Erdi syılar el qaıda?

«Jazǵan qulda jazyq bar ma?» degendeı onyń ornyn aýystyrǵan ákimge de hat aparyp bergen bolatynmyn. О́zi issaparda Kókshetaý jaqta júrse kerek. Sol ákimdikte qyzmet etetin bir inimizge «duǵaı sálemdep» álgi hatty amanattap kettim. Sodan ne kerek, ne ákimnen, ne jańaǵy inimizden bir habar bolsaıshy. Ákimge ne josyq, ózi keler-kelmesten Kókshetaý jaqqa eleńdep tursa... Jańaǵy Qorǵaljynnyń azamaty eptep janashyrlyq tanytýy kerek edi. Olaı bolmady. Qońyraýyma ár nárseni syltaý etip, syrǵyta jaýap qaıtardy. Keıin telefony da taskereń bolyp qaldy.

Bireý biler, bireý bilmes, qazaqtyń bir ardaqtysy, Alash qaıratkeri Qoshke Kemeńgeruly týraly oqyǵanym bar. «Qazaqqa Qoshke kadirsiz, Ombyǵa Qoshke qadirli» dep keledi uzyn-yrǵasy. 

«Túrki álemine, búkil qazaqqa Haıretdın Bolǵanbaev qadirli de, ózi bir kezde qazyǵyn qaǵyp, el qylǵan Qorǵaljynyna qadiri bolmaı tur-aý» dep qapalanasyń keıde qaraptan qarap.

Parlament minberinen anaý bir jyldary arýaǵyńnan aına­laıyn, ózi de «Bir kem dúnıe» ǵumyr keshken qaıran Sheraǵań­nyń úni sańq ete qalyp edi-aý. 

«Qorǵaljynnyń Haıretdıni nege únsiz jatyr? Eńbegine la­ıyqty baǵasyn alatyn ýaqyty bolǵan joq pa?!» dep saýal tas­taǵan edi jaryqtyq.

Alash qaıratkeri H.Bolǵan­baevtyń murasyn arhıvtiń shań basqan sórelerinen ta­ýyp alyp, alǵash kópshilik nazaryna usynǵan, keıin ǵylymı aınalymǵa túsýine sebepker bolǵan akademık Dıhan Qam­zabekuly bolatyn. «Tula boılary qan sasıdy» degen maqalasy «Ana tili» gazetinde jaryq kórdi. Keıin osy maqalany Dıhan Qamzabekuly qurastyryp shyǵarǵan kitaptan oqyp, ja­ǵam­dy ustaǵanmyn! Maqala 1918 jyly jazylǵan. Netken jan­keshtilik! Batyldyq pen batyr­lyq dep osyny aıt! Osydan ke­ıin jıyrma jyldaı Alash qaı­ratk­eri qalaı tiri qalǵan? Kom­mýnısterdiń aıýandyǵyn, Qoqan kóshelerinde eńkeıgen káriden, eńbektegen balaǵa sheıin qyryp salǵan bolshevıkterdiń qanisher jaýyzdyǵyn bet-aýyz­daryn aı­ǵyzdap turyp, qoryqpaı qalaı ashyq jazǵan? Qoqandyqtardyń bar jazyǵy – bostandyq pen azat­tyq úshin bas kótergenderi.

Osy jerde qaıratkerdiń perzenti Gúlnar Haıretdınqy­zynyń joǵarydaǵy kitaptaǵy sózin eske túsire keteıik: «Tarıh­qa aqıqattylyq, tazalyq kerek. Tarıhta eldi, ultty, tipti adamdy da synaıdy», degen bolatyn. 

Kezinde «Bir kemi joq, Bir teńi joq Bolǵanbaı» dep jyryna arqaý etken Maǵjan aqyn óleńiniń syryna qorǵaljyndyqtar úńildi me eken? Úńilse, nege áreketsiz jatyr?

Manadan beri sóz bolyp otyr­ǵan hattyń ózegi aýdan ortaly­ǵyn­daǵy №1 burynǵy Lenın atyndaǵy orta mektepke Alash qaıratkeri, Qorǵaljyn týmasy H. Bolǵanbaev esimin berý týraly meniń óz usynysym edi.

Kezinde Aqmola oblysy ha­lyq aǵartý salasy bas­shy­­larynyń biri bolǵan, Ah­met Baı­tur­synuly, Júsip­bek Aı­maýytovtarmen qazaq mektepteri úshin baǵdarlama, oqýlyqtar jazǵan, osylardyń bastaýynda turǵan memlekettik deńgeıdegi tul­­ǵaǵa qorǵaljyndyqtar­dyń mek­tep atyn áli qımaı tur­ǵan jaı­lary bar. Bul az dese­ńiz jer­gilikti deń­geıde ǵana bas­shylyqta bol­­ǵan bir adamdy Haıretdın aǵa­nyń arýaǵymen jarystyryp qoıǵandaryn qalaı túsindirer edińiz. О́kinishke qaraı, solaı bolyp tur. Aýdanda Alash qaı­ratkeri, búkil túrki álemine tanymal bıik tulǵaǵa arnap ǵyly­mı konferensııa ótkizip, oǵan elordadan alashtaný­shy ǵalym­dardy qurmetti qonaqtar retin­de shaqyrsa da bolar edi ǵoı. Aýdan mektepterinde Haı­ret­dın Bolǵanbaev oqýlaryn uıym­dastyrsa durys bolmas pa edi.

Osyndaıda A.Nekrasovtyń «Orys áıelderi» poemasy nege eske túspeıdi eken dep te oılaımyn. Deka­brısterdiń áıelderi er­leriniń aýyr taǵdyryn bólisý úshin Chıtadaǵy «Nerchınskıı zavodqa» barmap pa edi.

Al Rahıma anamyz she? Eri­niń sońynan shıetteı balalaryn ertip, sonaý qııan shettegi Ar­hangelskige jol tartty ǵoı. Kór­gen azaptaryn suramańyz.

«1937 jyl. 21 sáýir. Tún ortasy. Daýystardan oıanyp ket­tim. Úıde bóten adamdar júr. Ekeýi úı ishin tintýde. Shashylyp jat­qan qaǵaz» dep jazdy keıinirek sol kezdegi toǵyz jasar Gúlnar Bolǵanbaeva óz esteliginde. Al 1938 jyly qazaqtyń qamyn jegen H. Bolǵanbaev atylyp ketti. Otbasynyń odan keıingi ómirleri únemi qýǵyn-súrginde, ashyq qor­­lyq kórý jaǵdaıynda ótti.Ash-ja­lańash júrdi. Osy ashy shyn­dyqty qorǵaljyndyq jas ur­paq­qa kimder jetkizýi kerek. Qyzmet basynda júrgen azamattar osy ýaqytqa deıin nege nazar sal­maǵan dep renjısiń.

Men de Qorǵaljynnyń týmasymyn. Bir jaqsylyq habar estisek qýanamyz. Syrttaı tileýlestermiz ǵoı. Haıretdın aǵanyń qazaq ultynyń aldyndaǵy atqarǵan ulanǵaıyr eńbegi áli kúnge óz dárejesinde elenbeı jatýy júrek aýyrtady.

Qorǵaljyn! Keshegi qyly­shy­nan qan tamyp turǵan tota­lıtarlyq júıe kezinde qazaqı bet-beınesin saqtap qalǵan Aqmola óńirindegi jalǵyz aýdan. Ábden «biteý jaraǵa» aınalǵan til máselesi Qorǵaljyndy aınalyp ótti. Qorǵaljynnyń orysy da, nemisi de, basqasy da qazaq­shaǵa sýdaı edi ǵoı!

Tabıǵaty meılinshe ásem de baı ólke! Jeriniń qoınaýy shejireli tarıhqa toly. Yqylym zamandarda Asan qaıǵy babamyz jelmaıasyn jeldirip ótken jer. Álemdegi sırek jaratylys – qoqıqazdyń otany. Bir kezdegi Márııam Jagorqyzy kelin bolyp túsip, kımeshek kıgen jer.

Álqıssa! Hosh delik. Qorǵal­jynǵa 28 jylda toǵyzynshy ákim kelipti. Jasymyz jetpisti ortalap qalǵan bizder bul azamatqa sátti qadam tileımiz.  Alash ardaqtysy Haıret­dın Bolǵanbaevty este qaldyrý máselesiniń oń sheshimin tabýyna bilimi, jınaǵan tájirıbesi jáne parasaty jetedi dep oılaımyz. Tileýbek Ysqaqov, zeınetker-ustaz, QR Halyqqa bilim berý isiniń ozyq qyzmetkeri Aqmola oblysy