Alyppen birigýdiń aqıqaty

Alyppen birigýdiń aqıqaty

Sársenbi, 15 mamyr 2013 2:29

NAFTA tájirıbesi arqyly Keden odaǵynyń keleshegine úńilý

Sonymen Keden odaǵy aıasyndaǵy Birtutas ekonomıkalyq keńistikte ómir súrgen alǵashqy jyldy da artqa tastadyq. Onyń qorytyndysy ne deıdi? Keden odaǵy Qazaqstan qolaıyna qanshalyqty jaǵymdy bolyp shyqty? Jaqpasa, bul úderistiń arty qaıda aparyp soǵýy múmkin?

 

Sársenbi, 15 mamyr 2013 2:29

NAFTA tájirıbesi arqyly Keden odaǵynyń keleshegine úńilý

Sonymen Keden odaǵy aıasyndaǵy Birtutas ekonomıkalyq keńistikte ómir súrgen alǵashqy jyldy da artqa tastadyq. Onyń qorytyndysy ne deıdi? Keden odaǵy Qazaqstan qolaıyna qanshalyqty jaǵymdy bolyp shyqty? Jaqpasa, bul úderistiń arty qaıda aparyp soǵýy múmkin?

Osyndaı suraqtardy alǵa tarta oty­ryp, osy maqalany jazýǵa kiri­sip ketkenimizde, bálkim, atalǵan máse­le­den jaýap izdeýge áli erterek shyǵar degen taǵy bir kúdikti oı kóńilimizde kóldeneńdep turyp alǵany da ras. О́ıtkeni, bizdegi eń bilikti organ Qazaqstan Úkimeti bolsa, bul má­sele jóninde áli jaq ashpaı otyr.

Úkimettiń osy únsizdigi atalǵan másele jóninde qoǵamdyq kóńil kúıdi tuıyqqa tirep, túrli jelbýaz sózder men alyp-qash­ty daqpyrttardyń qoıýlana túsýine áser etip otyrǵany seziledi. Sarapshylardyń bir­qatary óz boljamdaryn jasap ta qoıdy. Máselen, saıasattanýshy Rasýl Jumaly «Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasyndaǵy alǵashqy jyldyń básekesinde Qazaqstan kásipkerleriniń jeńilis tapqandyǵyn moıyndaýymyz kerek. Muny bazarlar men saýda dúkenderinen-aq anyq baıqaýǵa bola­dy. Sórelerdiń barlyǵyn Reseı men Bela­rýs taýarlary jaýlap aldy», dese, Sergeı Akımov, Muhtar Taıjan, Tólegen As­qa­rov, Tımýr Nazhanov sekildi táýelsiz sarap­shylardyń pikirleri de osyǵan kelip saıady.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa ne deıdi?

Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda qazirgi júrip jatqan úderister jaıly Qazaqstan Úkimeti tarapynan naqty qorytyndy esep pen málimdeme, arnaıy taldaý materıaldaryn taba almaǵannan keıin bul másele jóninde neǵurlym bilikti organ bolyp tabylatyn Keden odaǵynyń atqarýshy qurylymy – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa jarııalaǵan keıbir derekterge nazar aýdardyq. Bul derekterde biz úshin jaǵymdy da, jaǵymsyz da jańalyqtar bar eken. Eger jaǵymdysynan bastasaq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa jalpylaı alǵanda, odaqqa birigý Reseı, Qazaqstan, Belarýs úshin de paıdaly bolyp shyqqandyǵyn, sonyń ishinde ózara saýda aınalymynyń barynsha joǵary ósimi Qazaqstan men Belarýs arasynda qalyptasyp, munyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 15,1 paıyzǵa kóterilgendigin, al Reseı tarabynan mundaı ósim baıqalmaǵandyǵyn aıta kele, munyń sebebin Reseıdegi salyq pen saqtandyrý jar­nalarynyń jáne jalaqy deńgeıiniń Qazaq­stan men Belarýske qaraǵanda joǵary bolyp otyrǵandyǵymen túsindiredi.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa esebindegi taǵy bir jaǵymdy jańalyq, biz ótken jyly avtokólik shyǵarý isinde tamasha kórsetkishterge qol jetkizgen ekenbiz. Reseıde bul kórsetkish sońǵy bir jylda 13,3 paıyzǵa, Belarýste 76 paıyzǵa ósken­de, Qazaqstanda 2,3 ese ósken. Biraq bul úderistiń aldaǵy ýaqytta qanshalyqty turaqty bola alatyndyǵy belgisiz. О́ıtkeni Belarýste avtokólik qurastyrý endi ǵana bastalyp otyrsa, Reseı avtoónerkásibi Qazaqstanǵa qaraǵanda ábden qalyptasqan ári tynysy da óte keń.

Al endi biz úshin jaǵymsyz jańalyqqa keler bolsaq, Eýrazııalyq komıssııanyń 2012 jyl qorytyndysyna qatysty ese­bin­de: «Syrtqy saýdadaǵy eń qolaısyz jaǵdaı Qazaqstanda qalyptasty. 2012 jyly bul eldiń eksporty 6,1 paıyz artyp, 85,5 mlrd. dol­lardy qurasa, ımporty 26,6 paıyzǵa ósip, 26,8 mlrd. dollardy qurady» dep atap kórsetilgen.

Qazaqstannyń Keden odaǵy aıasyndaǵy bolashaǵy úshin ımporttyń ósýi qaýipti aǵym bolyp tabylatyndyǵyn ekonomıkadan azdap bolsyn habary bar kez kelgen adam jaqsy túsinedi. Aldaǵy ýaqytta bul qolaısyz aǵym odan ári kúsheıe túsýi múmkin degen boljamdar bar. О́ıtkeni, Reseı men Belarýs ekonomıkasy bizdikine qaraǵanda Keńes odaǵy jyldarynyń ózinde jaqsy damyp, jetilgeni belgili. Sonyń nátıjesinde biz Keden odaǵynyń aıasyna birikpeı turyp-aq bul elderdiń ónerkásiptik taýarlary men taǵam ónerkásibiniń ónim­deri bizdiń rynogymyzǵa molynan kelip jata­tyn. Osyǵan qarap-aq Reseı men Bela­rýstiń óndiristik salalarynyń Qazaq­stanǵa qaraǵanda básekege neǵurlym qabiletti ekendigin topshylaýdyń ózi onshama qıyn emes edi. Osyny kórip-bile otyryp, Qazaq­stan Úkimetiniń bolatyn jaǵdaıdy aldyn ala boljap, Birtutas ekonomıkalyq keńis­tikke birigý qarsańynda Qazaqstan úshin tıisti jeńildikterdi jetkilikti dárejede suraı­tyn jóni bar-aq edi. О́kinishke oraı, olaı bolǵan joq.

 

О́zgege qarap oı túzeý

Keden odaǵy aıasynda qandaı úderisterdiń júrýi, qoǵamda qandaı qozǵalystardyń baıqalýy múmkin? Osy suraqqa jaýap izdep, sheteldik tájirıbelerdi zerttep kórgenimizde bizdiń nazarymyzǵa Eýropalyq odaq, NAFTA, MERKOSÝR sekildi uıymdar ilikti. Sonyń ishinde, Keden odaǵyna sáıkes keletini NAFTA bolar degen toqtamǵa keldik. Sebebi, bul da Keden odaǵy sekildi úsh múshe elden turatyn uıym eken. Iаǵnı ortalarynda ekonomıkasynyń kólemi jaǵynan basqalarynan on esedeı úlken bir memleket bar. Qalǵan eki memleket sonyń yńǵaıyna baılanysty jumys istep otyrǵan. Endeshe, bizden jıyrma jyldaı bu­ryn qurylǵan NAFTA tájirıbesin zertteý Keden odaǵyna birigip otyrǵan bizdiń Qa­zaq­stan úshin paıdaly bolar dep oılaımyz.

Árıne, NAFTA men Keden odaǵynyń ara­synda aıyrmashylyqtar da az emes. NAFTA-nyń jalpy ónim kóleminiń ózi Keden odaǵynykinen on esedeı úlken. Biraq biz úshin bul jerde eń qajettisi osy uıym aıasynda júrgen úderister. Bul úderister qalaı bastalǵan jáne qaıdan baryp shyqqan?

Sonymen NAFTA dep qysqartylǵan sóz tirkesterimen atalatyn AQSh, Ka­na­da, Meksıka arasynda qurylǵan Sol­tús­tik­amerıkalyq erkin saýda kelisiminiń uıymy 1994 jyly óz qyzmetin bastapty. Uıym quramynda 406 mln. adam bolǵan. Uıym qurylǵan ýaqytta ol shyǵaratyn jalpy jıyn­tyq ónim kólemi 10,3 trln. dollar shamasynda bolypty.

NAFTA men Keden odaǵynyń uqsas­tyq­taryn salystyryp kóreıik. NAFTA-ǵa múshe AQSh-tyń ishki jalpy ónimi qazirgi kúni shamamen alǵanda 15 trıllıon dollardy, Kanadaniki 1,7 trıllıon dollardy, Meksıkaniki 1,1 trıllıon dollardy qu­raıdy. Iаǵnı AQSh ekonomıkasy Kana­da­nikinen 9 esedeı, Meksıkanikinen 15 ese­deı úlken. Keden odaǵyna múshe Re­seı­diń ishki jalpy ónimi 1,8 trıllıon dollar­dy, Qazaqstandiki 186 mıllıard dol­lar­dy, Belarýstiki 55 mıllıard dollar­dy qu­raı­dy. Iаǵnı Reseı ekonomıkasy Qa­zaq­stan­nan 10 ese, Belarýsten 30 ese úlken. Bul jaǵy­nan alyp qaraǵanda, biz bul eki odaq­tyń da bir jetekshisi barlyǵyna kóz jetkizemiz.

Sol sekildi, NAFTA-da ekono­mı­ka­la­ry­nyń ındýstrııalandyrýy jaǵynan AQSh pen Kanadanyń araqatynasy shamalas bolsa, Meksıkaniki olardan edáýir tó­men. Sondaı-aq, Keden odaǵynda Reseı men Be­la­rýstiń ındýstrııalandyrý deńgeıi shamalas bolsa, Qazaqstannyń jaǵdaıy bulardan edáýir tómen. Bizde Elbasynyń kóregen saıasatynyń nátıjesinde osy olqylyqtyń or­nyn toltyrý isi endi ǵana bastalyp otyr. Eli­mizde jańa ındýstrııalandyrý saıasaty bel­sendi júrgizilýde.

NAFTA quramyndaǵy Meksıka ekono­mı­kasynyń kenjelep damýymen qatar bizdiń Qazaqstanǵa bir uqsastyǵy bul el de biz sekil­di jer men munaıǵa baı. 2011 jyly bul elde 127,5 mıllıon tonna munaı óndirilgen. Son­daı-aq, biz sekildi astyqqa baı. Bıdaı men arpa, kúrish aýyl sharýashylyǵyndaǵy negiz­gi eksporttyq ónimder bolyp tabylady. Ishki jalpy óniminiń jan basyna shaqqandaǵy kólemi de Qazaqstanǵa sáıkes. Bizde 13 myń dollardy qurasa, olarda 14,2 myń dollar. Bylaısha aıtqanda, halqynyń tabysy shamalas.

Ádette, shıkizat shylaýyndaǵy el ózine qaraǵanda ónerkásiptik turǵydan edáýir damyǵan eldermen bir odaq aıasynda birikkende kóp jaǵdaıda solarǵa jem bolady. Ásirese, bastapqy kezde osylaı bolatyndyǵy aqıqat. Osy aqıqat 1994 jyly AQSh, Kanada, Meksıka NAFTA aıa­syn­da birikken kezde, munaıǵa baı Meksı­kanyń aldynan shyqty. Meksıka birigý úderisinen kóp zardap shekti. Biraz shyǵyn­ǵa batty. NAFTA-ǵa birigýge deıin ár jyl saıyn ekonomıkasy 6-7 paıyzdyq kórsetkishpen damyp kele jatqan el munan keıin damýdyń 2,2 paıyzdyq kórsetkishine túsip, óz qarqynyn 3 esedeı tómendetip aldy.

Endi osyndaı qater Qazaqstan eko­nomı­kasynyń aldynan da shyqpaq pa? Bizdiń oıymyzsha, dál osylaı bola qoımas. Biraq, osyǵan deıingi óz damý qarqynymyzdy joǵaltýymyz da ábden múmkin eken. Muny tipti alǵashqy jyldyń tájirıbesinen de baıqaýǵa bolatyndaı. Máselen, munyń aldynda 7 paıyzdyq kórsetkishpen damyp kele jatqan edik, Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda ómir súre bastaǵan alǵashqy jyldyń ózinde 5 paıyzdyq kórsetkishke túsip qaldyq. Úkimet munyń sebebin óndirilgen munaı kóleminiń azaıyp ketýimen túsindirýde. Laıym, solaı bolsyn deıik. Qazaqstan da Meksıka sekildi munaıǵa baı el. Demek onyń óndirisindegi bir jyldyq olqylyqty kelesi jyldar esebinen toltyrý biz úshin qıyn emes. Onyń ústine, bıylǵy jyly álemde sońǵy otyz jyldyń ishinde ashylǵan eń úlken ken orny – Qashaǵan jobasy iske qosylmaq. Biraq, bul máseledegi sarapshy mamandar eskertip otyrǵan bir úlken qaýip, sol munaıdan túsken paıdanyń úlken bóligi endi Qazaqstan shıkizatynyń esebinen óz damýlaryn qamtamasyz etýge mindetti túrde umtylys tanytatyn Reseı men Belarýs qorjynyna túsip ketpeı me eken?! Sarapshylar bizdi qazirdiń ózinde osyndaı qaýipten saqtandyryp otyr.

NAFTA-ny qurýdaǵy negizgi maqsat – irgeles otyrǵan úsh eldiń arasynda saýdany óristete otyryp, ózara paıdaǵa kenelý. Sonyń ishinde elder arasyndaǵy kedendik, tólqujattyq kedergilerdi eńserý arqyly qyzmetter men taýarlardyń qozǵalysyn kúsheıtý, taza da shynaıy básekege qolaıly jaǵdaı týǵyzý, ınvestısııalar tartýdy jaqsartý, zııatkerlik menshik quqyǵyn qor­ǵaý­dy qamtamasyz etý, úsh eldiń halyq­ara­lyq turǵydan ózara kooperasııalanýyn bekitý, ózara alyp ortaq rynok qurý sekildi mindetterdi alǵa qoıǵan. Bylaısha aıtqanda, qurylý maqsaty bizdiń Keden odaǵyna ábden uqsas dep aıtýǵa bolady.

Sonymen bul uıym dúnıege kelip elder arasyndaǵy ózara saýda kedergileri alynyp tastalysymen, básekege tótep bere almaǵan Meksıkanyń orta jáne shaǵyn bız­nesi kóptegen kúızelisti jaǵdaıdy bastan keshir­gen. Sonyń saldarynan Meksıka ekonomıkasynda shaǵyn daǵdarysty jaǵdaı qalyptasqan. Jaǵdaıdy túzetý úshin AQSh Meksıkaǵa Bıll Klınton ákimshiliginiń tusyn­da 50 mlrd. dollar qarjylaı kómek paketin, bylaısha aıtqanda, jeńildetilgen nesıe usynǵan. Onyń 20 mlrd. dollary AQSh-tyń óz qarjysy bolsa, qalǵanyn Halyqaralyq bank pen Halyqaralyq valıýta qorynan alǵan.

Ekonomıkasy áp degennen-aq jeńiliske ushyrap, abdyrap qalǵan Meksıka halqy bas­tapqyda osy kómektiń ózine kóp kúdikpen qaraǵan kórinedi. Qoǵamda «AQSh endi osy qarjy arqyly bizdiń táýelsizdigimizge tusaý salady» degen baıbalamdar bastalǵan. Qoǵamdaǵy osyndaı alańdaýshylyqty paıdalanyp, eldegi oppozısııalyq kúshterdiń yqpaly kúsheıgen. Isti durys uıymdastyra almaǵanyna ózin kináli sezingen el úkimetiniń júni jyǵylyp, oppozısııadan taısaqtaıtyn bolǵan. Oppozısııa ókilderin dıalogqa shaqyryp, solardyń yńǵaıyna baılanysty óz áreketterine birshama túzetýler engizgen.

Árıne, bul elde de keıbir jaǵdaılarda alǵa basýlar baıqalǵan. Máselen, Meksı­ka­­dan AQSh-qa jumys iz­dep barǵan emı­grant­tardyń sany artyp, olardyń elge jiber­gen qarjysynyń arqa­synda qar­jy­lyq jaǵdaı birshama jaqsarǵan. Sony­men qatar Amerıka kapıtalynyń qosy­lýymen jumys isteıtin jeńil óner­ká­sip, avtokólik qurastyrý, metallýrgııa, eksport baǵytyndaǵy agrarlyq ındýs­trııa sala­larynyń iri kásiporyndarynyń jumysy birshama jaqsarǵan. Onyń esesine, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, orta jáne shaǵyn kásip­kerlik kúıregen.

Sondaı-aq, AQSh-tyń asa qýatty bank­te­ri­niń Meksıka ekonomıkasyna ekspansııasynyń bastalýyna baılanysty basynda birqatar otandyq bankter daǵdarysqa túsip, Meksıka bankterinen shot ashqan saıasatkerler men jumysshylardyń, (sonyń ishinde Meksıka bankteriniń depozıttik stavkalarynyń joǵary bolýyna qyzyqqan AQSh azamattary da bar eken) jaǵdaıy birshama aýyrlap, olar da qatty zardap shekken. Osy jerde Reseıdiń Sberbankiniń ótken jyly Qazaqstanda úzdik kórsetkishke qol jetkizgendigin eske sala keteıik. 2011 jyldyń qorytyndysynda bul banktiń Qazaqstandaǵy qyzmeti óz paıdasyn 4 ese arttyryp úlgergen bolatyn.

NAFTA aıasynda AQSh ekonomıkasyna ıntegrasııalanýdan, ásirese, Meksıkanyń agrarlyq sektory úlken zardap shekti. Osy uıymǵa birikkenge deıin Meksıka azyq-túlik eksporttaýshy elder qatarynda bolatyn. Al, HHI ǵasyrdyń basynda ol endi halyq úshin asa mańyzdy negizgi azyq-túlik ónimderin ımporttaýshy elderge aınalyp shyǵa keldi. Elde daǵdarysqa túsip kúıregen fermerlik sharýashylyqtar qatary jyldan-jylǵa arta túsýde. Ol fermerler endi jumyssyzdar armııasyna baryp qosylyp, aýyldardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy shıe­lenis­tire túsýde. Sarapshylardyń atap kór­setkenindeı, bul saladaǵy baıqalyp otyrǵan bir aǵym, Meksıkada endi halyq úshin onsha mańyzdy bolyp sanalmaıtyn ekinshi qatardaǵy azyq-túlik ónimderin shy­ǵarý isi arta túsken kórinedi. Al eldegi aýylsharýashylyq ónimderiniń ishki jalpy ónimdegi úlesi 1996 jylǵy 6,5 paıyzdan 2008 jyly 4 paıyzǵa deıin tómendegen. Eko­nomıkanyń osy salasyndaǵy jumyspen qam­tylǵan adamdardyń úlesi 2001 jyly 17,5 paıyzdy qurasa, 2008 jyly ol 14 paıyzǵa deıin azaıǵan.

AQSh ekonomıkasyna ıntegrasııa­lan­ǵannan keıin Meksıkanyń ónerkásiptik salasy birshama damydy dep eseptelgenimen, bul damýdyń da ózindik qyrlary bar eken. Máselen, Meksıkada amerıkalyq trans­ult­tyq korporasııalardyń fılıaly bolyp esepteletin qurastyrýshy kásiporyndar qatary arta túsken. Olar, máselen, avtokólik nemese basqa da tehnıkalardy qurastyrý isimen shuǵyldanady. Al olardyń bólshekteri Amerıkadan jetkiziledi. Meksıkanyń AQSh-tan ımporttalatyn jalpy zattarynyń 75 paıyzynyń úlesi osy bólshekterge tıe­sili eken. Qysqasyn aıtqanda, Meksıka óner­kásibi damýynyń ózi sapalyq turǵy­dan emes, qaıta AQSh ekonomıkasyna máj­búr­liktiń artýy esebinen qalyptasyp kele jat­qan kórinedi.

Meksıka ekonomıkasynyń, ásirese, onyń ónerkásiptik sektorynyń jyldar ótken saıyn Amerıkadaǵy transulttyq korporasııalar júrgizetin saıasatqa táýeldi bola túsýi aqyr aıaǵynda Meksıkanyń táýelsiz el retinde derbes ındýstrııalyq saıa­sat júrgizýine kóp kedergi keltirýde. Sarap­shylardyń pikirine qaraǵanda, dál qazir­gi sátte Meksıkanyń tolyq sıkldy ındýs­trııa­lyq baǵdarlama qabyldap, ony iske asy­rý­ǵa múmkindigi joq. О́ıtkeni, munda AQSh ónerkásibiniń qosalqy óndiristeriniń róli basym.

Degenmen el basshylyǵy sońǵy jyl­dar­dyń nátıjelerine súıene otyryp, NAFTA-nyń el ekonomıkasyna jalpylaı alǵanda jaǵymdy áser etkendigin atap kórsetýde. Máselen, qazirgi kúni Meksıkanyń jalpy eksportynyń 70 paıyzy, ımporttyń 65 paıyzy AQSh úlesine tıse, AQSh-tan kelgen ınvestısııalar kólemi de burynǵydan kóp artyp, jalpy ınvestısııanyń 60 paıyzyna deıin jetken kórinedi.

 

Ortaq valıýta qurý jobasy

AQSh-pen ekonomıkalyq jaǵdaıy birshama sáıkes keletin Kanada bul birigýden jaqsy nátıjege jetkendigi baıqalady. Jer men shıkizat resýrstaryna baı el IJО́ kólemi jaǵynan qazir álem boıynsha alǵanda 11-orynda tur. Sarapshylar munyń negizgi sebebin atalǵan eki eldiń arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastyń erterek ornyqqandyǵymen jáne ekonomıkalyq damý deńgeıleriniń sáıkes kelýimen túsindiredi. Degenmen, alyppen birigýdiń astarynda ne jatqandyǵyn kóp uǵa bermeıtin qarapaıym halyqtyń basyn qatyratyn ártúrli alyp-qashpa áńgimeler bul elde de bas kóterip, áli kúnge deıin tynshymaı kele jatqandyǵy seziledi. О́ıtkeni úsh eldiń basshylyǵy óz elderiniń orta­synda qalyptasqan ıntegrasııalyq úderis­terdi kúsheıte túsý jóninde aýyq-aýyq áńgime qozǵap, jekelegen kelissózder júrgi­zip qoıatyn kórinedi. Sonyń biri – bir valıýtalyq odaqqa birigý máselesi. Máselen, sol kezdegi el basshylary – AQSh prezıdenti Djorj Býsh, Kanada premer-mınıstri Stıv Martın, Meksıka prezıdenti Vısente Foks 2005 jyly Tehasta kezdesip, osy úsh eldiń negizinde Soltústikamerıkalyq saıası-ekonomıkalyq odaq qurý máselesin talqylap kórgen. Kelissózder qorytyndysynda arnaıy málimdeme qabyldap, onda «Soltústik Amerıkanyń qaýipsizdigi men gúldenýi jolyn­daǵy áriptestik» atalatyn alıans qurýdyń birinshi satysy týraly kelisimder jasalǵandyǵy týraly habarlaǵan. Munan keıin úsh eldiń basshylary 2007 jyldyń 20 tamyzynda Kvebek qalasynda kezdesip, kontınenttik ıntegrasııalanýdy odan ári kúsheıte túsý, ony Eýropalyq odaqqa balama bola alatyndaı deńgeıge jetkizý máselelerin talqylaǵan. Onda shekaralardy biriktirip, ortaq valıýta qurý, ony amero dep ataý jaıynda áńgime bolǵan.

Mine, osy jaǵdaılar Kanada men Meksıka tarapynan birshama dúrbeleń týdyrǵan. Bul elderdiń ókilderi mundaı valıýta odaǵy paıda bolǵan jaǵdaıda bizdi AQSh jutyp qoıady, táýelsizdigimizden aıyrylyp qalamyz dep qorqatyn kórinedi. Sondyqtan úsh eldiń basshylyǵy da ortaq valıýta qurý máselesin keıinge syrǵytyp, ol alys bolashaqtyń áńgimesi, ázirge aıtylǵan sóz, qııaldaǵy má­se­le degendeı óz halyqtaryn jubatyp, bul másele jóninde kóp tis jara bermeıdi eken.

Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, úsh elde de ortaq valıýta qurýdyń jaqtaýshylary az, tipti joqtyń qasynda kórinedi. Máselen, halyqaralyq valıýta retinde dollardyń aınalysta júre berýi eń aldymen AQSh halqynyń ózine paıdaly eken.

 

Meksıka neden utty, neden utyldy?

Keden odaǵyna qosylǵan Qazaqstanǵa qaraǵanda, Meksıkanyń utqan bir úlken utysy onyń AQSh ekonomıkasyna ıntegrasııalanýy boldy. AQSh – álemniń alyp eli. Onyń ekonomıkalyq qýaty Reseıge qaraǵanda qazirdiń ózinde 8-9 ese zor. Onyń ústine tehnologııalyq damý turǵysynan da Reseıden áldeqaıda alda. Álemniń eń qýatty ekonomıkasyna ıntegrasııalanýy Meksıka úshin birqatar artyqshylyqtar berdi.

Birinshiden, Meksıka óz ekonomıkasyn lıberaldy naryq zańdylyqtaryna sáıkes reformalaýǵa jedeldetip kiristi. Bul elde buryn memlekettik kapıtalızm ústemdik quryp kelgen bolatyn. Munan keıin óz ekonomıkasyn AQSh ekonomıkasyna beıimdeý maqsatynda jekeshelendirý úderisteri bastaldy. О́nerkásiptik turǵy­dan damýǵa erekshe mán berildi. Osy máse­lede Meksıkaǵa AQSh ákimshiligi úlken kó­mek jasady. Prezıdent Bıll Klınton ákim­shiliginiń tusynda Meksıka ekonomıkasyn reformalaýǵa 50 mıllıard dollar qarjy kómeginiń usynylýy sonyń bir aıǵaǵy.

Meksıkaǵa AQSh-tyń iri transulttyq korporasııalary keldi. Olar jańa jumys oryndaryn ashty. Meksıka ekonomıkasyn ındýstrııalandyrýda úlken jumystar júrgizdi. Máselen, qazirgi kúni Meksıkadaǵy eń úlken jumys berýshi AQSh-tyń «Djeneral Motors» korporasııasy bolyp tabylady. Sondaı-aq, djınsy kıimderin shyǵarý jónindegi álemdegi asa iri kompanııa bolyp tabylatyn amerıkalyq «Gess» 1990 jyldary óz óndiristik qýatynyń úshten eki bóligin Meksıkaǵa kóshirdi. Sebebi, Meksıkada jumys qoly kóp, esesine eńbek kúshi arzan. Amerıkalyq iri kompanııalar osyǵan qyzyǵyp, Meksıka ekonomıkasyna kóp ınvestısııa saldy. Máselen, 2001-2008 jyldar aralyǵynda Meksıka ekonomıkasyna 143,8 mıllıard dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa kelse, munyń 60 paıyzyn AQSh ınves­tısııalary qurady.

Sonymen Meksıkanyń osydan jıyrma jyldaı ýaqyt buryn AQSh jáne Kanadamen erkin saýda kelisimine birigýiniń paıdasy da, zııany da barshylyq eken. Paıdasy, ekonomıkasy birshama jetilip, álemdik deńgeıde alǵanda básekege qabilettilik deńgeıi artqandyǵy. AQSh-tyń qoldaýyna ıe bolyp, eńse tiktep, sol arqyly álemdik ıntegrasııalyq úderiske qosylǵandyǵy. Al zııany osy uıym aıasynda jeńiliske ushyrap, basynda sodan qatty zardap kórgendigi jáne derbes te táýelsiz ındýstrııalandyrý saıasatyn júrgize almaı otyrǵandyǵy.

Biraq, Meksıka halqynyń ótkenge bári­bir oralǵysy joq. Osyndaǵy aǵa urpaq ókil­deriniń arasynda júrgizilgen saýaldamaǵa qaraǵanda, Meksıka halqy ózderiniń qazirgi tirlikterin durys dep esepteıtin kórinedi. О́ıtkeni sońǵy 15 jyldyń ishinde eldegi jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 4 myń dollardan 14 myń dollarǵa deıin ósken.

Ekinshiden, Meksıkanyń NAFTA aıasynda AQSh ekonomıkasyna ıntegrasııalanýy meksıkalyqtardyń AQSh-qa baryp, jumys isteýine qolaıly jaǵdaı týǵyzǵan. Sońǵy ýaqyttary ár jyl saıyn 300 myń meksıkalyq AQSh-qa baryp, jumysqa ornalasady eken.

 

Qorytyndy

Sonymen Qazaqstannyń dál irgemizden ashylǵan alyp Keden odaǵyna qosylýy, tipti onyń bastamashylarynyń biri bolýy uzaq merzimdi strategııalyq maqsat turǵysynan alǵanda durys sheshim ekendigi aqıqat. О́ıtkeni jahandaný úderisi barǵan saıyn údeı beretin aldaǵy ýaqyttary eshbir el óńirlik ekonomıkalyq odaqtardan tys ómir súre almaıtyn bolady. Bul úderis aqyr aıaǵynda kez kelgen eldegi árbir kásip­kerdiń básekelestikke qanshalyqty qabiletti ekendigin aıqyndaýǵa deıin jetedi. Sóıtip, túptiń-túbinde barlyq salmaq kásip­ker­diń ózine kelip túsetin bolady. NAFTA-ǵa qosylǵan Meksıka tájirıbesi osyny dáleldeı túsedi.

Demek, Qazaqstannyń Keden odaǵyna qosylýy, bul – kásipkerlerimiz úshin úlken shyńdalý mektebi. Búkilálemdik saýda uıy­my­na qosylý qarsańyndaǵy daıyndyq. Eger árbir kásipker osyny durys uqpasa, ózin-ózi shyńdamasa, onda oǵan Úkimettiń ózi túk isteı almaıtyndyǵy jáne aqıqat.

Degenmen, Qazaqstan Reseımen, Belarýs­pen birigip Birtutas ekonomıkalyq keńistikte ómir súre bastaǵan qazirgi sátte bizdiń eli­miz­degi jaýapkershiliktiń eń úlken salmaǵy Qazaqstan Úkimetiniń moınyna túsetindigin eshkim joqqa shyǵarmasa kerek.

Osy maqalada sóz bolǵan Meksıka qate­lik­terin qaıtalamas úshin Qazaqstan Úkimeti bolatyn oqıǵalardy kúni buryn boljap, solardyń aldyn alatyndaı biliktilikpen jumys isteýi kerek.

Suńǵat Álipbaı,

«Egemen Qazaqstan».