandardyń barlyǵyn tárbıelep shyǵarǵan, qytaı túrkitanýynyń atasy atanǵan Gyń Shymın ǵulamamen «jigi laýhan – haý laýhan, o shy laýhan – haý laýhan» deıtindeı («Siz jaqsy shalsyz, men de tegin shal emespin» degen maǵynada) jarasymdy til tabysqanyma kádimgideı arqalanamyn. Sol kisi bata bergennen keıin ǵana meniń Qytaıdaǵy izdestirý jumystarym alǵa basty ári boıyma senim bitti. Qatty naýqastanyp júrgenine qaramastan, meniń ekinshi ret kelýime oraı ótken otyrysta pikir alysyp, kóne hudam bitik jazýynan latyn transkrıpsııasyna túsirgen «Maıtrı smıt nom bitiktiń» qazaq tilinde shyqqan eki tomy­nyń muqabasyn sıpatyp úlgergenime shú­kir etemin. Jańa jyl qarsańynda uly oqymysty dúnıeden qaıtty. Osy ıgilikterdiń basy-qasynda «qarbalastyqtan» qoly tımeıtin, balalyq uıatyn ishinde saqtaǵan, jaqsylyqqa jany ashyq, isine uqypty, eńbek tártibine qatań, al jaıshylyqta keńqoltyq, qazaq tilin sýdaı sapyryp, qazaq fakýlteti úshin bir kúıip, bir sýyp júrgen dekan, professor Jan Dıń Jıńniń ıgiligi erekshe. Beıjińge joly túsken qazaqtyń (Shyńjańnan, Qazaqstannan, Mońǵolııadan, Túr­kııadan, Reseıden, t.b.) osy shańyraqqa soq­paı ketkeni  az. Tórt aıdyń ishinde meniń usy­ny­symmen ǵana 2 professor, 12 doktorant pen magıstrant tájirıbeden ótti. Munyń ózi, ıaǵnı qazaq til, ádebıeti fakýltetiniń halyqtyq elshi qyz­metin atqaryp otyrǵany, qazaqtar úshin de, Qazaqstan úshin de úlken demeý.

– Sózińiz jalań shyqpas úshin dálel-dáıek keltire ketseńiz.

– Ázirmin. Qytaıdyń №1 muraǵaty «Gýgyńǵa» ruqsat alý ońaı bolmaı bara jatqan soń, bir kúni ákesiniń qazaq arasynda óskenin bilgendikten de Jan Dın Jıńge: «Myrzalata bergenshe, myrzalyǵyńdy kórsetpeısiń be? Munyń jónin ana meniń aǵamnan sura», dedim qabaǵymdy túıińkireı. Tańǵy saǵat jetide Jan Dın Jınim: «Meniń ákem sizdiń aǵańyz bolǵandyqtan da siz meniń aǵam bolasyz. Sizdi «myrza» dep qatelesip júrippin. Sol qateligimdi joıý úshin sizdi búgin Ult­tyq kitaphananyń sırek qoryna, erteń Gýgyń­nyń qoljazbalar qoryna alyp baraıyn. Ruqsatyn qarastyryp jatyrmyn», degeni. Sóıtsem, úlken muraǵattyń batys óńiri qoryn retteýge jet­pisinshi jyldary arnaıy joldamamen kelgen tórt qyz, bir jigit Ile aımaǵyna qarasty Shapshal aýda­nynyń qazaqtarmen aralasa qonystanǵan sibe­ler, ári Jannyń sabaqtastary eken. Bir qyz: «Osy muraǵatqa kelgende qyz edim. Qazaq-qazaq dep, mine, qartaıdym», dep ázildep te qoıdy. Mine, qazaq tarıhyna qatysty derekterdiń bar­ly­ǵy osylardyń qolynan ótken. Joǵaryda aıtyp ótken, qazaq handyǵynyń tarıhyn zerttegen japon ǵalymymen sol muraǵattyń qorynda kezdestim.

Ekinshi, bizdiń jyl qaıyrýymyzdan burynǵy H ǵasyrdan bastap HIH ǵasyrǵa deıingi uzaq kezeńde kóne ıeroglıfpen hatqa túsken túrki, keıbiriniń qańly, qypshaq, qarlyq, ýaq (ońǵut), kereı, naıman ekeni anyq kórsetilgen alpys­tan astam aqynnyń shyǵarmasy engen basylym esh jerden tabylmady. Tapsyrmaǵan adamym, izdestirmegen kitaphanam joq. Munda kelgen soń da ol mazamdy ala berdi. Aqyry taǵy da qazaqy minezge júginip «Ulttar baspasyndaǵy» qazirgi zamannyń tilin biletin Munaı degen baýyryma: «Osy seniń eki týyp bir qalǵan aǵań kim? Men ekenim ras bolsa, myna kitapty myna baǵytta izdep, maǵan úsh kúnniń ishinde taýyp ber», dedim. Úsh kún emes, bir kúnnen keıin: «Uıyqtamaı ınternetti aqtardym. Ishki ólkeniń pálenbaı jerinde, pálenbaı kitaphanada bar eken. Jetkizemin», dedi. Bul jınaqty aýdaryp, byltyr baspadan shyǵardyq. Tıbettiń kóne túrki týraly dastany da doktorant Nurbaqanǵa «eki týyp, bir qalǵandyǵymnyń» arqasynda týra keter kúni qolǵa tıdi. О́zim birneshe ret qolǵa ustap, sórege qoıǵan jazba bolyp shyqty. Jalpy, ázilge jeńdirip, Beıjińde meniń tek «naǵashy-jıenderim, quda-jekjattarym, aǵa-baýyrlarym, qaıyn jurtym men qudasha-baldyzdarym jáne sansyz kóp shákirt-balalarym ǵana turady» desem artyq emes.

Osylaı baýyryna kirip ketkendikten olar da meni baýyryna tartty.

Ishki ólkedegi ǵylymnyń ár salasyndaǵy professorlar men dosentter, magıstranttar men doktoranttar jyl saıyn bas qosyp, tanysady, tabysyp jatqandary da bar. Sol basqosýda jıyrma jyldan astam ýaqyt Tokıonyń jer silkinýdi zertteıtin ortalyǵynda istep kele jatqan, Fýkýsımada segiz kópir salǵan, segizi de apatqa qarsy tótep bergen, qazir onyń jobasymen muhıt pen qurlyqty qosatyn 140 shaqyrymdyq, onyń 42 shaqyrymy muhıttyń ústimen ótetin kópir salynyp jatqan, soǵan oraı Beıjińniń túbindegi jer silkinisine tótep beretin ǵımarattardy zertteý laboratorııasynda synaq júrgizip júrgen Gýanjoý ýnıversıtetinde sheteldik professor retinde dáris oqıtyn О́rleýhanmen etene aralastyq.

Jalpy, Beıjińdegi qazaqtardyń bári de gazet, jýrnal, baspa, radıo, óner salasyndaǵy asa bilikti zııalylar. Oshaǵy bólek, otaýy bir. Onda úshinshi urpaqqa aýysqan beıjińdikter turady. Shańyraq ıeleri balalary qazaqqa úılense, Qazaqstanǵa umtylsa, baqyttan jarylyp kete jazdaıdy. Ulttar baspasynyń Álimjannan bastap Baqytbek pen Munaıǵa, Búkilqytaılyq radıodaǵy Qanatbekten bastap Balapan, Qyzyrhanǵa deıingi qalamgerler Qazaqstanǵa jaqsy tanys. Al búkil Qytaıdy sóz ónerimen moıyndatqan, qytaı tilinde jazatyn Ákbar Májıt qazir Qytaı jáne Beıjiń Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, «Qytaı ádebıeti» jýrnalynyń bas redaktory. Nobel syılyǵyn alǵan Mo Iаnnyń atyn shyǵarǵan «Móldir shalqam» hıkaıaty alǵash ret sonda jarııalanǵan. Sheshen, kórkem taldaýǵa sheber, qalamy qýatty jazýshy. Qazaq jazýshylaryn únemi nazarynda ustaıdy. Ekeýmiz birden til tabystyq. Ákbardyń uzaq jylǵy qýzaýynyń nátıjesinde «Ulttar ádebıeti» jýrnaly qazaq tilinde shyǵa bastady. Oǵan Mınar atty qaryndasymyz jetekshilik etedi. Bul Beıjiń úshin ǵana emes, jalpy qazaq úshin úlken ádebı oqıǵa ári mádenı kópir. Biz úshin de septigi zor. Mysaly, osy joly jýrnaldyń bas redaktorymen kezdesip, biraz pikir alysyp, olard