Juma, 26 sáýir 2013 1:49
Qylmysker aqtalsa qalaı bolady?
Qyrǵyz elinde qyzyq sot bolyp jatyr. Álemge áıgili «zańdaǵy ury» Qamshybek Kólbaevtyń, laqap aty «Qyrǵyz Kolıa», isi sotta qaralýda. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, onyń aqtalyp shyǵýy ábden múmkin kórinedi.
Juma, 26 sáýir 2013 1:49
Qylmysker aqtalsa qalaı bolady?
Qyrǵyz elinde qyzyq sot bolyp jatyr. Álemge áıgili «zańdaǵy ury» Qamshybek Kólbaevtyń, laqap aty «Qyrǵyz Kolıa», isi sotta qaralýda. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, onyń aqtalyp shyǵýy ábden múmkin kórinedi.
Bir qylmyskerge sot bolyp jatyr eken, onda turǵan ne bar, qaı jerde qylmys joq, sony saıası oqıǵadaı sóz etýdiń qajeti bar ma deýge bolar. Shyn máninde onyń saıası astary bolyp otyr. Bul qylmyskerdiń eldiń saıası ómirine yqpaly bolǵany jáne áli de barlyǵy daýsyz. Muny búkil el moıyndaǵan. Bir ǵana mysal. Osydan eki jyl buryn jańa parlamenttiń spıkeri bolyp Ahmatbek Keldibekov saılandy. Ol óziniń úlken qyzmetke turýyn «Qyrǵyz Kolıamen» birge, onyń dostarynyń ortasynda «atap ótti». Onymen birge Dýbaıǵa baryp, birneshe ret demalyp ta qaıtqan. Munyń bári áshkerelenip, qylmysty dúnıemen baılanysy bolǵany úshin spıker Keldibekov depýtattardyń daýys berýimen ornynan alyndy. Bul jaıynda kezinde jazǵanbyz.
Bir el parlamentiniń tóraǵasy soǵan bola ornynan alynyp jatsa, Kólbaevtyń qylmysker ekenine taǵy qandaı dálel kerek?! Bul az desek, ol túrmede «kóterilis» uıymdastyrmaq bolyp, taǵy da jazaly boldy. Is nasyrǵa aınalǵan soń, ol qaıtadan Dýbaıǵa qashty.
Jalpy, qylmystyq dúnıe qyrǵyz aǵaıyndarǵa qattyraq tıip júr. Sonaý Asqar Aqaevtyń zamanynda qylmysker Rysbek Ahmatbaevtyń bedeli kúshti boldy. Ol basqalarǵa óz degenin istetti. Qamshybek Kólbaev sol ataqtynyń nemere inisi edi. Birge áreket etti. Biraq kóp keshikpeı ekeýiniń arasynda daý týyp, inisi aǵasyna qastandyq uıymdastyrdy. Áýpirimmen tiri qalǵan Ahmatbaev óziniń sońyna túskennen keıin Kólbaev bas saýǵalap shetelge qashty.
О́kinishti jaǵdaı – bul elde bıliktegilerdiń birshamasy qylmyskerlerge arqa súıedi. Ahmatbaev alǵashqy prezıdenttiń otbasyna jaqyn bolsa, Aqaev qýylǵan soń, onyń ornyna kelgen Bakıevterge jańa «adam» kerek boldy. Bılikti tyńdamaı bara jatqan Ahmatbaev 2006 jyly óltirildi de, onyń «ornyna» Kólbaev shaqyryldy. Sol Bakıevterdiń kómegimen Máskeý mafııasy, ataqty «Hasan ata» Ýsoıan ony búkil Ortalyq Azııa qylmyskerleriniń basshysy etip taǵaıyndady. Kólbaev sondaı-aq qylmyskerler tiziminen shyǵaryldy. Jurt úkimettegi máselelerin sheshý úshin «Qyrǵyz Kolıaǵa» baratyn boldy.
Elde taǵy revolıýsııa jasalyp, Bakıev qýylǵanda, Kólbaev bılikten jańa adam izdedi. Tapqany – joǵaryda aıtqan Ahmatbek Keldibekov boldy. Qısyny bar edi. Elde parlamentarızm ústemdik qurady degen soń, «Qyrǵyz Kolıa» bar bılik parlament basshysynyń qolynda dep eseptedi. Biraq olaı bolmaı shyqty. Taǵy da shetelge qashýǵa týra keldi. Sóıtse de, jurt onyń ótken jyldyń qarashasynda qaıta oralyp, bılikke «berilgenine» tańdanǵan. Onyń da syry bar. Bul kezde qyrǵyz eline reseılik krımınaldyq dókeı Ilıa Samsonıa degen kelip, qylmyskerlerge bılik júrgize bastaǵan. Kólbaev soǵan da arqa súıedi-aý deıdi jurt.
Sóıtse de, onyń shyn syry qazirgi sottyń alǵashqy kúnderi-aq ashylǵandaı. Qamshybek Kólbaev ózine taǵylǵan barlyq aıyptan bas tartyp otyr. Al onyń qorǵaýshysy Sergeı Manýkıan degen onyń qylmysyn dáleldeńder, deıdi. Tipti, onyń eshqandaı qylmysy joq, ol elge sózi ótetin «qurmetti aqsaqal» dedi. Jáne sotqa aldymen Kólbaevtan emes, odan japa shekti degenderden jaýap alyńdar dep talap qoıdy. Al sot onyń talabyna kónip, kúni keshe ony aıyptaǵandardan, kýá bolǵandardan jaýap almaq bolǵanda, olardyń kópshiligi burynǵy sózderinen qaıtyp, tipti ótinishterin de qaıtaryp alypty. Kólbaev bes aı boıy túrmede bos jatpaǵan kórinedi. Ol aqtalady dep, jurt odan qorqa bastaǵan.
Osy tusta taǵy bir oqıǵa boldy. Kezinde Ahmatbaevqa qarsylas bolǵan, tipti Bakıevterge baǵynbaǵan, kisi óltirgen (depýtatty), esirtki saýdasymen aınalysqan, tártipsizdik uıymdastyrǵan cheshen Azız Bazýkaev qamaýdan bosatylyp, týǵan qalasy Groznyıǵa charterlik reıspen ushyp ketipti. Qalaısha dep jurt tań. Bul úshin depýtattyq komıssııa eldiń bas prokýrory Aıda Salıanovany, vıse-premer Shámil Atahanovty ýaqytsha ornynan alý jóninde sheshim qabyldady.
Qylmyskerlerdiń yqpaly osyndaı bolǵan soń, «Zańdaǵy ury» Qamshybek Kólbaev 39 jasynda «qurmetti aqsaqal» atanyp, sottan aqtalyp shyǵady-aý degen sózde negiz bardaı kórinedi.
Pınochetti pir tutqan úmitker jeńiske jetti
Ońtústik Amerıkadaǵy shaǵyn ǵana el Paragvaıda ońshyl kózqarasty ustanǵan qaıratker Orasıo Kortes prezıdenttik saılaýda jeńiske jetti. Bul saılaýdyń ereksheligi de sonda. О́ıtkeni, sońǵy biraz jyl shamasynda bul aımaqta solshyl baǵyttaǵylar jeńiske jetip kelgen.
Sońǵy kezde solshyldyqqa synı kózqarastyń artqany da anyq. Burynyraq, sonaý 90-shy jyldardyń aıaǵynda bul qurlyqtaǵy áskerı dıktatýralarǵa qarsy halyqtyq sıpat alǵan kúres sosıalısterdiń jeńisin jeńildetse, endi jaǵdaı ózgerip otyr. Endi Paragvaıda olar qatty jeńiliske ushyrap, ashyq ońshyl qaıratkerge jol berdi. Al eldiń burynǵy prezıdenti sosıalıst Fernando Lýgo merzimi aıaqtalǵan soń emes, parlament senimsizdik bildirgen soń ornynan ketken.
Orasıo Kortes – osynaý kedeı eldegi eń baı adamnyń biri, ońshyl baǵyttaǵy «Kolorado» partııasynyń kósemi. Ashyp aıtatyn bir jaı – ol saılaýshylarǵa arzan ýáde bermeı, ekonomıkasy turalaǵan eldi aıaǵynan turǵyzý úshin qatań saıasat júrgizetinin málimdedi. Jáne barsha jurtqa aty belgili dıktator Aýgýsto Pınochettiń ekonomıkalyq jolyn ustanatynyn da jasyrǵan joq. Kóziqaraqty jurt Pınochettiń demokratııany qanǵa bóktirgenimen qatar, Chılıdeı eldiń ekonomıkasyn bıikke kótergenin de biledi. Endi sol qaıratkerdiń jamanyn tastap, jaqsysyn alamyn degen Korteske jurt sendi. Oǵan saılaýshylardyń 46 paıyzy daýys berse, qarsylasy lıberal Efraın Alegreni 36,8 paıyzy qoldady.
Paragvaı – shaǵyn ǵana kedeı el. Halqy 6-aq mıllıon. Teńizge shyǵar joly da joq. Ishki jalpy ónimi jan basyna shaqqanda 940 dollar ǵana. Halqynyń 36 paıyzy kedeı. Endi osy eldi damý jolyna túsirý úshin, Kortestiń pikirinshe, qatań tártip kerek. Jalpy, jańa prezıdent – tártiptiń adamy. Ol tek Pınochetti ǵana pir tutyp qoımaı, osy eldi 35 jyl bılegen general Alfredo Stressnerdiń jolyn da qoldaıdy. Jańa prezıdent dıktatorlardy ǵana pir tutatyndaı kóringenmen, onyń negizgi súıeneri bıznestegi óz tájirıbesi bolsa kerek. Osy kedeı elde ol úlken bızneske jol ashty. Onyń oıynsha, búkil eldi de sol jolǵa túsirýge bolady.
Kórshilermen qarym-qatynasta Paragvaıdyń joly bolyńqyramaǵan. Kórshi elder ony ózi quryltaıshysynyń biri bolǵan «Merkosýr» bıznes uıymynan da shyǵaryp tastaǵan. Sodan da Kortes, eń aldymen, ekonomıkalyq áriptesti alystan izdeýge májbúr. Bul rette oǵan AQSh qol sozýy yqtımal. Tipti, saıasat úshin de.
Kortes úshin tabysqa jetýdiń bir joly bar. Ol – jemqorlyqpen kúres. Qazir el IJО́-siniń jartysyn kóleńkeli ekonomıka quraıdy. Solardy jaryqqa shyǵara alsa, jańa prezıdenttiń oıy júzege asady. Bul úshin rasynda da oǵan dıktatorlardyń qataldyǵy kerek shyǵar.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».