Seısenbi, 29 qańtar 2013 7:27
Dáýleti 46,5 mlrd. dollardy quraıtyn álemdegi baı adamdardyń biri Ýorren Edvard Baffet: «Meniń ómirdegi jolymnyń bolǵany Amerıka Qurama Shtatynda jáne óz ýaqytynda (1930) týǵanymnan» depti. Osydan keıin Economist Intelligence Unit/Zııatkerlik ekonomıst blogy «2013 jyly qaı elde týǵan balanyń bolashaǵy jarqyn?» degen saýal tóńireginde zertteýler júrgizip, 2030 jylǵa deıingi ekonomıkalyq boljamyn jasady. Osy zertteýlerdiń nátıjelerine kelsek, 2013 jyly Shveısarııada dúnıege kelgen balanyń ómirde joly bolmaq. Ekinshi orynda – Avstralııa, kelesi oryndardy – Norvegııa, Shvesııa jáne Danııa bólisken.
Seısenbi, 29 qańtar 2013 7:27
Dáýleti 46,5 mlrd. dollardy quraıtyn álemdegi baı adamdardyń biri Ýorren Edvard Baffet: «Meniń ómirdegi jolymnyń bolǵany Amerıka Qurama Shtatynda jáne óz ýaqytynda (1930) týǵanymnan» depti. Osydan keıin Economist Intelligence Unit/Zııatkerlik ekonomıst blogy «2013 jyly qaı elde týǵan balanyń bolashaǵy jarqyn?» degen saýal tóńireginde zertteýler júrgizip, 2030 jylǵa deıingi ekonomıkalyq boljamyn jasady. Osy zertteýlerdiń nátıjelerine kelsek, 2013 jyly Shveısarııada dúnıege kelgen balanyń ómirde joly bolmaq. Ekinshi orynda – Avstralııa, kelesi oryndardy – Norvegııa, Shvesııa jáne Danııa bólisken. Altynshy oryndy – Sıngapýr, jetinshi oryndy – Jańa Zelandııa degen sııaqty shubyryp kete beredi. Biraz el qamtylypty, Reseı de bar, 72-orynǵa taban tirepti. Maǵan Qazaqstan qaıda degen oı keldi. Joq. Sosyn, zertteýler barysynda qandaı máseleler nazarǵa salynǵanyn anyqtamaqqa umtyldym.
«The Economist» jýrnalynda jarııalanǵan Economist Intelligence Unittiń boljamy memleketterdiń geografııalyq jaǵdaıyna, demografııasyna, áleýmettik deńgeıi men mádenı erekshelikterine, saıasaty men álemdik ekonomıkada alatyn ornyna negizdelgen.
Endi oılanyp kóreıik. Bul oraıdaǵy bizdiń eldiń múmkindikteri qandaı? Geografııalyq jaǵdaıyn alsaq, Qazaqstan – asqar shyńdy taýlardyń, kókoraı jasyl shalǵyndardyń, kókjıekpen astasqan jazyqtardyń, ertegideı sulý ormandardyń, jýsandy sheksiz dala men qumdardyń, kóptegen ózenderdiń, kólder men teńizderdiń eli. Jer kólemi boıynsha iri memleketterdiń alǵashqy ondyǵyna kiretin jáne Eýropa men Azııanyń túıisken jerinde ornalasqan memlekettiń múmkindikteri ushan-teńiz.
Elimiz ken baılyqtarynyń qory men ár alýandyǵy jaǵynan Jer sharyndaǵy baı memleketterdiń qatarynda. Erekshe tabıǵatymen mıneraldyq qazbalardyń orasan mol qoryna ıelik etedi. Qazaqstannyń jer qoınaýynda Mendeleev kestesindegi 105 elementtiń 99-y bar, búginde onyń 70-i barlanyp, 60-tan astamy ıgerildi. Munaı qory jóninen álemdegi alǵashqy ondyqta, ashylǵan ýran ken oryndarynyń álemdik qory boıynsha ekinshi, altyn qory boıynsha altynshy oryndy ıelenedi. Sarapshylardyń esebine júginsek, Qazaqstannyń barlanǵan jer qoınaýy shamamen 10 trıllıon AQSh dollaryna baǵalanady.
Búkil álem moıyndap otyrǵanyndaı, Qazaqstan ekonomıkasy qarqyndy damyp keledi. Máselen, eldegi IJО́ 2011 jyly 180 mlrd. dollarǵa deıin, ıaǵnı jan basyna shaqqanda 15,7 esege ósti. Elbasymyzdyń málimdegenindeı, «álemdegi eshbir memleket táýelsiz 20 jyldyń ishinde mundaı jetistikke jetken emes». Salystyrmaly túrde alsaq, Malaızııada mundaı kórsetkish 2 esege, Ońtústik Koreıada – 3 esege, Sıngapýr men Polshada – 4 esege, Vengrııada 5 esege ósken. Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saýda aınalymy 2010 jyly 90,7 mln. AQSh dollaryn qurasa, 2011 jyly bul kórsetkish 115 mln.-ǵa jetti. Zertteýshilerdiń pikirinshe, Qazaqstannyń eksporttan alatyn úlesi – 40 paıyz, álemdik deńgeıde alǵanda – 26 paıyz, al AQSh – 7, Iаponııa – 10, Avstralııa – 13, Kanada men Qytaı – 21, Germanııa – 35, Reseı – 38 paıyz ıemdenedi.
Búgingi tańda elimizde naryq prınsıpterine negizdelgen jáne «Nazarbaev úlgisi» degen atpen tanylǵan zamanǵa saı tabysty ekonomıka qalyptasty. Ekonomıkasynyń damý qarqyny boıynsha Qazaqstan jer betindegi eń serpindi damyp kele jatqan memleketterdiń úshtigine enip otyr. Ulttyq egemendigimiz ben elimizdiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa múmkindik beretin údemeli ındýstrııalandyrý jáne ınnovasııalardy basym túrde meńgerý úrdisi jolǵa qoıyldy.
Respýblıkamyzda jańa saıası júıe quryldy. Tabysty damý jolyna túsken myqty memleket qalyptasty, onyń jańa elordasy – Astana qalasy zamanǵa saı boı túzep keledi. Barlyq qazaqstandyqtardyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasy turaqty túrde artýda. Elimiz áleýmettik jańǵyrtý jáne ulttyń adamı kapıtalyn damytý baǵytyn ustanyp otyr. Bizdiń jetistikterimizdi moıyndaı otyryp, BUU óziniń 2009 jylǵy baıandamasynda Qazaqstandy adam áleýetiniń joǵary deńgeıi bar elder sanatyna qosty.
Elimizdegi ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı ishki saıası turaqtylyqpen úılesip, el demografııasynyń ósýine qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Statıstıkalyq málimetterge súıensek 2012 jyldyń 1-qyrkúıeginde halqymyzdyń sany 16836,7 myń adamdy qurady. Jyldyń basymen salystyrǵanda, halqymyzdyń sany 161,3 myń adamǵa artqan. Jyl saıyn elimizde 300 myń sábı dúnıege keledi. Halyq sanynyń tyǵyzdyǵy respýblıka boıynsha tutastaı alǵanda bir sharshy shaqyrymǵa 5,5 adamdy quraıdy. Máselen, Qytaıda bul kórsetkish bir sharshy metrge 140 adamnan keledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik demografııalyq saıasaty tujyrymdamasy oıdaǵydaı júzege asyrylýda. Tujyrymdamanyń negizgi maqsaty halyqtyń bala týý deńgeıin kóterip, ólimdi azaıtý men salamatty ómir saltyn qalyptastyrý. Demografııalyq saıasatqa baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan-2030» Strategııasynda «qýatty demografııalyq saıasat – memleket qaýipsizdiginiń negizgi basymdyqtarynyń biri» delingen.
Qazaqstan Respýblıkasynyń álemdik arenada da bedeli zor. Ony elimizdiń demokratııalyq murattar men adam quqyqtaryn saqtaýdy maqsat etetin álemdegi bedeldi uıymdardyń biri –Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýinen de ańǵarýǵa bolady.
Álemniń kúshti memleketteri, tipti, dúnıejúzilik derjavalar da ekonomıkalyq jáne mádenı ıntegrasııa máselesine tereń mán berip otyrǵan búgingi tańda Elbasymyz N.Á.Nazarbaev kúrdeli geosaıası jáne geoekonomıkalyq halyqaralyq jaǵdaıda kez kelgen eldiń jalǵyz, jeke-dara damı almaıtynyn eskerip, tarıhı-mádenı jáne geografııalyq-ekonomıkalyq turǵydan múddeles eldermen odaq quryp, aımaqtyq deńgeıde birlesý máselesine erekshe nazar aýdarýda. Elimiz TMD, Keden odaǵy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Ortalyq Azııa yntymaqtastyq uıymy sııaqty ártúrli aımaqtyq ekonomıkalyq ıntegrasııalyq jobalarǵa belsene qatysýda. 2011 jyly Almaty qalasynda Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń usynysymen Túrkitildes elderdiń yntymaqtastyq keńesi (Túrki keńesi) quryldy.
Qazaqstan 2011 jyly Túrki keńesi uıymyna tóraǵalyq etti. 2012 jyly Astana túrki áleminiń astanasy bolyp jarııalandy. 2011 jyly Túrki keńesi BUU janynda baqylaýshy mártebesine ıe boldy. Sondaı-aq, keleshekte ǵalamdyq aýqymdaǵy is-shara – EKSPO-2017-ni ótkizý mártebesi de bizge buıyryp otyr.
2012 jyldyń 14 jeltoqsanynda Elbasymyz «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyn jarııa etti. Prezıdenttiń bolashaqqa arnalǵan strategııalyq qujatty jarııa etýi Qazaqstandy jańa beleske shyǵarýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan qujatta jeti baǵyt boıynsha naqty mindetter tujyrymdalyp berildi.
Elimizde Tuńǵysh Prezıdentimizdiń basshylyǵymen júzege asyrylyp jatqan osyndaı óreli isterdi, órkendi ózgeristerdi oılaǵan saıyn meniń aldaǵy kúnderde Qazaqstanda dúnıege kelgen náresteniń bolashaǵy jarqyn bolady, elim meniń – baqyt besigi degen senimim nyǵaıa tústi.
Nazgúl KADRIMBETOVA,
«Nazarbaev Ortalyǵynyń»
ǵylymı qyzmetkeri.