Shaǵyn qalalar: qıyndyǵy men tıimdi isi

Shaǵyn qalalar: qıyndyǵy men tıimdi isi

Seısenbi, 14 mamyr 2013 2:05

Jasyratyny joq, elimizdiń kóptegen shaǵyn qalalarynyń shańyraǵy daǵdarys kezeńindegi aıaýsyz synǵa shydamaı, shaıqala bastady. Halyqtyń birden-bir kúnkórisine aınalǵan óndiris oryndary birtindep jabylyp, taýqymet bulty úıirile tústi.

 

Seısenbi, 14 mamyr 2013 2:05

Jasyratyny joq, elimizdiń kóptegen shaǵyn qalalarynyń shańyraǵy daǵdarys kezeńindegi aıaýsyz synǵa shydamaı, shaıqala bastady. Halyqtyń birden-bir kúnkórisine aınalǵan óndiris oryndary birtindep jabylyp, taýqymet bulty úıirile tústi.

Mine, osyndaı qıyn shaqta Qazaqstan Úkimeti alǵashqy kezekte ondaǵan shaǵyn qalany tyǵyryqtan shyǵarýdyń amalyn qarastyryp, arnaıy baǵdarlama qabyldady. Ýaqyttyń ózi týyndatyp otyrǵan keleli máselege oraı biz Parlament Májilisiniń depýtaty, Ekonomıkalyq reforma jáne aımaqty damytý komıtetiniń múshesi Serikjan Qanaevpen jolyǵyp, áńgimelesken edik.

– Bireýler «mono» deıdi, biz shaǵyn dep atadyq. Osy bir qoǵamnyń «bas aýrýyna» aınalǵan qalalardyń anyqtamasy qan­daı? Olar­­dy qalaı ajyratýǵa bo­lar edi?

– Aldymen, shaǵyn qa­la­­lar­dy damytý kezek kút­tirmes problema eken­di­gin uǵyný qajet. Sol se­bep­ti de úkimettik baǵ­dar­la­ma qabyldandy. Saýa­lyńyz zańdy. Shaǵyn qala kategorııasynyń erekshe­likterine toqtalaıyq. Sa­rap­tama nátıjesi boıyn­sha shaǵyn arnaly qalalardyń qataryna turǵyndarynyń 20 paıyzynan astamy bir arnaly jáne shıkizattyq baǵyttaǵy ónerkásip oryndarynda eńbek etetin qalalar jatqyzyldy. Sondyqtan 1,5 mln. turǵyndy quraıtyn 27 qala tańdap alyndy. Olar – elimizdiń qalalaryndaǵy halyqtyń 16 paıyzy. Atap aıtar bolsaq, Qaraǵandy oblysynda – 8, Shyǵys Qazaqstan men Qostanaı oblystarynyń árqaısysynda – 4, Jambyl men Pavlodar oblystarynda 2-den sondaı shaǵyn qala bar.

Endi shaǵyn qalalardyń ereksheligine nazar aýdaryńyz. Olar úsheý. Birinshisi – iri óndiris oryndarynyń hal-ahýaly. 19 shaǵyn qalanyń ónerkásip oshaqtary turaqty jumys istese, beseýinde ala-qula, úsheýinde jumys toqtatylǵan. Olar – «Tekeli taý-ken uqsatý kesheni» – mıneraldy shıkizatty uqsatý» JShS, Kentaý («Ońtústikpolımetall» AQ fılıaly) men «Serebrıansk organıkalyq emes óndiris zaýyty» JShS.

Ekinshisi – baǵyttyq salaǵa baılanysty. Shaǵyn qalalardyń kóbinde ekonomıkanyń óndirý sektory basym.

Úshinshisi – turǵyndarynyń sany. 4 qalada 100-180 myń aralyǵynda, 9 qalada 50-100 myń aralyǵynda, 14 qalada 50 myńǵa deıin kisi ómir súredi.

– Shaǵyn qalalardyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýynda ortaq problemalar bar ma? Álemdik tájirıbe qoldanyla ma?

– Shyndyǵynda, olardyń problemasy bir-birine uqsas. Ekonomıkalyq turǵydan qarastyrsaq, iri kásiporyndardyń ózindik problemasyna kelip tireledi. Kóbine ekonomıkany damytýdyń tómengi deńgeıimen tyǵyz baılanysty. Al áleýmettik problemalary ártúrli. Bular – jumyssyzdyqtyń beleń alǵandyǵy, halyq tabysynyń azdyǵy, kúnkóris sapasynyń syn kótermeıtindigi, turǵyndardyń kóptep basqa jaqqa qonys aýdarýy. Osyndaı keleńsizdikterdiń saldarynan narazylyqtyń kúsheıe túsýshiligi. Ásirese, jumyssyzdyq pen jurttyń kún­delikti qajettiliktermen ózin-ózi qam­tama­syz ete almaýshylyq deńgeıiniń joǵarylaý faktileri shaǵyn qalalardaǵy turaqtylyqqa asa qaýipti. «Jasyryn jumys­syzdyq» Qa­rataý (49,7%), Arqalyq (49,3%), Jitiqara (47,1%), Serebrıansk (39,0%), Jańatas (37,1%) qalalarynda erek­she oryn alǵan.

Ekonomıkalyq qýattylyǵyna saı qa­la­lar joǵary, orta jáne tómen dep úsh­ke bólingen. Olardyń ortasha jáne uzaq merzimdi baǵyty da belgilengen. Mańyz­dy máseleni sheshýge álemdik táji­rı­be qarastyrylyp otyr. Germanııa, Avstralııa, Shvesııa, Japonııa, AQSh pen Reseıdiń shaǵyn qalalarynda ekonomıkany ártaraptandyrý, kóshi-qondy yntalandyrý, qajet bolǵan jaǵdaıda jumysshylar men mamandardy basqa ólkelerdiń óndiris oryndaryna aýystyrý sııaqty tásilder bar.

Igilikti isti júzege asyrý úshin mynandaı mindetterdi qolǵa alý kerek. Birinshiden, jumys isteıtin ónerkásipterdi óndiristik kólemine qaramastan ońtaılandyrý. Ol úshin ekonomıkalyq qýattylyǵy anyq­ta­lyp, jańa mamandyqtarǵa úıretý sharala­ry atqarylady. Shaǵyn qalalardyń árqaı­sy­synyń keshendi jospary bekitiledi. Oǵan uzaq merzimdik damytý jaıy men turǵyndar sany jónindegi boljam usynylady.

Ekinshiden, ekonomıkany ártarap­tan­dyrý men shaǵyn jáne orta bıznesti damytý. Bul oraıda 10 myń jumys ornyn ashý maqsatynda 40-tan astam ınvestısııalyq joba jasalady. Qosalqy jáne qyzmet kór­setetin sehtar qurý nazardan tys qal­maıdy. Máselen, «Qazsınk» kompa­nııa­synyń Rıdder qalasyndaǵy qosalqy sehy jańǵyrtý men keńeıtýden soń óz aldyna zaýytqa aınaldy.

Úshinshiden, ulttyq kompanııalardyń shaǵyn qalalardaǵy óndiris oshaqtaryna tapsyrys boıynsha qolǵabys kórsetýi de mańyzdy. Mysal retinde, Ekibastuz qala­syndaǵy temir jol salasyna qyzmet kórsetý men «Qazatomónerkásip» kompanııasynyń Stepnogor qalasynda kúkirt qyshqyly óndiristerin atap ótýge bolady.

Tórtinshiden, óndiristi burynǵy qal­pyna keltirý úshin ınvestorlar tartý. Qa­rataý qalasyndaǵy «Eýrohım» AQ osy istiń jarqyn kórinisi. Sondaı-aq, ónerkásiptik jeńildikter engizilmekshi. Tómen jáne ortasha qýatty qalalardaǵy ınvestorlardyń jaryq pen gazǵa, jer telimin satyp alý­ǵa, ǵımarattar tur­ǵy­zý qurylysyna ketken shy­ǵyn­darynyń belgili bóligin tóleý ne qaıtarý kózdelgen.

Besinshiden, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý.

Altynshydan, tyǵy­ryq­tan shyǵý amal­dary. Tran­zıt­tik qýattylyqty da­my­tý. «Bız­nestiń jol karta­sy-2020», t.b. baǵ­dar­lamalar qosymsha sharalar retinde qarastyrylady. Atap óter bolsaq, shaǵyn qalalardaǵy kásipkerler nesıesine 10% kóleminde sýb­sıdııa berý, jańa óndiris ornyn ashýǵa 3 mln. teńge grant usyný, iri kompanııalarmen áriptestik baǵdarlamany júzege asyrý, bıznes-ınkýbatorlar ashý, kásipkerlikti qoldaý ortalyqtaryn qurý jáne jumyssyzdardy jáne ózin ózi asyraıtyndardy kásipkerlikke baýlý.

Shaǵyn qalalarda nesıe alý problemasy asa kókeıkesti. Kepildeme dúnıe-múlikter jetispeıdi. Sondyqtan, bul problemany iri ónerkásiptik mekemelerimen áriptestik qurý arqyly sheshýdi oılastyrý qajet. Bú­ginniń ózinde Atyraý oblysyndaǵy «Teńiz­shevroıl» JShS, Mańǵystaý oblysyndaǵy «Qazmunaıgaz» AQ, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Qazsınk» JShS, Qaraǵandy oblysyndaǵy «Qazaqmys» JShS joǵaryda keltirilgen áriptestik tásildi qoldaný ústinde.

– Seke, siz ekonomıka ǵylymdarynyń doktorysyz. Ǵalymsyz. Elimizdiń eko­no­mıkasyn damytý máselelerine súbeli úles qosyp kelesiz. Parlamenttegi talqy­laý­larǵa da, Úkimet otyrystaryna da úzbeı qatysyp, ózindik pikir qosasyz. En­­digi rette Indýstrııalandyrý kartasy men «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵ­dar­lamalarynyń shaǵyn qalalardy damy­týǵa tıgizetin áseri jóninde aıtsańyz.

– Atalǵan baǵdarlamalar boıynsha qazirdiń ózinde 114 joba júzege asyrylýda. Investısııanyń kólemi 1 trln. 249 mlrd. teńge (8,6 mlrd. AQSh dollary). Máselen, Stepnogor qalasyn damytýǵa 1,6 mlrd. teńge bólingen. Ekibastuz, Balqash pen Aqsaı qalalaryna berilgen ınvestısııa Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde barlyq shaǵyn qalalarǵa tıesili qarjynyń 76,3%-yn, al Ekibastuz, Temirtaý men Rýdnyı qalalarynyń ınvestısııasy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha barlyq shaǵyn qalalarǵa bólingen qarjynyń 82,7%-yn quraıdy.

Shaǵyn qalalardaǵy óndiristi damytýǵa óz erkimen kóship baratyn kisilerdi yntalandyrý eskerilgen. Osy shaharlardy abattandyrý úshin jyl basynda 6 mlrd. teńge bólingendigin de umytpaýǵa tıispiz. Aldaǵy jyldary bul soma ulǵaıa bermek. 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamada shaǵyn qalalar úshin 2013 jyly – 34,1 mlrd. teńge, 2014 jylǵa – 37,8 mlrd. teńge, al 2015 jylǵa 48,3 mlrd. teńge bólý qarastyrylǵan. Úsh jyl ishinde 120 mlrd. teńge bólinbekshi. Bul az qarjy emes. Búgingi tańda alǵashqy kezektegi 171 joba jasalýda. Qıyn jaǵdaıda tap bolǵan qalalardyń ahýaly jaqsartylmaq. Mysaly, Tekeli qalasy ońdy nátıjelermen kózge túsýde. Kúl-qoqystar joıyldy, aryqtar bir júıege keltirildi, tórt mekteptiń jylytý máselesi sheshildi. Aqsaı qalasy tazartyldy, aýlalar kóriktendirildi. Jańatas qalasynda kógaldandyrylý júrgizildi, ortalyq demalys saıabaǵy men alleıa abattandyryldy. Qarataý men Jańaózen qalalaryndaǵy jaǵdaı da kóz tartady.

Baǵdarlamaǵa sáıkes bos turǵan 521 kóp qabatty turǵyn úı qıratylyp, orny tazartylady. Bul mindetti atqarýǵa eki jylǵa 1,5 mlrd. teńge bólingen. Jalpy, bul jumys 2015 jyly tolyǵymen aıaqtalmaq.

– Sońǵy saýal bolsyn, shaǵyn qala­lar­dy qalpyna keltirý, ıaǵnı damytýdyń alǵysharttary qandaı? Baǵdarlamaǵa enbeı qalǵan qalalardyń taǵdyry ne bol­maq?

– Qoryta aıtar bolsaq, 2015 jyly sha­ǵyn qalalardyń problemalary sheshilýge tıis. Ol úshin:

– shaǵyn qalalardaǵy ónerkásip ónimderi kólemin ulǵaıtý;

– shaǵyn jáne ortasha kásiporyndar sanyn eki esege arttyrý;

– kúnkóris kórsetkishinen tómen tabys tabatyndar sanyn qysqartý (6%-dan aspaýy kerek);

– jumyssyzdyqty azaıtý (5,5%-dan aspaýy kerek);

– apatty jaǵdaıdaǵy, bos ne qulaǵaly turǵan turǵyn úılerdi múldem joıý kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıtbaı SÁÝLEBEK,

jýrnalıst.