Jumsaq oıynshyqtyń baýyryna tyǵylǵan kishkene maımyl kópshilik kóńilin eljiretti. Onyń esimi – Panch. Byltyr ǵana dúnıege kelgen. Biraq enesi týa sala odan bas tartqan. Balasyn syrtqa teýip, jerip ketken. Qazir úlken makakalar arasynda qorǵansyz qalǵan Panch oıynshyq «anasyn» janynan tastamaıdy. Adam taǵdyryna sonsha uqsas bul jaǵdaıdy janýarlar psıhologııasy arqyly zerdelep kórdik.
Oqıǵa Japonııanyń zoobaǵynda bolǵan. Panch jalǵyz qalǵannan keıin, qyzmetkerler ony qamqorlyǵyna alyp, qoldan asyraǵan. Janýar ózin qaýipsiz sezinýi úshin oǵan kórpe-jastyq pen jumsaq oıynshyqtar bergen. Solardyń ishinen púlish orangýtan onyń eń jaqyn «serigine» aınalǵan.
Qazir kishkentaı maımyldy áleýmettendirý jumysy bastalǵan. Panch tuqymdastaryna jaqyn kelip, qarym-qatynastyń alǵashqy qadamdaryn jasap júr. Biraq úlken makakalardyń baýyryna basa qoıatyn túri joq. Bireýi tistelep, endi biri aqyryp janyna jolatpaıdy. Al ol bolsa oıynshyq «anasyn» tastamaıdy. Sony qorǵany sanaıdy. Osy kórinister áleýmettik jelide foto-vıdeo bolyp keńinen tarady. Á degende myńdaǵan reaksııa jınady. Jeli qoldanýshylary bul kóriniske áserlenip, Panchtyń ómirine alańdaýshylyq bildirip jatyr. Tipti kishkentaı maımyldy kórý úshin zoobaqqa shet el asyp kelip jatqandar kóp. Panchtyń qolyndaǵydaı oıynshyq satyp alǵysy keletinderdiń de qarasy kóbeıgen. Sóıtip jumsaq oıynshyq shyǵaratyn kompanııa tabasyn edáýir arttyryp aldy.
Zoobaq qyzmetkerleri maımyl oıynshyq anasymen ǵana ózin tynysh ári qaýipsiz sezinedi deıdi. Mamandar muny tosyn minez-qulyq emes, kerisinshe, janýarlar psıhologııasynda burynnan belgili qubylys dep túsindiredi. Ǵylymda mundaı jaǵdaı emosııalyq baılanystyń, ıaǵnı jylý men janasýǵa degen tabıǵı muqtajdyqtyń kórinisi retinde qarastyrylady. Bul zańdylyqty ótken ǵasyrdyń ortasynda amerıkalyq psıholog Garrı Harloý júrgizgen áıgili tájirıbeler de dáleldegen.
1950-1960 jyldary amerıkalyq psıholog Garrı Harloý rezýs-makakalarǵa tájirıbe júrgizip, sol kezeńge deıin qalyptasyp qalǵan kózqarasty qaıta qaraýǵa túrtki boldy. Ol ýaqytta balanyń anaǵa baılanysy negizinen tamaqqa táýeldi degen pikir keń taraǵan edi. Zertteý barysynda jańa týǵan maımyldarǵa eki túrli «ana» usynyldy: biri – symnan jasalǵan, biraq sút beretin temir músin, ekinshisi – jumsaq matamen qaptalǵan, jylý beretin, alaıda tamaqsyz úlgi. Nátıjesinde maımyldar tamaqty temir músinnen alǵanymen, ýaqyttyń basym bóligin jumsaq «ananyń» qasynda ótkizgeni anyqtaldy. Qoryqqan nemese kúızeliske túsken sátterde olar árdaıym jyly, jumsaq nysanǵa umtylǵan.
Garrı Harloý paıymdaýynsha, tiri jan úshin basty faktor – qorek emes, janasý, jylý jáne qaýipsizdik sezimi. Keıingi baqylaýlarda anasyz ósken maımyldardyń áleýmettik minez-qulqynda aýytqýlar baıqalǵan. Olar agressıvti, tuıyq bolyp, qarym-qatynas qurýda qıyndyqqa tap bolǵan. Bul tájirıbeler emosııalyq baılanystyń mańyzyn aıqyndap, balalar psıhologııasyna degen túsinikti jańartty.
Al Panchtan anasy nege bas tartty eken? Bir aq bul bir ǵana sebeppen túsindirilmeıtin jaǵdaı. Atalǵan qubylys bıologııalyq, psıhologııalyq jáne áleýmettik faktorlardyń toǵysýymen baılanysty. Ásirese zoobaq jaǵdaıynda ómir súretin makakalarda kúızelis deńgeıi joǵary bolady. Shýly orta, keńistiktiń shektiligi, adamdardyń úzdiksiz qozǵalysy analyq ınstınkttiń álsireýine ákelýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda ana balasyn qaýip nysany retinde qabyldap, odan alystaýǵa tyrysady.
Makakalar qatań ıerarhııamen ómir súretindikten, tómen mártebeli analar balasyn qorǵaýda álsiz keledi. Úlken, domınant makakalardyń qysymy kúsheıgen kezde balany qasynda ustaý ananyń ózine de qater tóndiredi. Sol sebepti keıbir analyqtar balasyn shettetip, aldymen óz qaýipsizdigin saqtaýǵa umtylady. Buǵan qosa, alǵash ret týǵan maımyldarda balany kútý daǵdylary tolyq qalyptaspaýy múmkin. Olar balasyn qalaı ustaý, qalaı emizý keregin «bilmeı», ony jatsynýy yqtımal.
Taǵy bir mańyzdy faktor – gormondyq teńgerim. Týyttan keıin analyq baılanysqa jaýap beretin gormondardyń jetkiliksiz bólinýi balaǵa meıirim oıatpaı tastaıdy. Al tabıǵı irikteý turǵysynan alǵanda, álsiz nemese ómirsheńdigi tómen urpaqtan bas tartý evolıýsııalyq beıimdelýdiń bir kórinisi sanalady. Buǵan qosa, ózi týǵan enesiniń meıirimin kórmeı ósken, balalyq shaǵynda odan adamdardyń qolymen ajyratylǵan makakalarda analyq minez-qulyq tolyq qalyptaspaıdy.
Ne de bolsa, kishkentaı Panchtyń qorǵansyz áreketi – júrekti eljiretetin kórinis. Ásirese, bizdiń halyqtyq sanada osyǵan uqsas oqıǵalar jaqsy saqtalǵan. О́lgen botasyn joqtap, tulypqa kelip ańyraǵan arýana beınesi, enesin izdep elegizgen jetim qulyn daýysy ulttyq jadymyzda qalyp qoıǵany anyq. Munyń bári adam men janýar arasyndaǵy jipsiz baılanysty, ekeýiniń de meıirimge muqtaj jaratylys ekenin ańǵartady.