Beısenbi, 7 aqpan 2013 7:33
3. Qaýipsizdik qamyndaǵy qareket
Aldyńǵy maqalalarymyzda ashy da bolsa aqıqatty aıtyp, shólirkegen qazaq dalasynyń sýǵa degen suranysynyń ólshemi ózgeniń qolynda ekendigin birshama dáleldep baqtyq.
Beısenbi, 7 aqpan 2013 7:33
3. Qaýipsizdik qamyndaǵy qareket
Aldyńǵy maqalalarymyzda ashy da bolsa aqıqatty aıtyp, shólirkegen qazaq dalasynyń sýǵa degen suranysynyń ólshemi ózgeniń qolynda ekendigin birshama dáleldep baqtyq. Batystaǵy úlken kórshimiz Reseı de, Shyǵystaǵy alyp kórshimiz Qytaı da, «baýyrlas aǵaıyndarymyz» dep qanshalyqty baýyrymyz ezilgenimen, Qyrǵyzstan men О́zbekstan da qazaqtarǵa rahymy túsip, óz jerinen bastaý alatyn transshekaralyq ózenderdiń arnasyn túgeldeı ashyp jibere qoımaıtynyna kózimiz jetti. Sondyqtan «Qazaqstan – munaıly derjava» dep bórkimizdi aspanǵa ata bermeı, urpaq nesibesin de oılaıtyn kez keldi. Osy biz erteńgi urpaǵymyzdyń tushy sýǵa degen suranysyn qalaı ótemekpiz?
Keshegi keńes zamanyndaǵy enshisi bólinbegen aǵa urpaq ókilderiniń basty úmiti tushy sýdyń sarqylmas qory – Sibir ózenderin burý jobasynda bolatyn. Odaqtas respýblıkalardyń múddesine tolyq jaýap beretin bul ǵasyr jobasynyń jospary da jasalyp qoıǵan edi. Reseıdiń Hanty-Mansı qalasy mańynan bastalatyn bul alyp kanal joba boıynsha Ob ózeninen bastalyp, Ertisti boılaı, Torǵaı dalasy arqyly Syr óńirine keledi. Odan ári Josaly eldi mekeniniń mańynda Syrdarııany kesip ótip, О́zbekstanǵa barady. Barlyq odaqtas respýblıkalardyń múddesin birdeı oılaıdy degenmen de, Kreml bul jobany qolǵa alýdyń merzimin kesheýildete berdi. Onyń negizgi sebebi, Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy barlyq respýblıkalardyń múddesi tarazynyń bir basyna qoıylsa, orystardyń múddesi ekinshi basyna qoıylatyn edi. Sondyqtan Reseı úshin ekonomıkalyq ta, ekologııalyq ta shyǵyn ákeletin bul ǵasyr jobasy qaýashaǵynda tunshyqtyryldy. Árbir respýblıka óz enshisin alyp, bólektengen búgingi zamanda, onsyz da ǵasyrǵa jýyq ýaqyt sóz bolyp kele jatqan jobanyń júzege asýy múmkin be? Árıne, joq. Tipti, júzege asqan kúnniń ózinde tushy sý taýarǵa aınalatyn ýaqytta onyń baǵasy búgingi «qara altynǵa» balaıtyn munaıymyzdyń baǵasyn bes orap alatyny aıdaı aqıqat.Búginde sýdy syrttan tasyp iship otyrǵan elder úshin onyń baǵasy birshama qoljetimdi dárejede. Máselen, Saýd Arabııasy sýdy ushaqpen Jańa Zelandııadan tasysa, Gollandııa men Japonııa eli Norvegııadan jetkizedi. Gonkong tushy sýdy Qytaıdan teńiz arqyly tankerlermen tasymaldaıdy. Betin aýlaq qylsyn, árıne, kúnniń kúnderinde Sibirden keletin tushy sýǵa táýeldi bolyp qalatyn bolsaq, «jumyrtqadan jún qyryqqan» batystaǵy kórshilerimizdiń onyń baǵasyn buldap baǵatyny sózsiz.«Aspannan quımaq jaýmaıtyny» jáne belgili. Endeshe, biz sý máselesinde ózimizge ǵana úmit artyp, qazirgi kúnnen bastap qolda bar múmkindikterdi barynsha tıimdi paıdalanýǵa tıispiz. Bul rette mamandar transshekaralyq ózenderden keletin sý tapshylyǵynyń saldaryn tómendetýdiń basty balamasy retinde jappaı sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný tártibin usynady. Sý únemdeý tehnologııasynyń tıimdi túrleriniń biri retinde óndiristik kásiporyndarda jabyq sý aınalymy júıesin, al aýyl sharýashylyǵynda tamshylatyp sýarý tásilin keńinen qoldanýdy jedel túrde tájirıbege engizý kerek. Birinshi kezekte sý tapshylyǵyn retteý úshin barlyq sýlandyrý kanaldaryn jabyq júıege kóshirý qajet.Jumyr jer betinde tushy sý qorynyń barǵan saıyn azaıa beretindigin ǵalymdar biraýyzdan dáleldep berdi. Tushy sý qory meılinshe ólsheýli Qazaqstandy tek jappaı sý únemdeý tásilimen jaryta almaıtyndyǵymyz da anyq. Sondyqtan, taıaý ýaqytta jan-jaqty oılastyra otyryp, bolashaqtaǵy Qazaqstannyń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin ǵylymı turǵyda negizdelgen, tabıǵı jáne tehnologııalyq múmkindikter tolyq eskerilgen strategııalyq ulttyq baǵdarlama qabyldanýy kerek. Bul baǵdarlamada jerimizdiń releftik ózgeshelikteri, aýa raıynyń erekshelikteri tolyq eskerilýi tıis. Máselen, bizdiń jerimizdegi tushy sý qorynyń negizi bıik taýlardyń basyndaǵy muzdaqtar men transshekaralyq ózenderden basqa, Kaspıı, Aral teńizderiniń jáne Balqash kóliniń ústińgi qabatyndaǵy sýdyń býlanýynyń nátıjesinde qalyptasatyn atmosferalyq jaýyn-shashyn ylǵalynan da quralatyndyǵy belgili. Máselen, tek Kaspıı teńiziniń árbir sharshy metr aýmaǵynan jyl saıyn 460 lıtr sý býlanyp, atmosferada jaýyn-shashyn týǵyzatyn bultqa aınalady eken. Alaıda, Kaspıı shelfindegi Qashaǵan, Aqtoty, Qaıran sııaqty ken oryndaryn ıgere bastaǵan kezde teńiz sýynyń ústińgi qabatyn 0,1 mm. qalyńdyqtaǵy munaı qabyrshyǵy basyp, sýdyń býlaný mólsheri kúrt tómendeıtin kórinedi. Bul óz kezeginde jaýatyn jańbyrdyń kólemin kúrt azaıtady. Endeshe, Kaspıı teńizinen ashkózdene munaı ıgerip jatqan sheteldik transshekaralyq kompanııalardan joǵalǵan osy tushy sý qorynyń óteýin óndirýdiń jaıyn da oılastyrýymyz qajet.Qazaqstandy tushy sý taýqymetinen qutqaratyn eń basty múmkindik jerasty sý qorlary bolýǵa tıis. Qaıran babalarymyz qaldyrǵan qazaq dalasy qanshalyqty keń bolsa, onyń jerasty múmkindikteri de sonshalyqty zor. Qazirgi kúnge deıin zerttelip otyrǵan jerasty sýlarynyń naqty qory mol ekendigin kórsetedi. Ǵalymdardyń pikirinshe, bul sýlardyń ár jylda paıdalanýǵa bolatyn mólsheri 40 tekshe shaqyrymnan kem emes. Jerasty sý kóziniń artyqshylyǵy, ol basqa elderdiń aýmaǵynan kelmeıdi, negizinen respýblıka aýmaǵynda qalyptasady. Sondyqtan, bul mol sý qoryn paıdalanýda kóringenge jaltaqtap, táýeldi bolmaımyz.Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda: «Bizde eleýli qory bar jerasty sýlaryn óndirý men únemdi paıdalanýdyń eń ozyq tehnologııalaryn engizý qajet», dep atap kórsetti. Sońǵy jyldary elimizde qazaqstandyqtardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda keshendi baǵdarlamalar qabyldanyp, mol qarjy bólingeni belgili. Budan buryn qabyldanǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy aıasynda ketken olqylyqtardyń ornyn toltyryp, respýblıka turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesin túbegeıli sheshý maqsatynda 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» atty jańa baǵdarlama qabyldandy. Atalmysh baǵdarlama aıasynda jerasty sýlarynyń áleýetin barynsha keńinen paıdalaný sharalary qarastyrylǵan. Bul rette eldi mekenderge jaqyn jerlerden shyǵatyn jerasty sýlaryna basymdyq beriledi. Baǵdarlama sheńberinde turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýde jerasty sýlary sheshýshi ról atqarady. О́ıtkeni, bul sý kózderi ári taza, ári lastanýdan barynsha qorǵalǵan. Sondyqtan jerasty sýlaryn anyqtaýda geologııalyq zertteý jumystaryn júrgizý úshin 2018 jylǵa deıin jyl saıyn 6,2 mlrd. teńge qarjy bólinetin boldy. Búgingi kúnge deıin jerasty sý qory anyqtalmaǵan 3206 aýyldyq eldi mekender mańaıynan jer asty sý qoryn izdeý úshin jylyna 400 aýyldyq eldi mekenniń janynan geologııalyq zertteý jumystary júrgiziletin bolady. Bul eldi mekenderdi jerasty sýlarymen qamtamasyz etý sharalary 2018 jyly aıaqtalýǵa tıis. Sonymen birge, 63 qalanyń sýmen jabdyqtaý júıesin jaqsartý maqsatynda 194 jerasty sý kózderine tolyq zertteý jumystary júrgizilmek.Búginde Balqashqa quıatyn sýdyń 80 paıyzyna jýyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan Ile ózenin bógeý arqyly Qytaı 3,5 tekshe shaqyrym sýdy óz aýmaǵynda qaldyryp otyr. Aldaǵy ýaqytta qytaılar Ile ózeniniń boıynda jańa sý qoımalaryn salý arqyly bul ózennen alynatyn sý kólemin 5 tekshe shaqyrymnan asyrmaq. Bul Jetisýdyń injý-marjany – Ile ózeniniń sońǵy tuıaq serperi, baǵy taıǵan Balqashtyń Aral teńiziniń kebin kıer kezeńi bolyp júrmesin. Ile men Balqashty qutqarý múmkindigin qoldan shyǵaryp alǵandaımyz. Endi Qara Ertisti qutqaryp qalýdyń áli de úzilmeı turǵan bolymsyz úmitterinen aıyrylyp qalmasaq eken.Qazir Qazaqstanda Aq Qaba jáne Qara Qaba ózenderiniń arnasyn burý týraly joba qarastyrylyp jatyr. Bul eki ózen bastaýyn Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy taý silemderinen alyp, Qytaı jerine qaraı aǵady. Jolda ol birqatar shaǵyn ózenderdi qosyp alyp, Qytaı aýmaǵynda Qara Ertiske kelip quıady. Qytaı aýmaǵyndaǵy bógetterden keıin sýy taıazdanyp, arnasy kepken Ertisti qutqaryp qalý úshin osy Aq Qaba jáne Qara Qaba ózenderin taý shatqaldarynda kanaldar arqyly shekaradan keri buryp, Ertiske qosý jumysy josparlanǵan. Bul jobanyń quny – 1 mıllıard dollar.Sonymen birge, qazaqstandyq ǵalymdar Ertistiń arnasyn sýǵa toltyrý úshin Belokatýn GES-iniń jobasyn usynýda. Bul joba boıynsha bastaýyn Katonqaraǵaı taý silemderinen alyp, Katýn ózenine kelip quıatyn Tıhoı ózenin Reseı shekarasy mańynda bógep, uzyndyǵy 4 shaqyrymnan asatyn týnnel arqyly Buqtyrma ózenine buryp ákelip, úlken sý qoımasyn salý kózdelingen. Joba quny – 77 mıllıard teńge. Ekonomıkalyq áleýeti jyldan-jylǵa ósip kele jatqan Qazaqstan Respýblıkasynyń bul jobalardy qolǵa alýǵa qarjylyq múmkindigi tolyq jetedi. Mamandardyń aıtýynsha, bul jobalar júzege asyrylatyn bolsa, Ertis ózeniniń arnasyn Qazaqstan aýmaǵynyń ózinde ǵana sýǵa toltyryp, qasıetti ózendi qurǵap qalý qaýpinen qutqarý múmkin bolar edi.Ǵalymdardyń pikirinshe, sońǵy ýaqytta sýdy ólsheýsiz jáne qaıtarymsyz mol paıdalaný jerasty sýlary deńgeıiniń tómendep ketýine ákelip otyr. Jerasty sýlarynyń deńgeıi sońǵy ýaqytta jylyna 1 metrge deıingi jyldamdyqpen tómendep barady eken. Taǵy bir aıta ketetin másele, jerasty sýlary respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerinde birkelki taralmaǵan. Elimizdiń ońtústik jáne ońtústik-shyǵystaǵy taýly aýdandarynda jerasty sýlary mol shoǵyrlanǵan. Al Mańǵystaý, Ústirt jotalarynda, elimizdiń batys jáne ortalyq óńirlerindegi oıpat jerlerde jerasty tushy sýy tapshy. Ǵalymdar Altaıdyń taýly ormandarynyń qazirgi ahýalyna baılanysty dabyl kóterýde. Orman alqaptary jaýyn-shashyn shaqyryp, jerasty sýlaryn ózderine tartady. Ormandy óńirlerge kóbirek shoǵyrlanǵan jerasty sýlary qaınar bulaq kózderi arqyly, jer ústine shyǵady. Sondyqtan jerasty sýlarynyń negizin qalaıtyn Altaıdyń qalyń jynysty taýly ormandaryn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerek. Alaıda, búginde bári kerisinshe bolyp otyr. Naqty derekterge súıensek, sońǵy on jyl shamasynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń orman alqaptary 100 myń gektar aýmaqqa qysqaryp ketti. Aǵash kesip, aqsha saýǵan bıznesmensymaqtar júzdegen jyldyq tarıhy bar ormandardy bir sátte opyryp, joq qylady. Onsyz da ormannan uıatty Qazaqstanda aǵash daıyndaý bıznesin tolyq toqtatatyn ýaqyt jetti.Qazaqstanda sýdy paıdalaný jáne únemdeý turǵysynda ozyq tehnologııalardy ómirge ákelý kerek. Bul rette memleket tarapynan jan-jaqty qarjylyq qoldaý kórsetý arqyly ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn ashyp, bul kókeıkesti máselemen aınalysatyn jas ǵalymdardyń qataryn kóbeıtý kerek. Tushy sý taýqymetin jaqyn bolashaqta barynsha sezinetin Qazaqstan úshin jańa tehnologııalyq ádister men tyń ǵylymı izdenister ashýǵa barynsha múmkindik jasalýy tıis. Sýdy tazartyp, birneshe ret qoldaný ádisi Eýropada 1975 jyldan bastap qoldanysqa engizilgen. Al bizde bul másele áli de tájirıbe retinde ǵana qoldanylyp keledi. Sý problemasynda elimizdi transshekaralyq sý kózderine táýeldilikten qutqaratyn múmkindikter bar, tek olardy der kezinde ashýǵa jaǵdaı jasap, memleket tarapynan qoldaý kórsetilip, óndiriske engizý qajet.
Máselen, jerasty sýlaryn zerttep, paıdalaný maqsatynda uzaq jyldardan beri izdenisti eńbek etip júrgen akademık Jurymbek Sydyqov «Sýlandyrý isine saýatty kózqaras qajet» atty maqalasynda («Egemen Qazaqstan», 29.01.2013) «Jyldyń ár mezgilinde, ásirese, kóktemde qar erip, jaýyn-shashyn molaıýy saldarynan sý tasqyny bolyp, eldi mekenderdiń shyǵynǵa ushyraýy jıi oryn alatyny belgili. Sol sýlardy jergilikti jer bederiniń yńǵaıly (oıys) jerlerin paıdalana otyryp jınaý, tıisti jaǵdaılar jasaý arqyly jer qoınaýyna sińirý mólsherin kóbeıtetin bolsaq, qanshalyqty qosymsha sý qory paıda bolar edi. Ekinshi jaǵynan, alystan arnaıy ákelingen taza aýyz sýlardy iri eldi mekenderde, qalalarda, óndiris oryndarynda kólik quraldaryn, mashınalaryn, basqa da kólikterdi jýýǵa, jaz aılarynda qoradaǵy baý-baqshalardy sýarýǵa paıdalanýdy toqtatsaq, úıge kirgizilgen qubyrlardyń shúmegin der kezinde jappaı, aǵyzyp qoıýdy toqtatar bolsaq, qanshama sý únemdeler edi», deıdi.Akademık óte ózekti másele kóterip otyr. Qalalardaǵy qaptaǵan kólik jýý oryndarynda dalaǵa aqqan sýda esep joq. Eń sumdyǵy sol, bul bıznes sýbektileri kólik jýýǵa óndiris oryndarynda paıdalanylatyn tehnıkalyq sýdy qoldanbaıdy, kádimgi kóp qabatty úılerge kelip turǵan, tazartylǵan aýyz sýdy paıdalanady.Qazir Qazaqstannyń sý qaýipsizdigi tarazy basynda tur. Tushy sý strategııalyq resýrsqa aınalǵan búgingi ýaqytta sýdyń ár tamshysyn esepke alý – memlekettik mindet. Endeshe, eliniń erkindigin, jeriniń keńdigin, urpaq bolashaǵynyń baıandy bolýyn oılaǵan árbir qazaqstandyq sý únemdeý máselesine osy turǵydan qaraýy kerek. Búgingi kózdiń qarashyǵyndaı saqtalǵan bir lıtr sý erteńgi urpaq táýelsizdiginiń tuǵyry ekenin umytpaıyq.Jylqybaı JAǴYPARULY,«Egemen Qazaqstan».