El erteńi jáne latyn álipbıi

El erteńi jáne latyn álipbıi

Juma, 18 qańtar 2013 7:49

Jýyqta Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń damý jolyndaǵy jańa saıası baǵytyn belgilep berdi. Bul Joldaýda Elbasy: «Til týraly jaýapkershiligi joǵary saıasat bizdiń qoǵamymyzdy odan ári uıystyra túsetin basty faktor bolýǵa tıis… Osy zamanǵy ǵylymı termınologııanyń negizin latyn tilinen engen sózder qurasa, aqparattyq tehnologııa damyǵan qazirgi dáýirde kún saıyn derlik aǵylshyn tili dúnıejúzi halyqtarynyń tilderine jańa sózder men uǵymdar arqyly batyl ený ústinde.

Juma, 18 qańtar 2013 7:49

Jýyqta Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń damý jolyndaǵy jańa saıası baǵytyn belgilep berdi. Bul Joldaýda Elbasy: «Til týraly jaýapkershiligi joǵary saıasat bizdiń qoǵamymyzdy odan ári uıystyra túsetin basty faktor bolýǵa tıis… Osy zamanǵy ǵylymı termınologııanyń negizin latyn tilinen engen sózder qurasa, aqparattyq tehnologııa damyǵan qazirgi dáýirde kún saıyn derlik aǵylshyn tili dúnıejúzi halyqtarynyń tilderine jańa sózder men uǵymdar arqyly batyl ený ústinde. Bul úderisten biz de tys qalmaýymyz kerek… Biz 2025 jyldan bastap, álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele», dep atap kórsetti. Elbasynyń bul sózi – halqymyzdyń bolashaqtyq qamy men zaman tynysyn ushtastyrǵan parasatty sheshim. Endi latyn álipbıine oralý men oralmaý týraly áńgime kún tártibinen alynyp, múldem toqtatylyp, budan bylaı oǵan qashan, qalaı kóshemiz degen áńgime ǵana sóz bolýy kerek.

Sondaı-aq, Elbasy jańa jyl qar­sańynda buqaralyq aqparat quraldary ókilderine bergen suhbatynda bul isti 2025 jylǵa deıin sozbaýymyzdyń múmkin ekendigin de eskertti. «Habar» agenttiginiń saıtynan ol suhbatty da tyńdaı aldyq.

Men qazaq jazýyn latyn álipbıine kóshirý kerek dep otyz jyldan astam ýaqyttan beri aıtyp kele jatqan adammyn. Jarııalaǵan maqalalarym da, bergen suhbattarym da, usynǵan jobam da bar. Kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstrligi bul jobamdy alyp, rahmet aıtqan hatpen jaýap ta qaıtarǵan.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaevqa Dúnıe­júzi qazaqtarynyń IV Quryltaıynda osy másele jóninde arnaıy jazbasha ótinish te bildirgenmin. Ol ótinishimde: «Qadirli Nureke! О́zge elderdegi biz Sizdiń Qazaqstanda qazaq jazýyn latynshaǵa qaıtaramyz degenińizdi estip qýanýdamyz. Bolashaqta kóshetin latynshanyń jobasyn jýyqta jarııalap jiberseńizder, dıasporadaǵylar soǵan beıimdele berer edik. Bul ár eldegi qazaqtardyń bet-betimen latynshanyń ártúrli jobasyna ketip qalmaýy jáne bolashaqta dúnıedegi qazaqtardyń jazýdaǵy birligi úshin óte paıdaly» degenmin. Qazir osy ótinishimniń shyndyqqa aınalyp kele jatqanyna qatty qýanýdamyn.

Jalpy, bul másele Qytaıdaǵy qazaq­tarǵa da tikeleı qatysty. Qytaıdaǵy qazaq álipbıi HH ǵasyrda san ret ózgerdi. Iаǵnı Ahmet Baıtursynov taǵanyn qalaǵan, sosyn Ánýár Kókeev reformalaǵan tóte jazý (1982 jyldan buryn), kırıllısa (1957 jylǵy birer aı), odan keıin latynsha (tóte jazýmen qatar, 1958-1982 jyldar), sosyn qaıtadan tóte jazý (1982 jyldan soń ) bolyp san qubyldy. 1980-shi jyldardyń basynda, birshama jalpylasyp qalǵan latynsha jazýdy tastaı salyp, qaıtadan tóte jazýǵa shegingende men oǵan qarsy shyqtym. Mańymdaǵylardan zııaly qaýymnan ózgesi sózime qulaq aspaǵan soń, sol kezde Memlekettik oqý-aǵartýdy basqarýǵa jaýapty vıse-premerge hat ta jazdym. Ol hat Beıjiń tarapynan qoldaǵan syńaıly raımen ShUAR-dyń pikirin alýǵa qaıtaryldy da, aıaǵy joly bolmady. Sosyn «Ulttar» jýrnalynda maqala jarııaladym. Soǵan oraı, jastar men ǵalymdardyń, zııaly qaýymnyń erekshe qoldaýyna ıe boldym. Sonymen, jas­tar latynsha jazýdy ınternet arqyly jalpylastyrýǵa ótti. Buǵan serkelik qylǵandar – qytaıda eń alǵashqy «Aýyl» atty saıtty ashqan, qazir Almatyda turatyn kásipker Asqar Jakýlın edi.

Qazir hán jazýyn jalpylastyrýǵa oraı latynsha jazýdy qosa jalpylastyrýda. О́ıtkeni hán ıeroglıfterin durys oqyp-úırený latynsha jazýǵa negizdelgen pıńıńzymý (hánshe – latyn jazýy) degenge súıenedi. Biraq onyń ishinde qazaqsha qaripterdi tańbalaýǵa kelmeıtin birneshe árip bar jáne qazaqsha áripterge jetpeıdi de. О́zge túrki tildi elderdegi qazaqtar qoldanýǵa májbúr bolyp júrgen latynsha jazý jobalary da ár alýan ekeni belgili. Túrkııanyń latyn jazýy da bir ǵasyrǵa jýyq buryn jasalǵan, búgingi dáýirge tym qolaıly emes. Jalpy, Qazaqstannan ózge elderdegi qazaqtar latynsha jazýdyń alýan úlgisine bet-betimen ketip barady.

Menińshe, shynaıy zııaly qaýym dúnıedegi qazaqtyń ortaq bir ǵana jazýy bolýyn arman etedi. О́kinishke qaraı, qazir mundaı ortaqtyqqa qol jetkize almaı otyrmyz. Latynshanyń ártúrli nusqalaryn qosa esepteseń, 5-6 túrli jazý qoldanylyp júr. Bul, mádenı aýys-túıiske ǵana emes, ult tutastyǵyna da zor zalaldy jaǵdaı. Osyǵan oraı men myna jaǵdaılardy atap aıtqym keledi.

 Eń aldymen BAQ kómegimen latyn jazýyna kóshýge baılanysty jan-jaqty úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip, ıdeıalyq bógetterdi arshyp, búkil halyqty osy jumystyń belsendilerine aınaldyrý kerek.

Sondaı-aq, jazýdy latyn qarpine qaıtarý jumysymen turaqty shuǵyl­da­nýdy tikeleı Elbasyna qaraıtyn mem­le­kettik jumys tobyna berý kerek. Onyń quramyna enetin memleket, qoǵam qaıratkerleri, bilim-ǵylym, mádenıet-aqparat, qarjy salalarynyń basshylary men bilikti mamandaryna qoıylatyn basty shart osy jumysqa belsendi jáne durys ustanymdy bolý ekendigi atap kórsetilýge tıis.

 Jumys toby budan buryn da is­tel­gen jáne ıgerilgen, ózge eldegi til­dik, áleýmettik, psıhologııalyq, ekono­mı­kalyq, saıası jaǵdaıattardy, latyn qarpine oraltý isiniń basty-basty qazaqtyq máse­lelerin (grammatıkalyq reformany, lıngvıstıkalyq, dıdaktıkalyq, mádenı-aqparattyq, baspahanalyq, qarjylyq, t.b.) aıqyndaýdy, arnaıy maqsattaǵy issaparlar men qajetti zerdeleýdi orynsyz qaıtalaý, bárin úıip-tógip túgel sheshken soń ǵana qımyldaý, sylbyr áreketpen sozbalaý, t.b. syqyldylardan saq bolýy tıis. Bul ıgi iske qarsylar endi bizdi osyndaılar arqyly bógeýge umtylýy múmkin. Biz jazýdy latyn qarpine qaıtarýdyń memlekettik baǵdarlamasyn da osy rýhta jasaýymyz kerek. Zaman ǵana emes, qazaqy sana da úzdiksiz ilgerileýde. Sondyqtan latyn jazýyna oralý boıynsha budan buryn júrgizilgen isterge, sonyń ishinde tipti 2007 jyly júrgizilgen ǵylymı zertteýler nátıjesine de («Latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıi: tarıhy, taǵylymy jáne bolashaǵy» atty jınaqta keltirilgen tujyrymdarǵa da) synı kózben qaıta qaraǵan paıdaly. Ol kezdeginiń talaı olqylyǵy bar.

Qazaq jazýyn latyn qarpine qaıtarý­dyń jekelegen jobalaryn ózara salystyryp, zerttep, zamanaýı kompıýterlik ın­formasııalyq tehnologııalarǵa sáıkesimdi, dıdaktıkalyq, estetıkalyq, t.b. ǵylymı-praktıkalyq turǵydan qolaıly, qysqasy, eń tıimdi álipbılik quramdyq standartty jasap jarııalaý, jurttan pikir alynýy tıis. Árıne, latynsha álipbıdiń ulttyq standarty (úlgi-qalyby) jasalǵannan keıin, ol memlekettik deńgeıde bekitiledi. Bul da keshiktirilmegeni jón. «Qalǵan iske qar jaýaryn» bilemiz. Eger latyn álipbıine kóshý EXPO-2017 kórmesine daıyndyqtyń bir salasyna aınalsa, tipti quba-qup.

Mańyzdylyǵy shekti keı kirme dy­bys­tarǵa arnaıy tańba daıyndaýdyń qajeti joq. Ulttyq álipbıdi óz ultymyzdyń sóz­derin dál jazýǵa arnaýdy basty maqsat et­ken durys.

Álipbıdi anyqtaǵanda, Túrki tildi elder keńesi usynǵan 34 áripti latyn álipbıine baǵyný mindetti emes. Ol jobada túrkııalyq (80 jyldaı buryn qabyldanǵan, eski) jobanyń yqpaly aýyr. Oǵan qurmetpen ǵana qarap, Prezıdentimizdiń tamasha nusqaýyn múltiksiz atqarý kerek. Ol kisiniń pikirinshe, álipbı jasaǵan kezde jańa sımvoldar qospaý kerek. О́zge talaı tilderde de keıbir dybystar 2-3 árippen beriledi. Iаǵnı qazirgi qoldanystaǵy latyn álipbıi sheńberinen shyqpaý kerek. Klavıatýradaǵy (Keyboard) 26 tańba bizge jetedi. Sol arqyly ǵana jasalǵan álipbı bizdi qaı elde qaı kompıýterdi aldymyzǵa qoısa da, qazaqsha jaza beretin, ol mátindi qaıda jibersek te ol sol qalpynda baratyn etedi. Jazýdaǵy ozyqtyq degenniń bir belgisi osy. Máselen, ń, ǵ, sh, f, h tárizdi dybystarǵa jańa sımvol daıyndamaı, birneshe áripti qosarlana paıdalanýǵa (mysaly, retinshe ng, gh, sh, ph, kh-larmen tańbalaýǵa) bolady. Bulardyń keıi tilimizde tym jıi kezigip te jatqan joq. Bul ári bizdi aǵylshynshadan alys­tatpaıdy, ári únemdelgen tańbamen (mysaly, Ǵ arqyly) ózge dybystardy tańbalaý múmkindigin týdyrady. Keı sırek kezigetin dybystarǵa útir qoıyp (mysaly, kırılshedegi V- niń ornyna V’-ni istetip, onyń útirsizin ózge dybysqa (mysaly, kırılshedegi Ú-ge) paıdalaný da bir amal. Qosymsha sımvol jasap, qazaq latynsha jazýyn erekshe (túrkııalyqtar jazýyndaı «taqııasy» ne «ókshesi» bar) etip jibersek, onda qazaqtyń latynsha jazýyn oqý men jazý kópshilik úshin qıynǵa soǵady. Tipti ol qazirgi kırılshe álipbıden de tómen kúı keshedi.

Mysaly, myna ortaq túrkilik álipbı jobasyna qarańyz.

A a

J j

N n

T t

Á á

Z z

Ņŋ

W w

B b

Y y

O o

U u

Ğğ

Q q

Öö

Üü

G g

K k

P p

Şş

D d

L l

R r

Iɪ

E e

M m

S s

İ i

 

Mundaǵy Ğğ (Ǵ), Ņŋ (Ń), Öö (О́), Üü (Ú), Şş (Sh) tańbalary kırılshe jazýdyń áýresin sol beti qaıtalap tur. Budan tıtteı de ozyqtyq kóre almaısyz. Myrzabergen Malbaqulynyń tómendegi jobasy da soǵan baǵyna salýdyń nátıjesi. Mundaı jobalar múlde bolmaıdy.

№

kırılshe

lat.

№

kırılshe

lat.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

A a

Á á

B b

Ǵ ǵ

G g

D d

E e

J j

Z z

I ı

Q q

K k

L l

M m

N n

Ń ń

A a

Ää

B b

Ğğ

Gg

D d

E e

J j

Z z

Y y

Q q

Kk

Ll

Mm

Nn

Ņŋ

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

O o

О́ ó

P p

R r

S s

T t

Ý ý

U u

Ú ú

Sh sh

Y y

I i

F f

V v

H h (H h)

O o

Öö

P p

R r

S s

T t

U u

Ū ū

Ü ü

Ş ş

I ɪ

İ i

F f

V v

H h

 

Aıtpaqshy, f, v, h syqyldy áripter – kirmeler tárizdi kóringenmen, ejelgi mádenıetimizde de bar, keıi ıslamıatpen de engen, bylaıǵy shaqta da kereksiz emes tańbalar.

Álipbı jobasy jarııalanǵannan keıin nasıhat jumysyn, qanatqaqty joba re­tinde mektepterde, gýmanıtarlyq ǵyly­mı-zertteý ınstıtýttaryna engizýdi, basylym betterinde materıaldar berýdi, sol arqyly jalpylastyrý sharýasyn kúsheıtý kerek. Bul 2025 jyly jappaı ótýge myqty taǵan jasaıdy.

Keler urpaq ádebıetterdi latyn jazýymen oqıtyndyqtan, baǵdarlama jasalsa, myna kompıýterlik zamanda, budan burynǵy eńbekterdi latynshaǵa aýdarý tıtteı de qıyn emes. Qalamgerler bul jónindegi alańdaýshylyqtaryn do­ǵaryp, ult bolashaǵyna paıdaly osy iske atsalysqany jón. Qabdesh Jumadilov aıt­qandaı, «Oqylatyn shyǵarma qaı álipbımen jazylsa da oqylady, oqyl­maı­tyn shyǵarma qaı álipbımen jazylsa da oqylmaıdy».

Qazaqstannyń latyn álipbıine kóshýi qazaq tiliniń mártebesin kóterýge bóget bolsa, asyqpaı birte-birte júzege asyrý kerek. Tipti biraz ýaqyt eki jazýdy qatar qoldansa da bolady. Elbasymyz ol múmkindikti de aıtyp otyr.

Qazaq eli bolashaqta paıdalanatyn latynsha jazý jobasyn dál qazir jarııalap tastaǵany jón. Bul Qazaqstan men onyń bılik basyndaǵylardyń keshiktirýge bolmaıtyn tarıhı boryshy. Sonda ǵana ózge elderdegi qazaqtar (dıasporadaǵylar) birtindep sol jobaǵa beıimdeletin bolady, sol arqyly jazý birligine qol jetkizemiz.

Kez kelgen ult úshin de dıaspora máńgilik. Qazaqstan sheteldegi qazaqtardy túgeldeı atajurtqa kóshire almaıdy. Biraq álemdegi qazaqtardyń mádenı tutastyǵyn oılaýǵa boryshty.

Jalpy alǵanda, jazý ózgertý sán de, ermek te, saıası oıyn da emes. Ulttyń tutastyǵynyń, mádenı aýys-túıistiń, jazýdyń, tildiń ómirsheńdiginiń, sol úshin zaman damýynan artta qalmaýynyń zárýligi.

Tóte jazý da, kırıllısa jazýy da tehnıkalyq, baǵdarlamalyq jasam­paz­dyqtar men óńdeýlerge qansha súıense de, latynsha jazýǵa jete almaıdy. Qazaq endi eń sońǵy ret jazý ózgertip, budan bylaı máńgi ózgertilmeıtin jazýǵa ýaǵynda kóship alǵany abzal.

Sultan JANBOLATOV,

professor, Qytaı Halyq Respýblıkasy.