Jalǵan ataq, jasandy tarıh

Seısenbi, 19 aqpan 2013 7:23

 23 aqpan qalaı Keńes armııasynyń kúni ataldy?

Keńes dáýirinde keńinen atalyp ótetin «Keńes armııasynyń kúni» merekesi de kelip qaldy. Qandaı sharany da «keńestik ómir saltyn» nasıhattaýǵa utymdy qoldana bilgen keńestik ıdeologtar bul kúndi de otandyq patrıotızmdi laýlatýǵa sheber paıdalanatyn. Áskerı bólimder túgili mektepter men barlyq oqý oryndaryndaǵy sharalarda keńes áskeriniń keremet erlikteri, otan isi jolyndaǵy jankeshti áreketteri keńinen nasıhattalyp, aıaǵy patrıottyq ánder men halyqtyń rýhyn kóteretin jyrlar, qoıylymdar, pesalarmen aıaqtalatyn. Sol kúni barlyq BAQ-tarda Keńes armııasynyń atyna aıtylatyn madaqtar, ol týraly túsirilgen kınolar men spektaklder jıi kórsetiletin.

Seısenbi, 19 aqpan 2013 7:23

 23 aqpan qalaı Keńes armııasynyń kúni ataldy?

Keńes dáýirinde keńinen atalyp ótetin «Keńes armııasynyń kúni» merekesi de kelip qaldy. Qandaı sharany da «keńestik ómir saltyn» nasıhattaýǵa utymdy qoldana bilgen keńestik ıdeologtar bul kúndi de otandyq patrıotızmdi laýlatýǵa sheber paıdalanatyn. Áskerı bólimder túgili mektepter men barlyq oqý oryndaryndaǵy sharalarda keńes áskeriniń keremet erlikteri, otan isi jolyndaǵy jankeshti áreketteri keńinen nasıhattalyp, aıaǵy patrıottyq ánder men halyqtyń rýhyn kóteretin jyrlar, qoıylymdar, pesalarmen aıaqtalatyn. Sol kúni barlyq BAQ-tarda Keńes armııasynyń atyna aıtylatyn madaqtar, ol týraly túsirilgen kınolar men spektaklder jıi kórsetiletin. Osyndaı dúmpýdiń áserimen Keńes armııasy qatarynda qyzmet etken jandar da bul kúndi ataýsyz jibermeýge tyrysyp, ártúrli joldarmen merekelep jatatyn…

Durys… Endi onyń bári ta­­rıhtyń enshisine ketti. Táýelsiz elimiz bul kúndi mereke dep sanamaıdy. О́ıtkeni, bizdiń Ulttyq armııamyzdyń qurylǵan kúni – 7 mamyr. Ol – Otan qorǵaýshylar kúni dep atalady. Otan qorǵaýshy qaı jaǵynan alyp qarasańyz da qasıetti uǵym, ol bireýdiń ta­baǵyna qol salmaıdy, kúsh kór­setpeıdi, tek óz Otanyn qorǵaıdy. Byltyrdan beri ol Memlekettik merekeler qataryna engizildi.Biraq, bizde 23 aqpandy áli de merekelegisi kelip, qulshynyp júretinder joq emes. «Keńes armııasy qatarynda qyzmet etkenimiz ras qoı, endeshe, bul kúndi atap ótýge qaqymyz bar», deıdi ondaılar. Sondaı otandastarymyzǵa oı salar ma eken degen maqsatpen qolymyzǵa qalam aldyq.Qazirgi orys qoǵamyndaǵy birshama erkin, shynshyl sóıleıtin BAQ-tardyń biri – «Sovershenno sekretno» (SS) atty zııaly qaýym súıip oqıtyn jáne tek daryndy, jaqsy mamandar maqala jazatyn gazet. Sol gazet aqpan aı­yndaǵy nómirinde 23 aqpan týraly «Prazdnık geroev ı bandı­tov» degen maqala jarııalady. (Avtory A.Vladımırov, №2, aqpan 2013 j., 36-bet.). Mine, osy maqalada Qyzyl armııanyń qalaı qurylǵanynyń aqıqaty birshama aqtarylypty. Aldymen, jumysshy-sharýa qyzyl armııasyn (orysshasy RKKA) qurý týraly dekret 1918 jylǵy 23 aqpanda emes, 28 qańtarda shyqqany aıtylady. Demek, Qyzyl armııanyń kúni osy dese, ol shyndyqqa janasady.Eriktilerden turatyn Qyzyl armııanyń qataryna jazylǵandar týraly: «Zapısyvalıs soldaty, razvrashennye voınoı, ne pojelavshıe vernýtsıa k mırnomý trýdý, a reshıvshıe ı dalshe jıt na kazennom soderjanıı. A takje deklassırovannye, ýgolovnye elementy, rasschıtavshıe na to, chto polojenıe «cheloveka s rýjem», vozmojnost legalno zanımatsıa «grabejom nagrablennogo» vpolne obespechıt ıh materıalnye potrebnostı», delingen maqalada.Osy oraıda Alash ardaq­tyla­rynyń biri Ahmet Baıtursynovtyń qolyndaǵy myltyǵymen tek beıbit halyqty talaýdy, atýdy ǵana bilgen «bolshevık degenderden» shoshynǵanyn eske alasyń. «Rossııanyń ortalyq aýdandarynda bolshevıkter qozǵalysynyń qalaı ótkendigi qazaqtarǵa belgisiz, al shet aımaqtarda ol barlyq jerde zorlaý, qııanat jasaý jáne erekshe dıktatorly ókimet bıligimen qatar júrgizildi. Eger de buryn «patsha chınovnıkteri» dep atalǵan adamdar toby qazaqtardy eshbir shekteýsiz ezip-janshyǵan bolsa, endi mundaı áreketterdi… bolshevık-kommýnısterdiń áske­ri júrgizip otyr», dep jazdy Ahań («Jızn nasıonalnosteı» jýrnaly, 1919 jyl). Mine, bul isterdi Qyzyl armııaǵa jazylǵan jańaǵy ury-qarylar, bandıtter júrgizgen edi. Sol kezdegi Qy­zyl armııa basshylarynyń biri Grıgorıı Sokolnıkov degenniń ózi áskerdi: «Geroızm otdelnyh lıs ı bandıtızm osnovnyh mass», dep sıpattaǵan.Endi Qyzyl armııanyń quryl­ǵan kúni 1918 jyldyń 23 aqpany dep atalý sebebine keleıik. Ol kezde Birinshi dúnıejúzilik so­ǵys júrip, Reseı nemister men avstrııalyqtarǵa qarsy arpalysyp jatqan. Orys armııasynyń eldegi tóńkeriske baılanysty rýhy tómendep, álsiregenin kór­gen nemister shabýyldy údetip, Petrogradty alýǵa shaq qalady. Osy kezde janushyrǵan bolshevıkter «Sosıalıstıcheskoe otechestvo v opasnostı!» degen dekret-úndeý jarııalap, Qyzyl armııa qataryna jumysshylar arasynan eriktilerdi shaqyrady. Bolshevıkterdiń úgitimen 23 aqpanda ásker qataryna kóptegen jumysshylar keledi. Biraq, jaǵ­daı múlde teris baǵyt alyp, áske­rı daıyndyqtary tómen eriktiler sol kúni Mınskiden, 25 aqpanda Pskovtan aıyrylady. Al Narvany qorǵaýǵa jiberilgen Baltyq flotynyń matrostary tas-talqan bolyp jeńilip, esteri shyǵa qashady. Sol úshin olardyń basshysy P.Dybenko degen bolshevık ornynan alynady.Nemisterdiń údetken shabýy­lyn tek Reseıdiń jeńilgenin mo­ıyndaǵan «Brest bitimi» ǵana toq­tatqany belgili. Eske sa­la ke­te­­ıik, bul bitim boıynsha Ke­ńes­tik Reseı Ýkraına, Es­to­­­nııa, Fınlıandııa elderine qo­ja­­lyq etýden, Qara teńizdegi flo­ty­­­­nan, Baltyq teńi­­zine shyǵý quqynan aıyrylady. Bul Reseı patshalyǵynyń 56 mln. turǵyny bar (barlyq hal­qy­­nyń úshten biri) 780 myń sharshy shaqyrym jeri edi.«Takım obrazom, 23 fevralıa 1918 goda v deıstvıtelnostı bylo dnem pozornogo begstva Krasnoı Armıı ı vosstanovlenııa smertnoı kaznı» dep jazylǵan «SS-taǵy» atalmysh maqalada. Endeshe, osy kúndi Qyzyl armııanyń qurylǵan kúni dep dáripteıtin ne jóni bar? Sóıtse, 1919 jylǵy 23 aqpan «Qyzyl syılyqtardyń kúni» dep jarııalanǵan eken. Onyń mánisi bylaı. Osy kúni RKKA-nyń basshysy Troskııdiń orynbasary E.Sklıanskıı degen bir qý Qyzyl armııaǵa kómek úshin býrjýılardyń baılyǵyn tartyp alyp, bólip berý kerek degen bas­tama kóterip jáne ony iske asyrady. Shyn máninde aýqatty adamdardy tonaý osy kezden bastalǵan. Eshqandaı zańsyz, nızamsyz qaraqshylyq jolmen baı adamdardan tartyp alynǵan qymbat dúnıelerdi, asyl zattardy qyzyl komıssarlar, armııa qataryna jazylǵan ury-qarylar ózara bólisip alyp, áskerge tek kónetoz kıimderdi jiberedi. Sóıtip, 23 aqpan ekinshi ret Qyzyl ásker úshin uıatty oqıǵanyń kúni bolady.1920 jyldyń aqpan aıynda Shyǵys maıdanynda birshama jeńisterge qol jetkizgen Qyzyl armııany dáripteıtin úlken na­sıhattyq sharalar, sonyń ishin­de buqaralyq mıtıngter uıym­dastyrý qajet bolǵan. Bul ýaqytta 28 qańtar ótip ketkennen keıin sharalar amalsyz, byltyrǵy 23 aqpanda bolǵan «qyzyl syılyqtar kúnine» úılestiriledi. Sóıtip, osy kezden «Qyzyl armııa úshin» degen syltaýmen bolshevıkterdiń alǵashqy qaraqshylyq jasaǵan kúni keıin turaqty túrde Keńes armııasynyń kúni atalady. Sodan soń ony resmı nasıhat 1918 jylǵy 18 aqpanǵa almastyra salady. Sóıtip, uıatty kúnniń ózi úlken nasıhat úshin paıdaǵa asyp júre bergen.KSRO-nyń sypyra jalǵan­dyqtan turatyn tarıhı shejiresi keıin bul kúndi myń qubyltyp, áspetteýdiń sharyqtaý shegine jetkizdi. Sonyń ishinde Stalın óziniń 1938 jyly jazylǵan «Krat­kıı kýrs VKP (b)» atty eńbeginde uıalmaı- qyzarmaı: «23 fevralıa 1918 goda pod Narvoı ı Pskovym otrıady Krasnoı Armıı nagolový razbılı nemeskıh zahvatchıkov» dep tas-talqan bolyp jeńilgen shaıqasty jeńis dep jarııalaıdy. Jerdegi jarty qudaı tarıhty qalaı burmalasa da óz erki emes pe, oǵan kim qarsy sóz aıtsyn. Jurttyń bári «ıá, solaı bolǵan» dep qol soǵýdy ǵana bilgen.Mine, 23 aqpannyń osyndaı tarıhy bar. Ol eshqashan da Qyzyl armııanyń qurylǵan kúni bolǵan emes, tek bolshevıktik nasıhat úshin qoldan jasalǵan jalǵan tarıhtyń jasandy merekesi. Jalpy, Qyzyl armııanyń tarıhyna kóz júgirtetin bolsaq, onyń óne-boıynda osyndaı qoldan jasalǵan daqpyrttar óte kóp. Máselen, alysqa barmaı, sonyń birin ǵana aıta ketelik.Marshal S.Býdennyı Sta­lınniń senimdi ásker basshy­la­rynyń biri ekeni belgili. Patsha armııasynda vahmıstr bol­ǵan ol Qyzyl armııanyń atty áske­rin qurýǵa birshama eńbek si­ńi­rip, bir jyldyń ishinde polk komandıriniń kómekshisinen armııa qolbasshysyna deıin ósip, kósemniń qoldaýymen marshal ataǵyn aldy. Bolshevıktik nasıhat ony keremet dáriptep, ataǵyn aspanǵa shyǵardy. Sol marshal Uly Otan soǵysy jyldarynda óziniń eshqandaı áskerbasylyq qabileti joq ekenin birden kórsetti. 1941 men 1942 jyldar arasynda Stalın ony Ońtústik-Batys, Rezervtik jáne Soltústik Kavkaz maıdandarynyń qolbasshylyǵyna taǵaıyndaǵanymen, eshqandaı áskerı bilimi, qolbasshylyq daryny joq ol barlyq jerde de áskerdi qyrǵynǵa ushyratty. Mundaı basqa qolbasshylardy birden atyp tastaıtyn Stalın oǵan eshqandaı jumys bermese de endi ulttyq batyrdyń sımvoly retinde ony mýzeı eksponaty sekildi qylyp, janynan tastamaı, ózimen birge alyp júrdi. Sóıtip, Uly Otan soǵysyn «jeńispen» aıaqtaǵan marshaldardyń birin 1946 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń jylqy máselesi jónindegi orynbasary etip otyrǵyzyp qoıdy.Stalınnen keıin ókimet basyna kelgen Hrýshev ataqty marshaldyń tósinde Keńes Odaǵy Batyry ata­ǵynyń «Altyn Juldyzy» jar­qyramaǵanynan «uıalyp», 1958 jy­ly 75 jasqa kelgen oǵan osy ataq­ty berip tyndy. Bes jyldan ke­ıin 80-ge tolǵanda ekinshi «Al­tyn Juldyzdy» da taqty. 85-ke tol­ǵan jasynda ókimet basyndaǵy Brejnev onyń keýdesine úshinshi «Altyn Juldyzdy» taqty. 90-ǵa tolǵan shaǵynda tórtinshi «Altyn Juldyzdy» da bermek bolǵan eken, biraq bul joly «uıat bolar» degen bolýy kerek, Lenın ordenimen shekteldi. Mine, bul keńestik nasıhat úshin ókimettiń neden bolsa da taıynbaı, jalǵan daqpyrttyń neshe atasyn qoldan jasaǵandyǵyn kórsetetin mysaldyń biri ǵana. Al sol kezderde eren erligimen batyr ataǵyn alýǵa tıisti erlerdiń esimi umyt qala bergeni belgili. Baýyrjan Momyshuly, Rahymjan Qoshqarbaev, Qasym Qaısenov batyr ataǵyna ábden laıyq bol­ǵanymen, sony der kezinde ala almady. Mine, Keńes armııasy men ondaǵy shyndyqtyń bir parasy osyndaı. Sondyqtan, ony atap ótkendi hosh kóretinder osyndaı derekterdi de bile júrse, esh artyqtyq etpeıdi.

Jaqsybaı SAMRAT,«Egemen Qazaqstan».