Astana aýystyrýdyń álemdik tájirıbeleri

Búginde Nur-Sultan qalasy­nyń kórki men kelbeti kelis­ken arhıtektýralyq sáýletin aıt­paǵanda, elordamyz jahandyq deńgeıdegi saıası ortalyqqa aınaldy. Oǵan qosa, álemdegi eń jas astanalardyń qatarynan oryn aldy. Osy oraıda arǵy-bergi tarıhty elekten ótkizip qarar bolsaq, astanany aýys­ty­rý úderisiniń qyr-syry jar­qy­rap shyǵa keledi.

Ejelgi bıleýshiler óz rezı­densııalarynyń shańyraǵyn jańadan basyp alynǵan jerde tiktep, ýyǵyn shanshyp, kere­gesin kerip otyrdy. Bul – jańa ıeliktegi bıligin shegendeýdiń qarapaıym tásili. Bıleýshiler kóp jaǵdaılarda syrtqy ále­ýet­ti jaýdan bas qalany qor­ǵaý maqsatynda el astanasyn she­karadan alystaý jerge orna­lastyrýǵa tyrysty.

Keıbir jaǵdaılarda astana­lardyń shekten tys úlkeıip ke­týinen paıda bolatyn tolas­syz shý, bylǵanysh jáne ereýil­derdiń qaýpine baılanysty da saıası ortalyq ózgerip otyrdy.

Osy úderisti zertteýshi saıa­sı sarapshylardyń paıymdaýyn­sha, astanany basqa qalaǵa kóshi­rýdiń naqty sebepteri aıqyn.

Birinshiden, astanalarda ha­lyq tyǵyzdana qonystanyp, úde­re kóshý úderisi tolastamaı ketedi.

Ekinshiden, astanany aýys­tyrý eldiń bas qalasy atanýǵa laıyqty, teń quqyly qalalar arasyndaǵy talas-tartystardy sheshý úshin qoldanylady.

Úshinshiden, áskerı qaýip tóngen sátte astana aýystyrý májbúrlikten týyndaıdy.

Sonymen qatar bas qala­nyń geo­grafııalyq jáne geosaıa­sı ja­ǵdaıy kóńil kónshitpese, mem­­leketti basqarýdaǵy jáne qoǵamdyq ómirdegi eski dástúr­lerden arylý mindeti qoıylsa, jańa astana retinde tańdalǵan óńir­diń damýyn jedeldetý qa­jet bolǵan jaǵdaıda eldiń saıa­sı o­r­talyǵy aýystyrylyp keldi.

Dál osy sebepter álem kar­ta­syn­daǵy ózgeristerdiń bas­taýyn­da tur. Ádette eldiń astan­asyn aýys­tyrý bir ǵana sebepke baı­la­nyp qalmaıdy. Biraq osyndaı se­bep­terdi saralaı qarasaq, basym­dyqqa ıe dáıekti tabýǵa bolady.

Áskerı jáne halyqaralyq jaǵdaı. Keıbir memleketter el astanasyn qalyptasqan ás­ke­rı jaǵdaıǵa baılanysty ýa­­qyt­sha jáne túpkilikti aýys­­­tyrý­ǵa májbúr bolady. Má­se­len, II dúnıejúzilik soǵys ýaqytynda Anrı Fılıpp Peten­niń Fransııa as­tanasyn Vıshı qalasyna aýys­ty­rýyna týra keldi. О́ıtkeni Ger­manııa Parıjdi basyp alǵan edi.

Tarıhtyń taǵy bir sátte­ri­nen soǵys nemese memleketi­shi­lik shıe­lenisterden soń mem­­leket­ter­diń ekige bólinip ketke­nin kóre­miz. Osyndaı kezde bir tarap óziniń astanasyn jarııalap jata­dy. Máselen, qyrǵıqa­­baq soǵys kezinde Saıgon qa­­la­sy Ońtús­tik Vetnamnyń, Aden – Ońtús­tik Iemenniń, al Bonn – Ger­manııanyń astanasyna aı­­nalyp shyǵa keldi. Alaıda, ýa­­qyt óte bul qalalar astana már­­te­­be­si­nen aıyryldy jáne qa­tar­d­aǵy qala­lardyń sapyna qosyldy. 

Saıası sebep. Vashıngton qalasy 200 jyldan astam ýa­qyt­tan beri Amerıkanyń saıa­sı bıliginiń qonysy bolyp ke­ledi. Ulybrıtanııadan táýel­siz­dik alý jolyndaǵy kúreste AQSh ókilderiniń jınalystary Fıladelfııada ótip turdy. Keıin áskerılerdiń shabýyldarynan keıin úkimet jınalys ótkizetin ortalyqqa baılanys­ty erejeler men qaǵıdalar óz­gere bastady.

Kele-kele Potomak ózeniniń jaǵalaýyndaǵy Merılend jáne Vırdjınııanyń shekarasyna taıaý jer jınalys ótkizetin oryn retinde tańdaldy.

1788-1789 jyldary atalǵan jospar eki shtattyń jınalysynda maquldandy. Sol kezde Ulybrıtanııadan azattyq alýda, shtattardy bólýde eleýli eńbek sińirgen áskerı qolbasshysy Djordj Vashıngton prezıdent bolyp saılandy.

Ýaqyt óte saıası ortalyqqa aı­nalǵan óńir Kolýmbııa avto­nomdyq aýdany bolyp atalyp, Vashıngton eldiń bas qalasyna aınaldy. 1800 jyly jańa qala boı kótergennen keıin el astanasy Fıladelfııadan resmı túrde kóshirildi.

El astanasynyń saıası sebeptermen kóshirilýin Japonııa, Úndistan, Reseı men Aýstralııa da bastan ótkerdi.

Aıtalyq, qazir Sıdneı men Melbýrn Aýstralııanyń eń iri qalalary bolyp esepteledi. Al HH ǵasyrdyń basynda eki qala­nyń arasyndaǵy astana már­te­besin ıelenýge baılanysty ta­las-tartystar órship ketýi sebep­ti «Aýstralııanyń as­tanalyq aýmaǵy» dep atalǵan jańa qalany jobalaý men salý týraly sheshim qabyl­dandy. Qazirgi astana – Kan­berra «kezdesý orny» degen ma­ǵy­nany bil­diredi jáne qury­lys ju­­mys­­tary 20 jylǵa sozyldy.

Ekonomıka jáne áleýmet­tik sala. Brazılııanyń halqy tyǵyz qo­­nys­­tanǵan Rıo-de-Janeıro qa­la­sy jaǵalaýǵa jaqyn qonys tep­ken­dikten áskerı qaýip-qa­terge ury­na berýi sebepti el as­t­a­nasy már­­tebesi 1960 jy­ly qur­­lyqtyń qoınaýynda jańa­dan salynǵan qala – Brazılıaǵa berildi.

Bul qadam eldiń jaǵalaý boıy qonystanǵan halyq sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan edi. Eldiń sol kezdegi prezıdenti Jýse­lıný Kýbıchekanyń aıtýynsha, ol jarty ǵasyrǵa shama­lanǵan qurylysty bes jyldyń ishinde júzege asyryp tynǵan.

Brazılıa qalasyn turǵyzýǵa shamamen 2 trln AQSh dollary jumsalǵan. Osynyń sebebinen úki­met aldaǵy jyldardyń bıýd­je­tin jasaqtaýda kóptegen qıyn­dyqtarǵa tap boldy.

Bastapqyda jańa astanada áleýmettik tepe-teńdik saq­ta­lyp, Brazılııanyń ózge qala­laryndaǵydaı kóshede uıyqtaý­shylar bolmaıdy delingenimen, baılar men kedeıler qatar boı kór­setti. Qaladaǵy qury­lys ju­mys­tary bitpeı-aq Brazı­lıada kedeıler aýdany paıda boldy.

Dál osyndaı áleýmettik se­bep­­terge baılanysty, atap aıt­qan­da bas qaladaǵy halyqtyń ty­­ǵyz qonystanýynan Páki­stan, Nı­­ge­rııa, Malaızııa memle­ket­teri as­ta­na­laryn ózgertýge májbúr boldy.

Ekologııa. Astana aýys­tyrý­dyń joǵaryda atalǵan se­bep­terine ekologııalyq kúr­deli ahýaldyń da qatysy bar. Máselen, bizdiń elimizdiń astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirýdiń basty sebepteriniń qatarynda dál osy ekologııalyq ahýal aıtylady. Árıne Elbasy astanany aýystyrý týraly bas­tamasyn jarııalap, depýtattar aldynda jasaǵan tarıhı baıandamasynda Aqmola qalasynyń táýelsiz memleketimizdiń astanasy bolyp tańdalýynyń 32 negizgi ólshemin atap kór­set­ti. Olar: áleýmettik-ekonomı­ka­lyq, geosaıası, kólik ınfra­qu­ry­­­lymy, ınjenerlik-kommý­nı­­ka­sııalyq, qurylys, eńbek resýrs­tary jáne basqa da qo­laı­ly múmkindikter bolatyn.

«…Sizderdiń qaraýlary­ńyz­ǵa respýblıkanyń ómirine, ási­rese aldaǵy bolashaǵy úshin asa mańyzdy máseleni – eli­miz­­diń asta­nasyn kóshirý týraly máse­leni qoıǵaly turmyn. Al­­­ma­ty táýelsiz memlekettiń talap­­­­tary­na qazirdiń ózinde-aq jaýap bere almaıdy, – dedi son­da Mem­leket basshysy. – Son­dyq­tan meniń tapsyrmam boıynsha mem­lekettiń jańa as­tanasynyń ornalasatyn jerin anyqtaý maqsatynda res­­pýb­lıkanyń kúlli aýmaǵy eg­jeı-tegjeıli tekserýden ót­kizildi. 32 parametr boıynsha júrgizilgen saraptama barlyq nusqalardyń ishinde eń durysy Aqmola ekenin kórsetti», degen edi Elbasy depýtattar aldynda.

Qazir bul sheshimniń durys­tyǵyn ýaqyttyń ózi dá­lel­dep otyr. Búginde Nur-Sultan qalasy aıshyqty asta­nalardyń aldyńǵy leginen oryn alady.

Sonymen qatar bizdiń elimiz­­diń izimen Ázerbaıjan, Bolı­vııa, Ulybrıtanııa, Mysyr, Is­panııa, Meksıka, Reseı, Fran­sııa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Indonezııa, Taıland, Argentına, Iran jáne basqa da memleketter astanalaryn aýystyrýdyń tıimdi jaǵyn qarastyrýda.