Kásipker quqy. Ol qalaı qorǵalýda?

Kásipker quqy. Ol qalaı qorǵalýda?

Sársenbi, 10 sáýir 2013 1:37

О́rkenıetke umtylǵan elimizde aımaqtardyń barlyq salada jan-jaqty damýy, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kamtamasyz etilýi, memleket múddesiniń qorǵalýy – zańdylyqtyń saqtalýyna baılanysty. Almaty oblysynyń prokýrory Ǵabıt MIRAZOV osy oraıda oı bólisedi.

– Ǵabıt Tóreuly, elimiz táýel­sizdigin alǵanda qol jet­kizgen jetistigimizdiń biri – adam quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qamtamasyz etý bolsa, prokýratýranyń basty mindeti ony baqylaýda ustaý emes pe?

 

Sársenbi, 10 sáýir 2013 1:37

О́rkenıetke umtylǵan elimizde aımaqtardyń barlyq salada jan-jaqty damýy, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kamtamasyz etilýi, memleket múddesiniń qorǵalýy – zańdylyqtyń saqtalýyna baılanysty. Almaty oblysynyń prokýrory Ǵabıt MIRAZOV osy oraıda oı bólisedi.

– Ǵabıt Tóreuly, elimiz táýel­sizdigin alǵanda qol jet­kizgen jetistigimizdiń biri – adam quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qamtamasyz etý bolsa, prokýratýranyń basty mindeti ony baqylaýda ustaý emes pe?

– Oblystyq prokýratýranyń negizgi kúshi azamattardyń qu­qyq­­tary men bostandyqtaryn qam­tamasyz etýge, zańdylyq pen quqyqtyq tártipti buzbaýǵa, son­daı-aq aımaqtaǵy áleýmettik-eko­no­mıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa jumyldyryldy. Elba­sy­nyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan hal­qy­na Joldaýyna sáıkes, eldegi áleýmettik turaqtylyqty saqtaý maqsatynda memlekettik organdar jumysynda zańdylyqtyń saqtalyp, múmkindiginshe jas­tar­dy molynan qyzmetke tartý jóninde tıisti oryndarǵa usy­nys engizdik. Memleketten bó­lingen qarajatty qymqyrýǵa jol bermeý sharalary atqarylýda. Nátıjesinde jumysshylaryna aılyq jalaqylaryn der kezinde tóleı almaı qaryzǵa batyp otyrǵan kásiporyndar sany zańǵa sáıkes qysqartyla kelip, oblystaǵy on úsh kásiporynnyń beseýi qaldy. Sóıtip, jumysshylarǵa bereshek­ aılyq jalaqynyń, ıaǵnı 811 mln.­ teńgeniń 466 mln. teńgesi búgin­gi kúnge deıin tólense, endigi bere­she­gi aldaǵy ýaqytta tólenedi. So­nyń ishinde «Transstroımost» ak­sıonerlik qoǵamynyń 1113 jumyskerdiń aldyndaǵy bereshegi 194 769 289 teńge boldy. Bul ká­sip­oryndarda eńbek etken aza­­mat­tardyń konstıtýsııalyq qu­­qyqtary qorǵalyp, adal eńbek­te­riniń óteýin tolyǵymen alǵansha prokýrorlyq qadaǵalaýda bolady.

Krımınagendik jaǵdaıǵa kelsek, jasalǵan qylmysty táptishteı tizip, tártipti kúsheıtý jumysy ese­lengende oblysta tirkelgen qyl­mys sany 12,5 myńnan 20 myńǵa ósti. Bul kórsetkishtiń ósýi qylmystardy tirkeý tártibiniń durys jolǵa qoıylǵandyǵynyń dáleli bolady. Aǵymdaǵy jyly názik jandylarǵa qatysty qylmys kórsetkishi 43,1 paıyzǵa ósip otyr. Tirkelgen zorlyq 19,2 paıyz. Mal urlyǵy boıynsha 1876 qylmys tirkelip, kórsetkish 52,0 paıyzǵa artty.

Qoǵamda beleń alǵan osyndaı qylmystardyń jolyn kesý úshin ákimdiktermen, polıseılermen birlese otyryp quqyq bu­zýshylyqtyń aldyn alý sharalaryn jasaýdamyz. Basty maq­sat – túzeý mekemelerinen bosap kelgen azamattarǵa basa nazar aýdara otyryp, páterler boıynsha tekserý jumystaryn júrgizý. Bul mindet ýchaskelik polısııa ınspektorlarynyń moınynda. Belgilengen shtattyq kestege saı ýchaskelik ınspektorlar sany jetispese de statıstıkalyq málimet boıynsha olar 752 qylmysty ashqan, sonyń ishinde 102 qylmys jeke tulǵalarǵa qatysty bolsa, 17-si asa aýyr dárejedegi qylmys. Sondaı-aq, 27467 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp otyr. Oblystyq ákimdik azamattardy eńbekke ornalastyrý jáne taǵy basqa sharalardy atqarýda. «Eńbekaqyny ýaqtyly tóleý» atty arnaýly baǵdarlama aıasynda tórt myńnan astam azamatqa 500 mln. teńge kóleminde aılyq jalaqylary tólendi.

– Konstıtýsııamyz ben res­pýb­lıka zańdaryna sáıkes, birtutas memlekettik bıliktiń barlyq tarmaqtarymen kelise jumys isteı otyryp, olarǵa quqyqtyq ádistermen yqpal etý jáne memlekettik tártiptiń qatań saqtalýyn qadaǵalaý barysy qalaı jalǵasýda?

– Bul – óte jaýapty jumys. Birinshiden, fýnksııalyq mindetimizge saı quqyq pen Kons­tıtýsııa ústemdigin qamtamasyz etý paryz. Ekinshiden, memleket múddesin qorǵaý turǵysynda mańyzdy tapsyrmalardy múltiksiz oryndaý, álbette azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý taǵy bar. Osy qundylyqtardy múltiksiz oryndaý barysynda prokýrorlyq qadaǵalaý aktileri boıynsha­ áleýmettik-ekonomıkalyq qury­lym­ǵa basa nazar aýdarylýda. Bul sala qyzmetkerleri tarapynan 30 myńnan astam zań buzýshylyq anyqtalyp, 2,5 myń qadaǵalaý aktisimen 24 myń azamattyń kons­tıtýsııalyq quqyǵy qorǵalyp, 1,9 mlrd. teńge memlekettik bıýdjetke qaıtaryldy. Kásipkerlik sýbektilerin qorǵaý barysynda bıznes qurylymdaryn tekserýge baǵyttalǵan 454 tekserý jumysy toqtatyldy. Sóıtip, tól mindetimizdi adal atqarýmen qatar, memlekettik mekemeler áreketterine quqyqtyq turǵydan da yqpal etilýde. Memlekettik «Aýyz» sý baǵdarlamasyn oryn­daý barysynda birqatar zań­syzdyqtarǵa jol berilgeni anyq­talyp, ákimdikterdiń laýazym­dy tulǵalaryna qatysty 4 qylmystyq is, 18 ákimshilik is qozǵaldy. Memlekettik satyp alý qurylymy boıynsha sybaılas jemqorlyq faktileri boıynsha oblystyq qurylys basqarmasynyń bastyǵy jáne osy basqarmada eńbek etken tórt bólim bastyǵy quryqtaldy. Sondaı-aq, oblystyq avtomobıl joldary jáne jolaýshylar kóligi basqarmasy bastyǵynyń orynbasary memlekettik tapsyrysqa oraı satyp alý barysynda memlekettik bıýdjetten 8,5 mln. teńgeni qymqyrýymen toqtalmaı, taǵy da memlekettik bıýdjetke 8 mln. teńge shyǵyn keltirgen.

– Quqyq qorǵaý organda­ry­men birlese otyryp, uıym­das­qan qylmysqa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy qandaı sha­ralar atqardyńyzdar?

– Byltyrǵy jyly ekonomıka salasynda oblys boıynsha 286 is tirkeldi. Memleketke keltirilgen zııannyń biraz bóligi qaıtaryldy. Prokýratýra organdary tarapynan ekonomıkalyq qylmys boıynsha 17 qylmystyq is qozǵaldy. Oblystyq ulttyq qaýipsizdik komıteti departamenti tergeý basqarmasymen birlese «Hızb-ýt-Tahrır» dinı ekstremıstik partııasy ıdeıalarymen áreket etken 8 turǵynǵa qarsy 12 qylmystyq is qozǵaldy. Keden mańyndaǵy qurylymdarda uıymdasqan qyl­mys­tyq top quramynda esepte turǵan 26 adam ustaldy. «Qorǵas» keden beketinen quqyq qorǵaý organdaryna kóp ýaqyttan belgili keste boıynsha kontrabandalyq taýarlar ótkizbek bolǵan toptyń joly oblystyq ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres (qarjy polısııasy) organymen birlese áreket etý nátıjesinde kesildi.

– Kásipker quqyǵy qalaı qorǵalýda, olardyń memlekettik organdarmen qarym-qatynasy qandaı dárejede?

– Prokýrorlyq qadaǵalaýdyń taldamaly tájirıbesi kórset­ken­deı, kásipkerler men memlekettik organdar qyzmetkerleri araqa­ty­nasynyń kúrdeliligi búgingi qoǵamda saqtalyp tur. Muny jaı jáne logıkalyq turǵyda kúrdeli faktorlar boıynsha zańdylyqty qoldaný men quqyqtyq kezeń dep ekige bólýge bolady. Prokýra­tý­ra organdary tarapynan júr­gizilgen jumystyń negizgi maq­saty – memlekettik organdar ta­rapynan lısenzııalaý, ruqsat berý, baqylaý jáne taǵy basqa jumystaryn júrgizý barysynda kásipkerlerge ákimshilik salmaq salýdy tómendetý, toqtatý bolyp tabylady. Byltyrǵy jyl­dyń segiz aıynda prokýra­týra organdary 74 tekserý júrgizip, 1223 zań buzýshylyqty anyqtady, ıaǵnı quzyrly organdar 766 ret kásipkerlerdi zańsyz tekserip, ár sala boıynsha 186 tulǵany jaýap­kershilikke tartqan. Bul zań­syzdyqqa prokýrorlar aralasyp, 348 azamattyń konstıtýsııalyq qu­qyǵy qorǵaldy.

Prokýratýra organdary tarapynan júrgizilgen tekserýler nátıjesin saraptasaq, memlekettik organdar kásipkerler jumysyna zańsyz kirisip, quqyqtaryn buzý faktileriniń ósýi – jekelegen kásipkerlerdiń quqyqtyq saýatynyń tómendigi, qajetti qu­jattarǵa qulyqsyz qaraýy se­bep bolyp otyr. Al osy máse­leniń ekinshi qyryn zerdele­sek, 2012 jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda oblystaǵy tekserý quqyǵyna ıe memlekettik or­gandardyń 15666 tekserý sharalary josparlanypty. Jón. Biraq memlekettik organdarda qalyptasqan dástúr boıynsha kásip­kerlerge ákimshilik qysym kór­setý arqyly quqyqtary bu­zylǵan. Bir ǵana mysal keltirsem, Taldyqorǵan qalalyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý me­kemesi bir kásipkerdiń so­ńy­na túsip, úsh ret tekserý jumysyn júrgizip, eshqandaı zań buzýshylyq taba almaǵan soń endi toqsan saıyn esep berip turýǵa májbúrlegen. Bul jerde negizgi másele memlekettik organdaǵy qalyptasyp, qatyp qalǵan sheneýniktik keýdemsoqtyqpen qaıtsem kásipkerdi tuqyrtyp, bir nárse alamyn degen maqsat jatyr. Árıne, zańgerlik turǵyda dáleldenbegen faktorlar (qajet bolsa naqty dálel de tabylady) san ret qaıtalap tekserý jáne kásipkerdiń altyn ýaqytyn alý, júıkesin juqartý bolyp tizbelene beredi. Nátıjesinde sol kásipkerdiń quqyqtyq saýattylyǵy tanylyp, prokýratýra organyna deıin jetip konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaı alýyn úlgi tutqan durys.

Áńgimelesken

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy.