Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:27
Áleýmettik jańǵyrtý, áleýmettik baǵdarlanǵan memleket qurý óndiristik demokratııa ınstıtýttarynyń damýyn talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam” atty maqalasynda eńbek qatynastary salasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy retteýdiń tıimdi kóp deńgeıli tetikterin qurý qajettigin atap ótti.
Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:27
Áleýmettik jańǵyrtý, áleýmettik baǵdarlanǵan memleket qurý óndiristik demokratııa ınstıtýttarynyń damýyn talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam” atty maqalasynda eńbek qatynastary salasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy retteýdiń tıimdi kóp deńgeıli tetikterin qurý qajettigin atap ótti.
Eńbek daýlarynyń negizgi sebepteri qatarynda jumysshylardyń kásiporyndy basqarý máselelerinen shettetilýi men daýlardy jáne janjaldardy sottan tys retteý tetikteriniń álsizdigin ataýǵa bolady. Jumysshylardyń kásiporyndy basqarý máselelerinen shettetilýi – olardyń tıimdi eńbekke degen yntasyn edáýir tómendetedi de bul, saıyp kelgende, adamdardyń qyzmet nátıjesine nemquraılyǵyn týdyrady. Qazirgi tańda qalyptasqan ekonomıkalyq qarym-qatynastyń mundaı modeli ózin ózi aqtamaı otyr. Adam ózin qarapaıym jaldanýshy retinde sezinedi. О́ndiristik qatynastardy demokratııalandyrý Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurýdaǵy ajyratylmas element bolyp tabylady.
О́nimdiliktiń ósýin, demek, qazirgi zamanǵy ekonomıkanyń turaqty damýyn eńbek qatynastaryn demokratııalandyrýsyz kózge elestetý múmkin emes. Osyndaı úderis búkil álem boıynsha derlik iske qosyldy. Onyń negizgi máni – eńbek jáne kapıtal arasyndaǵy qaıshylyqtardy joıý. Al bul qaıshylyqtardy jumysshylardyń kásiporyn kapıtalyna qatysýyn qamtamasyz etý arqyly joıýǵa bolady.
Eńbek qatynastaryn demokratııalandyrýdyń alǵashqy izashary AQSh bolyp tabylady. 1974-1994 jyldar aralyǵynda Amerıka Kongresi jumysshylardyń aksıonerlik menshigin damytý jospary negizinde jumysshylardy aksıonerlik kapıtaldyń ıegerlerine aınaldyrý úderisin yntalandyratyn 25 zańnamalyq akt qabyldady. О́ndiris qatynastaryn demokratııalandyrý baǵdarlamasyna qatysýshy kompanııalardyń kóbine qabyldanǵan zańnamalar boıynsha salyqtyq jeńildikter berilgen. Sóıtip, jumysshylar menshigi «Shevron», «Proktel end Gembl», «Kraısler», «Lokhıd» jáne basqa asa iri kompanııalarǵa tarala bastady.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bastamasy boıynsha elde azamattarǵa iri ulttyq kompanııalardyń teń menshik ıeleri bolýǵa múmkindik beretin «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy iske qosyldy. 2016 jylǵa deıin halyqqa 10 kompanııanyń aksııalary usynylatyn bolady.
Alǵashqy kezeńde «QazTransOıl» AQ aksııalary satylymǵa shyǵaryldy. Aksııanyń baǵasy 725 teńgeni quraıdy, bul buqara halyq úshin qoljetimdi bolyp tabylady. Qazirgi kezde «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy sheńberinde 26,5 myń qazaqstandyq broker shottaryn ashty.
Aksııany ıelengen qazaqstandyqtar ulttyq kompanııalardy basqarýǵa, onyń ishinde aksıonerlerdiń jalpy jınalystarynda daýys berýge qatysý múmkindigine ıe. «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasyna «QazTransOıl» kompanııasy jumysshylarynyń belsendi túrde qatysýlary mańyzdy. Kompanııa basshysy jumysshylaryn aksııalardy satyp alýǵa jeńildik, bonýs, ústeme aqy berý arqyly yntalandyrý týraly oılastyrýy qajet. Osyǵan barlyq iri kompanııa basshylary qyzyǵýshylyq tanytqany jón. Mundaı tásil jumysshylardyń kásiporyndy basqarýǵa qatysýyna múmkindik beredi.
Mundaı kásiporyndar halyqtyq kásiporyndar dep atalady. Ondaı kásiporyndar AQSh, Qytaı, Germanııa, Ulybrıtanııa, Shvesııa, Danııa, Norvegııa jáne quqyqtyq negizderimen birge sharýashylyqty júrgizýdiń ujymdyq nysanyn damytýdyń arnaıy baǵdarlamalary áreket etetin basqa da elderde qurylǵan.
AQSh-ta 11 mln. adam, ıaǵnı búkil jumys kúshiniń 10%-dan astamy ózderi jumys isteıtin kompanııalardyń menshik ıeleri bolyp tabylady. Shamamen 10 myń kompanııa óz aksııalaryn jumysshylaryna satsa, onyń ishinde 1,5 myń jumysshy aksııalardyń baqylaý paketterin ıelengen.
1998 jyldan beri Reseıde «Jumysshylar aksıonerlik qoǵamdarynyń (halyqtyq kásiporyndar) quqyqtyq erejeleriniń erekshelikteri týraly» federaldy zań qoldanysta. Qazirgi kezde elde óńdeýshi ónerkásip, qurylys, aýyl sharýashylyǵy salalarynda 200-ge jýyq halyqtyq kásiporyndar jumys isteýde.
Halyqtyq kásiporyndardy ǵylym óndiristik qatynastardy demokratııalandyrýdyń quraly retinde qarastyrady. О́ndiristik qatynastardy demokratııalandyrý, jumysshylar menshigin damytý – álemdegi elderdiń kóbiniń mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq baǵyttarynyń biri, qoǵam talap etetin áleýmettik ádildik joly.
Jalpaq jurtqa jaqsy tanymal ıspandyq «Mondragon», brıtandyq «Djon Lıýıs Partnershıp» korporasııalary, sondaı-aq, Amerıka bıznesiniń klassıkalyq úlgileriniń biri – «Lınkoln Elektrık» kompanııalarynda kásipodaqtar, qyzmetkerlerge ústeme aqy tóleý jáne bonýstar joq. Biraq bul kompanııalar árbir qyzmetkerge ómir boıǵy jumysqa ornalastyrýǵa kepildik jáne kompanııa aksıoneri bolýǵa múmkindik beredi. Fırmanyń taza tabysyna jalaqy kólemi tikeleı táýeldi. Qyzmetkerlerdi yntalandyrýdy kózdegen bul tásil halyqtyq kásiporyndardyń básekege qabiletti bolýyna múmkindik týǵyzady.
Reseı zańnamasy boıynsha halyqtyq kásiporyn bas dırektorynyń eńbekaqysynyń kólemi qarapaıym jumysshynyń eńbekaqysynyń ortasha kóleminen 10 eseden aspaýy tıis ekendigi qyzyqtyratyn jaıt. Bul, ádettegi aksıonerlik qoǵammen salystyrǵanda, tabystardy edáýir adal bólýge degen umtylysty basa kórsetedi. Kompanııanyń tabysyna degen jumysshylar múddeliligi alynǵan tabystardyń qaıta ınvestısııalanýyna, óndiristi basqarýdyń edáýir tıimdiligine yntalandyrady jáne kompanııanyń keleshegin oılamaıtyn, aksııalardy alyp-satatyn kezdeısoq tulǵalardyń kapıtalǵa qatysýyn boldyrmaýǵa múmkindik beredi.
Halyqtyq kásiporyndar áleýmettik jáne zeınetaqy qoldaýyna da múddeli. Jumysshylar zeınetaqy jınaqtary analogııasy boıynsha aksııalardy satýdan túsetin qarjyny zeınetkerlikke shyqqan kezde paıdalana alady. Qazaqstan osy sekildi baǵdarlamalardy zeınetaqy júıesi reformasy sheńberinde jete zerttese jón bolar edi.
Osydan shamaly ýaqyt buryn Májiliste básekeni damytý máselesi boıynsha Úkimet saǵaty ótti. Qazirgi kezde Qazaqstanda kóbinese tıimsiz jáne zııan shegýshi 6 myńǵa jýyq memlekettik kásiporyn jumys jasaýda. Keıbir tıimsiz memlekettik kásiporyndar bazasynda halyqtyq kásiporyndardy uıymdastyrý arqyly júzdegen óndiristiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa múmkindik bar.
Eńbek qatynastaryn demokratııalandyrýdaǵy mańyzdy róldi kásipodaqtar atqarýy tıis. Alaıda, sóz is júzindegi kásipodaqtar týraly bolyp otyrǵan joq. Azamattarǵa tek qana kásipodaq jarnalaryn jınaıtyn, jumys berýshiler múddelerine qarsy kele almaıtyn qurylymdardyń qajeti joq. Kásipodaqtar jaldamaly eńbek múddelerin belsendi túrde qorǵaýlary tıis. Árbir jumysshy kásipodaqtar qoldaýyn sezinýleri qajet. Bul rette, eń bastysy, kásipodaqtar jumys berýshiden táýelsiz bolýlary kerek. Bizde, kásipodaqtar kóshbasshylary kásiporyn basshysy tarapynan taǵaıyndalady nemese tipten kásipodaqtyq jáne ákimshilik basqarýdy qosa júrgizetindigin jıi kezdestirýge bolady. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Qazaqstanda táýelsiz kásipodaq qozǵalysyn budan ári damytý úshin «Kásiptik odaqtar týraly» Zańdy túbegeıli qaıta qarastyrý kerek. Áleýmettik áriptestik túsinigi ujymdyq shartty jasaý men oryndaý tetigin, jumys berýshilermen kásipodaqtardyń ózara qatynastaryn, olardyń ókildigin keńeıtýdi jáne t.b. zańnamalyq aktilermen bekitýdi qajetsinedi.
О́ndiristik qatynastardy demokratııalandyrýǵa jumysshylardyń qatysýymen júzege asatyn keńesshi organdar qurý da ıgi septigin tıgize alady. Menedjmenttiń sheteldik tájirıbesi kórsetkendeı, eńbekshi eldiń quqyǵyn qorǵaýda keńesshi organdardyń róli zor. Keńesshi organdar Avstrııa, Belgııa, Germanııa, Fransııa, Nıderlandy, AQSh, Japonııa, Avstralııa jáne basqa da elderde qurylýda.
Máselen, Germanııada kásiporyn basshysy óndiristik keńespen aıyna kem degende bir ret kezdesedi. Kezdesýde keń aýqymdy máseleler talqylanady. Jumys berýshi kadrlyq saıasatyna qatysty qajetti sharalardy qoldaný jóninde óndiristik keńespen mindetti túrde aqyldasady. О́ndiristik keńeske qyzmetkerdi basshy laýazymǵa taǵaıyndaý týraly aqparat usynylady. О́ndiristik keńes kásiporyn basqarmasy men baqylaý keńesinde sheshýshi daýys quqyǵyna ıe.
Birqatar elderde jumysshy ókilderi óndiristik keńesten basqa keńesshi daýys quqyǵymen Dırektorlar keńesine qatysady. Osyǵan mysal retinde Danııa, Shvesııa, Norvegııa jáne basqa da elderdegi kásiporyndardy atap ótýge bolady.
Eńbek ujymy jospar, keste qurý, óndiristi uıymdastyrý, oqytý, tálimgerlik sekildi ár túrli uıymdyq máselelerdi sheshetin óndiristik keńesterdi Qazaqstanda da qurýǵa bolar edi.
Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurý árbir qazaqstandyqtyń eńbekke teńdeı múmkinshiligin qarastyrýdy kózdeıdi. Sondyqtan, múmkindikteri shekteýli adamdardy jumysqa ornalastyrý máselesine aıryqsha yqylas qoıý qajet. Osyǵan oraı áleýmettik jumys oryndaryna qatysty zańnamalyq normalardy da qaıta qarastyratyn ýaqyt jetti. «Halyqty jumyspen qamtý týraly» Zańda belgilengen «jumys oryndary jalpy sanynyń 3 paıyzy mólsherinde múgedekter úshin jumys oryndarynan kvota bólý» talaby oryndalmaýda.
Osylaısha, Qazaqstannyń aldynda eńbek qatynastaryn retteýdi jetildirý jónindegi kúrdeli mindetteri tur. Bul mindetterdi oryndaýǵa tek ókimet pen jergilikti memlekettik organdar ǵana emes, sondaı-aq, onyń ıdeıa, oı-pikirleri men múddelerin ilgeriletýge úles qosýy tıis úkimettik emes uıymdar da belsendi túrde atsalysýlary kerek. Iаǵnı, qazaqstandyq qoǵamnyń barlyq ınstıtýttarynyń ózara tıimdi qatynasy nátıjesinde áleýmettik jańǵyrtýdy júzege asyrýǵa bolady.
Tursynbek О́MIRZAQOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.