Uıytqy

Juma, 19 sáýir 2013 0:34

Halqymyzda súttiń qoıýlanyp, dámi til úıirgen shubatqa aınalýy úshin uıytqy qoldanady. Al osy sózdi adamdar arasyna «alyp kelsek», isi men sózine eldi uıytyp, jańashyl isterge bastamashy bolyp júrgen jandardy beıneleýge qoldanylady. Aqtaýlyq Raısa Madenova-Hvan týraly osylaı deýge bolady. Mańǵystaýda kárister kóp emes, bar-joǵy 800-ge tarta. Olar túgeldeı Aqtaý qalasyna qonystanǵan. Alaıda osy bir jyly júzdi, kishipeıil de sypaıy halyqtyń ulttardyń ózara tatýlyǵyna ún qosyp, ár alýan sharalardyń naq ortasynda uıytqy bolyp júretini súısintedi.

Juma, 19 sáýir 2013 0:34

Halqymyzda súttiń qoıýlanyp, dámi til úıirgen shubatqa aınalýy úshin uıytqy qoldanady. Al osy sózdi adamdar arasyna «alyp kelsek», isi men sózine eldi uıytyp, jańashyl isterge bastamashy bolyp júrgen jandardy beıneleýge qoldanylady. Aqtaýlyq Raısa Madenova-Hvan týraly osylaı deýge bolady. Mańǵystaýda kárister kóp emes, bar-joǵy 800-ge tarta. Olar túgeldeı Aqtaý qalasyna qonystanǵan. Alaıda osy bir jyly júzdi, kishipeıil de sypaıy halyqtyń ulttardyń ózara tatýlyǵyna ún qosyp, ár alýan sharalardyń naq ortasynda uıytqy bolyp júretini súısintedi. Báriniń bastamashysy – Raısa. Bir jyldary «Mańǵystaýda káris joq» degen sózder de qulaqqa shalynyp qalyp júretin, sóıtsek, onyń sebebi – isti laıyqty úılestire bilýde eken. 2006 jyly Aqtaý qalasyndaǵy káris etnomádenı birlestigine basshylyqqa kelisimen Raısa iske belsene kiristi – bıyl qurylǵanyna 21 jyl tolatyn birlestiktiń jumysyn aıaǵynan tik turǵyzdy. Káristerdi jıyp, olardy sharalarǵa qatystyryp, oblystaǵy alýan isterdiń basy-qasynan tabylyp, sharýany shyr aınaldyryp áketti.

–Qıyn-qystaý zamandaǵy basqa ulttar sekildi káristerdiń ulan-ǵaıyr qazaq dalasyna qalaı kelgendigi, ózderi ash bolsa da bir tilim nandy bólip berip, tórine otyrǵyzǵan qazaq halqynyń meıirbandyǵy arqasynda aman qalǵandyǵy tarıhtan belgili. Bizdiń maqsatymyz – urpaǵymyzǵa osy jaqsylyqty uǵyndyrý, olardy árdaıym ózara tatýlyqqa shaqyrý. Sondaı-aq, zaman talabyna saı bilim alyp, sol bilimdi Otanymyzdy kórkeıtýge jumsaý qajettigin uǵyndyrý. Al ol Otan – táýelsiz Qazaqstan, – deıdi Raısa.R.Madenova-Hvan Aqtaý qalasyndaǵy energetıkalyq kolledj dırektorynyń orynbasary bolyp qyzmet etedi. Mamandyǵy ustaz bolǵandyqtan ba, jastar tárbıesine kóp kóńil bóledi. Ásirese, káris etnomádenı birlestigine kelip, tól halqynyń salt-dástúri men tarıhyn, mádenıetin úırenip júrgen jastar arasynan tabylady. Raısa Igor Lı, Nıkolaı Kım, Aleksandr Kım atty jastarǵa úlken úmitpen qaraıdy. Ekeýi mekteptiń sońǵy synybynda, endi biri shetel tilderi kolledjinde oqıtyn úsh jigittiń úsheýi de qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jatyq sóıleıdi, biraq ana tilderine shorqaq. Aýlada qazaq, orys balalarymen birge ósken olar aǵylshyn tilin mektepten, arnaıy kýrstardan úırengen.Aqtaýdaǵy kárister ózara aqyldasa kele, ótken jyly talantty úsh uldy ulan jaz boıyna Seýlge attandyrdy. Tań samaly elinen til úırenip, Reseı, Portýgalııa, AQSh-tan kelgen qandastarymen tanysyp oralypty. «О́zge tilderde sóılesek, bireý-mireý túsinip qalar dep, ózimizge qatysty áńgimelerdi qazaq tilinde aıtatynbyz. Seýl – ádemi, úlken qala. Biraq, biz Qazaqstandy, Aqtaýdy saǵyndyq. Týǵan jerdiń qadirin shette júrgende bilesiń degen ras eken», dep áńgimeleıtin kórinedi olar ustazdaryna.Olar Seýlde tanysqan dostaryna qazaqtyń kıiz úıi, dombyra, qazaqtyń ulttyq kıimin kıgen kádesyılar men ártúrli sýretterdi syıǵa tartypty. «Qazaqstandy biz Nazarbaev jáne Baıqońyr arqyly bilemiz», degen dostary estelik syılyqtardy, ásirese túngi Aqtaýdyń sýretterin qyzyǵýshylyqpen qabyldaǵan.Aleksandr memlekettik tilge qatysty baıqaýda oblysta júldeli oryndy ıelenip, Astanadan oljamen oraldy. Al gıtaramen ár tilde án salyp, myń burala bıleı biletin Igor jazý-syzýǵa da epti. Jýyrda Astana qalasynda ótken baıqaýda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine synaqsyz qa­byldanýǵa sertıfıkat alyp keldi. Jet­kin­shek jastar týraly rızashylyqpen áńgi­melegen R.Madenova-Hvan:–Jasyratyny joq, Keńes Odaǵy kezinde kópshilik kárister ana tilinen aıyrylyp qaldy. Qazir jastarymyz birneshe tilde án salyp, tógildire sóılegenmen, ana tilinde birde-bir án bilmeıdi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saıasaty ózge ulttar sekildi bizge de joǵaltqanymyzdy taýyp, ulttyq qundylyqtarymyzdy túgendeýge mol múmkindik berdi. Qazir mádenı birlestikte káris tilin, káris salt-dástúrin úıretý baǵytynda belsendi jumystar júrip jatyr, – deıdi.Teginen kórip otyrǵanymyzdaı, Raısa Madenova-Hvan – qazaqtyń kelini. Jubaıy Myrzabaı Madenov – Mańǵystaýǵa belgili jan. On saýsaǵynan óner tamǵan otaǵasy oblystaǵy qýyrshaq teatrynda bas sýretshi bolyp jumys isteıdi. Odan basqa, kıim úlgilerin piship, saqına-syrǵa soǵyp el qurmetine bólengen Myrzekeń Raısa men onyń anasyna eń alǵash káris halqynyń ulttyq kıimin tigip beripti. Tatý-tátti turmys qurǵandaryna 37 jyl tolǵan Raısa men Myrzabaıdyń otbasyndaǵy eki qyzy da qos-qostan joǵary bilim alyp, óz aldaryna shańyraq kótergen. Biri aqtaýlyq qazaq jigitimen, biri máskeýlik orys jigitimen bas qosypty. Eki qyzdy da qazaqsha quda túskizip, syrǵa saldyryp, bata berip attandyryp, kıit jasap quda kútken kórinedi. Ásirese, máskeýlik qudalardyń qazaqsha jón-joralǵymen qyz aıttyryp, quda kútkeni áserli bolǵan. Búginde Máskeýden kishkentaı jıenderi «Assalaýmaǵaleıkúm, ata!» dep habarlasyp turady. Al qyzy Jannanyń qazaqsha asqan eti men pisirgen baýyrsaǵyn, qazy-qartasyn ata-enesi men kúıeýiniń týys­tary asyǵa kútip, súısine jeıdi eken.Otbasy jaıly kúlimdeı sóz saptaǵan R.Madenova-Hvan áńgimesiniń sońyn el men jerdiń tynyshtyǵyna, ulttardyń aýyzbirligine, qıyn-qystaý kúnderdiń qaıtalanbaýyna tilek tileýmen aıaqtady. Sáýir aıynyń sońynda Assambleıa múshesi ári «Qazaqstan káristeriniń qaýymdastyǵy» RQB AF tóraıymy retinde mańǵystaýlyq delegasııa quramynda Astana qalasynda ótetin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti sessııasyna attanbaq. Jaýapty jıynǵa qatysýdy ózine zor mereı sanaıtyn ol sessııanyń el birligin bekite túsý úshin úlken ról atqaratynyna senimdi.Únemi ómirin qýanyshqa toltyryp, kóńi­lin jaz jaınatyp júretin qaǵylez Raısa apaı bizben jyly jymıyp qoshtasty.Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».Mańǵystaý oblysy.