Atakásiptiń erteńi alańdatady

Atakásiptiń erteńi alańdatady

Juma, 1 naýryz 2013 7:21

Aýyl – altyn besik, mal sharýashylyǵy – atakásip. Qazaqtyń qanyna sińgen bul egiz uǵymnyń qasıeti haqynda aıtyp jatýdyń ózi artyq. Sebebi, búgingi el bılegen basshydan bastap, ǵylym qýǵan ǵulama men qaraqan basyn baqqan qaraǵa deıin jórgeginde jatyp-aq aýyldyń saýmal aýasymen aýyzdanǵan, táı-táı basqan sátinen atakásiptiń qyry men syryna qanyqqan keshegi qaratabandar. О́kinishke qaraı, aýyl sharýashylyǵyn naryqqa kóshirý jolyndaǵy reformalar men tájirıbelerge tym áýestenip, sońǵy jyldary osy qasıetti ulttyq qundylyqtarymyzǵa kóleńke túsirip alǵan syńaılymyz.

 

Juma, 1 naýryz 2013 7:21

Aýyl – altyn besik, mal sharýashylyǵy – atakásip. Qazaqtyń qanyna sińgen bul egiz uǵymnyń qasıeti haqynda aıtyp jatýdyń ózi artyq. Sebebi, búgingi el bılegen basshydan bastap, ǵylym qýǵan ǵulama men qaraqan basyn baqqan qaraǵa deıin jórgeginde jatyp-aq aýyldyń saýmal aýasymen aýyzdanǵan, táı-táı basqan sátinen atakásiptiń qyry men syryna qanyqqan keshegi qaratabandar. О́kinishke qaraı, aýyl sharýashylyǵyn naryqqa kóshirý jolyndaǵy reformalar men tájirıbelerge tym áýestenip, sońǵy jyldary osy qasıetti ulttyq qundylyqtarymyzǵa kóleńke túsirip alǵan syńaılymyz.

Ashyǵyn aıtsaq, óskeleń urpaq sanasynda bul qos uǵymnyń qasıeti kómeski. Kómeskilengeni sol emes pe, qazaq jas­tary atakásipten qol úzip barady. «Aýyl jyldary» jarııalanyp, memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵyna mıllıardtaǵan qarjy bóline bastaǵan sońǵy birneshe jyldyń júzinde de aýylǵa baryp, tu­ralaǵan atakásipti turǵyzýǵa qulshynys tanytqan jastar qarasy kórinbeıdi. Bul rette aýyl jastary jeńil turmys izdep, qalaǵa qashady degen jańsaq pikirge negiz joq. О́ıtkeni, aýyr jumystarynyń 90 paıyzy qol kúshimen atqarylatyn qaladaǵy qurylys uıymdaryna jaldanǵan qazaq jastarynyń jumysy jeńil, turmysy tamasha dep eshkim aıta almas.

Qazaqty altyn besigi men atakásibinen qol úzdirgen basty sebepterdiń biri, sonaý toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy aýyl sharýashylyǵynda asyǵys júrgizilgen jekeshelendirý reformasy ekendigi anyq. Aýyldyń sáni – mal edi. Mal ketken soń aýyldan da mán ketti. Aǵa urpaq jyl­dar boıy ósirgen myńǵyrǵan mal aıaq astynan «kóldeneń kók attynyń» qo­lyna kóshti. Naryq ákelgen «barter» degen báleniń kesirinen mıllıondaǵan mal pyshaqqa ilikti. Aınalasy alty-jeti jyldyń ishinde aqtyly malynan aırylǵan aýyl azyp-tozyp shyǵa keldi. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qal­masyn» uranymen ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda zorlyqpen jasalǵan ujymdastyrý naýqany Qazaqstannyń mal sharýashylyǵyn kúıretse, 90-shy jyldardyń basynda júrgizilgen júıesiz jekeshelendirý reformasy qazaq dalasynda mal basyn ekinshi ret orasan zor shyǵynǵa ushyratty. Máselen, 1990 jyly Qazaqstanda 9 757,2 myń bas iri qara mal bolsa, 2000 jyly 4 106,6 myń bas iri qara mal ǵana qalǵan. 1990 jyly 1 626,3 myń jylqy bolsa, 2000 jyly 976 myń jylqy qalǵan. Ásirese, osy kezeńde qoıdy qynadaı qyrý oqıǵalary beleń aldy. Qazaqstanda 1990 jyly 36 mıllıonǵa jýyq qoı bolsa, 2000 jyly 9 mıllıonnyń o jaq, bu jaǵynda ǵana qoı-eshki boldy.

Qoldaǵy malyn «barterdiń» qur­bandyǵyna berip, tájirıbeli malshylar quryǵyn ustap qaldy. Tórt-bes qoıyn bir-eki qap unǵa aıyrbastap, eki-úsh baspaǵyn balalardyń mektepke baratyn kıim-keshegine jaratyp, aýyl qazaǵy tesik astaýǵa telmirdi. Jappaı jumyssyzdyq jaılaǵan aýyl turǵyndary kásip izdep qalaǵa aǵyldy. El ishinde stıhııalyq ýrbanızasııa men beı-bereket kóshi-qon úderisi beleń aldy. Az ýaqyttyń ishinde mádenıeti damyǵan, ınfraqurylymy qalyptasqan keńsharlar men aýyldar qańyrap, aqtyly mal mekeni bolǵan jasyl jaılaýlar týsyrap qaldy. Barlyq sanaly ǵumyryn mal ósirýdiń jaıyna arnaǵan keshegi maıtalman malshylar endi kún kóris qareketimen amalsyz qaladaǵy basqa kásipterge beıimdelýge májbúr boldy. Sóıtip, atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan atakásip sabaqtastyǵy álsiredi. Bul ókpeni qysqan ótpeli kezeńdegi «óz kúnińdi óziń kórdiń» kebine urynǵan toq­sanynshy jyldardaǵy elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna tán ortaq kórinis edi.

Memleket basshysynyń sońǵy jyldary elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn damytý maqsatynda turaqty túrde júrgizip kele jatqan basymdyqtarynyń arqasynda bul salada da oń ózgerister baıqala bas­tady. Memleket tarapynan bólingen mıl­lıardtaǵan qarjynyń kómegimen egin sharýashylyǵynda aıtarlyqtaı je­tistikterge qol jetkizildi. Endi mal sha­rýashylyǵyn damytý máselesine kóńil bóline bastady. Sońǵy ýaqytta memleket tarapynan bólinetin qarjyǵa mal sharýashylyǵy da kende bolyp jatpaǵan sııaqty. Bir ǵana mysal, memleket sharýaǵa asyl tuqymdy 1 bas maldy ustaý úshin 8 myń teńge, jemge ketken shyǵyny úshin qosymsha 4,5 myń teńge sýbsıdııa tó­leıdi eken. Júzdegen bas mal ustaǵan fermerler tek sýbsıdııa retinde ǵana memleketten jyl saıyn mıllıondaǵan teńge kómek alady. Mınıstrliktiń má­limdeýinshe, bul sala jyldan jylǵa damyp, birshama jumys istep turǵan sııaqty. Endeshe, otandyq mal sharýashylyǵynyń ónimderi qazaqstandyqtardyń suranysyn qanshalyqty dárejede qamtamasyz etedi? Bıýdjetten bólingen mıllıardtaǵan qarjynyń qaıtarymy qandaı?

Mamandardyń deregi boıynsha, elimizde tutynylatyn sút ónimderiniń 27 paıyzy ǵana Qazaqstanda óndiriledi eken. Qalǵan 73 paıyz sútti biz shetelderden tasımyz. Al et ónimderiniń 25 paıyzy ǵa­na qazaqstandyq fermerlerdiń úlesine tıesili. Elimizdiń etke degen suranysynyń da 75 paıyzyn ımportpen jaýyp otyrmyz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti boıyn­sha, 2011 jyly elimizdegi óńdelgen azyq-túlik ta­ýarlarynyń jalpy aınalymy 3 805,3 mln. AQSh dollaryn qurap, 2006 jylmen salystyrǵanda 184,6 paıyzǵa ósipti. Onyń ishinde 2 835 mln. AQSh dollary nemese 74 paıyzy taǵy da ımporttyń úlesine tıedi eken. Eń ókinishtisi, qanshama jyldardan beri kúndelikti azyq-túlik ónimderin tutynatyn qazaqstandyqtar Reseı men Belorýssııanyń mal sharýashylyǵyn damytýǵa, shetel fermerlerin gúldendirýge úles qosyp jatyr.

Ishki suranystyń 20 paıyzyn ǵana qamtamasyz etetin mal sharýashylyǵyn tolyqqandy sala dep aıtýǵa da aýyz barar emes. Elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdiginiń kilti tutastaı jattyń qolyna kóshken. Jelge ushyp ketpese, jyl saıyn bıýdjetten bólinetin mıllıardtaǵan qarjynyń da tıimdiligin kóretin ýaqyt jetti ǵoı. Aınalyp kelgende, kásipkerlerge memleket tarapynan ońdy-soldy quıyp jatqan qarjy da salyq túrinde alynǵan qarapaıym halyqtyń nesibesi emes pe? Qarapaıym tutynýshy tym bolmasa sol nesibesiniń ıgiligin dastarqan mázirindegi otandyq ónimderden kórgisi keledi. Al bizdegi jaǵdaı «baıaǵy jartas – bir jartas». Naryqtyq qatynastar qalyptasqan kezeńnen bergi ýaqytta bazarlar men dúkenderdiń sórelerindegi samsaǵan azyq-túlik taýarlarynyń jyltyraǵan qa­ǵazdarynyń ózi shekara asyp, jat jerden jetken jartylaı fabrıkattar ekenin aıǵaqtaıdy. Hımııalyq qospasy kóp bul ónimderdiń adam aǵzasyna keltirip jatqan kesiri keleshek tarazysynda.

Mal sharýashylyǵynyń qaıtarymy quldyrap, atakásiptiń qadiri qashýynyń taǵy bir sebebi, osy bir strategııalyq sa­lanyń mańyzyn túsinip, shynaıy jumys júrgizetin naǵyz maıtalman mamandardyń joqtyǵynan bolyp otyr. Jeńil aqshanyń jaıyn jaqsy biletin «jańa qazaqtardyń» jappaı aralasýymen mal sharýashylyǵyna jan bitirýdiń qadamdary jasalyp-aq jatyr. Alaıda, «qolyńnan kelse, qonyshynan bastyń» kerimen kúshtep jekeshelendirý naýqany kezinde qoǵamdyq maldy jappaı jekeshelendirip alǵan keshegi partııa jáne keńes organdarynyń qyzmetkerleri men keńsharlardyń, ujymsharlardyń dırektorlarynan quralǵan bıznesmen-fermerler – «jańa qazaqtar» mal sharýashylyǵyn naryq jaǵdaıyna beıimdep, jańasha damytyp ákete almady. Olar ońaı jolmen qoldaryna kelgen tórt túlikke jeńil aqsha túsiretin baılyq kózi retinde ǵana qarady. Mal sharýashylyǵy bazasyn nyǵaıtýǵa, jem-shóp qoryn qalyptastyrýǵa qarjy salmady.

Osynaý keń-baıtaq dalada qazaq halqy ǵasyrlar boıy mal sharýashylyǵyn damytyp, kóshpendilerdiń uly órkenıetiniń negizin qalaǵan bolatyn. Halqymyzdyń ulttyq bolmysy, tarıhı salt-dástúri de yqylym zamannan bergi kún kóris kózi – atakásip – mal sharýashylyǵymen qosa qalyptasyp, birge damydy. Ejelgi qazaq eliniń erkindigi, týǵan jeriniń keńdigi de osy qasıetti atakásippen tikeleı baılanys­ty. Tórt túliktiń babymen jyldyń tórt maý­symyn da tabıǵat aıasynda ótkizetin qazaqtardan artyq mal ósirýdiń qyry men syryn biletin halyq joq ekendigin de kóne tarıh tájirıbesi dáleldegen. Halqymyz ǵasyrlar boıy mal sharýashylyǵyn damytý jaǵdaıyn jetildirip otyrdy. Bertin kele mal baǵýdyń kóne dáýirdegi dástúri ózgerip, sharýashylyqty damytýdyń ýaqytqa saı jetilgen jańa ádisteri ornyǵyp, mal jartylaı jaıylyp baǵylatyn boldy. Jaz aılarynda mal jaıylymda baǵylyp, qysta qorada kútip baǵylatyn. Qolǵa qaraıtyn mal úshin qysqa jetkilikti jem-shóp qory daıyndaldy. Tipti tebinge túsetin jylqy malyn da qatty qys aılarynda arnaıy ázirlengen jem-shóp qorymen qosymsha azyqtandyryp otyratyn. О́tken ǵasyrdaǵy Keńes zamanynda qazaq mal baǵýdyń osy ádisine bútindeı kóshken edi.

Búgingi fermerler qazaq dalasynyń óńirlik erekshelikterin, atakásiptiń babalardan qalǵan osynaý baı tájirıbesin eskermeı, mal sharýashylyǵynyń qa­lyptasqan júıesin buzdy. Olar baryn­sha az shyǵynmen mol paıda tabýdy kúıttedi. Otarly qoı, tabyndy malǵa bir-eki malshy ǵana jaldap, fermanyń ıesi de, zootehnıgi de, mal dárigeri de bir ózi boldy. Iri keńsharlardaǵy maldárigerlik ortalyqtar, zerthanalar júıesi joıyldy. Mal tabyndarynda zootehnıkalyq suryptaý, veterınarlyq emdeý sharalary júrgizilmeıtin boldy. Sharýa qo­jalyqtarynyń ıeleri «qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa» degendeı, keıingi kezdegi aýa raıynyń jylyný úrdisine úmittenip, qysqa qajetti jem-shóp qoryn daıyndaýǵa da salǵyrt qaraı bastady. Oǵan bıylǵy qaharly qysta maldary qyrylyp jatqan Pavlodar oblysyndaǵy sharýa qojalyqtarynyń jetesizdigi dálel.

Pavlodar oblysynda bıylǵy qysta oryn alǵan osy oqıǵa qordalanǵan talaı-talaı kemshiliktiń betin ashty. Mal sharýashylyǵy salasyn órkenıetti turǵyda damytý máseleleri bylaı tursyn, qoǵamymyzda tórt túlikke degen jany ashymastyq kózqarastyń qalyptasqany anyq kórindi. Jergilikti ákim-qaralardy qyrylǵan maldyń obal-saýabynan, óńir ekonomıkasyna tıgizetin keri áserlerinen góri, oryntaqtarynan aırylyp qalmaýy, keleńsiz kemshilikterdiń joǵary jaqqa áshkere bolmaýy erekshe alańdatsa, sharýa qojalyqtarynyń ıelerin qaltasynyń qamy ǵana qynjyltady eken. Sondyqtan olar jergilikti jerde bolyp jatqan jaǵdaılardy jasyryp baǵýda.

Qarashada qyryq gradýs aıaz qa­qap, qańtarda jańbyr jaýǵan bıyl­ǵy qystyń synaǵynda sharýa qo­ja­lyqtarynyń jaǵdaıy syn kótermedi. Soltústik oblystardyń birqatar sha­rýashylyqtarynda mal shyǵynǵa ushy­rady. Ásirese, Pavlodar oblysy sharýa qojalyqtarynyń tebindegi jylqysy kóp qyryldy. Alǵashqyda Kereký óńi­rinde jeltoqsan jáne qańtar aılarynda tebindegi tórt myńǵa tarta jyl­qy qyrylǵany týraly habar tarady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi izinshe bul qaýesetti joqqa shyǵardy. Tipti Pavlodar oblysynyń ákimi Erlan Aryn teledıdar arqyly óńirlik ashyq jınalys ótkizip, maly shyǵynǵa ushyraǵan sharýa qojalyqtary basshylaryn jalǵan aqpar taratty dep aıyptap, quqyq qorǵaý organdaryna olardyń ústinen qylmystyq is qozǵaý týraly tapsyrma da berdi. Ákimniń aıtýynsha, bul sharýa qojalyqtarynyń ıeleriniń «djıp» minip, qalada saltanat qurýdan qoldary bosamaıtyn kórinedi. Olar qysqa qajetti jem-shóp qoryn daıyndamaıdy. Maldyń shyǵynyn qasaqana ósirip, artyq maldy dalaǵa tyǵyp, mem­leketten ótemaqy alýdy oılaıdy eken. Mundaı jaǵdaı buryn da bolǵan kórinedi. Pavlodar oblysyndaǵy mal shyǵynyna baılanysty jýrnalısterdiń qoıǵan suraǵyna jaýap bergen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Ma­mytbekovtiń sózi de ákimniń pikirimen oraılas shyqty. Onyń málimdeýinshe, Pavlodar óńirinde juttyń eshqandaı belgisi baıqalmaǵan. Oblysta tutastaı alǵanda 250-ge tarta jylqy shyǵyn bolǵan. Kerisinshe, pavlodarlyq «Turar», «Abylaıhan» atty sharýa qojalyqtary ıeleriniń aıtýynsha, tek osy eki sharýa qojalyǵynda ǵana 300-den 500-ge deıin jylqy qyrylǵan. Pavlodar oblystyq statıstıka departamentiniń dırektory Dana Sultanovanyń málimdeýinshe, tek qańtar aıynda ǵana oblysta 150-ge tarta iri qara, 539 bas jylqy ólim-jitimge ushyraǵan. Al endi kimge senesiz?!.

Jalpy, bizdiń statıstıka salasynyń derekterine degen senimimizge kóleńke tús­ken. Máselen, jaqynda ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ata­murat Shamenov «Aýylǵa aýqymdy saıasat kerek» atty suhbatynda («Aıqyn». 9 aqpan, 2013 jyl): «Sońǵy on jyl shamasynda elimizdegi mal basynyń statıstıkasy jylda az da bolsa ósimdi kór­setip kele jatqan bolatyn. О́tken jylǵy iri qarany ıdentıfıkasııalaý kezinde Qazaqstan boıynsha 1 mıllıon iri qara joq bolyp shyqty. Statıstıkalyq mundaı kózboıaýshylyq kimge kerek, ol durys sheshim qabyldaýǵa kedergi jasaıdy» dep atap kórsetti.

Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha, sońǵy jyldary elimizde mal tuqymyn asyldandyrýǵa erekshe basymdyq berilip keledi. Bul kókeıkesti maqsatty júzege asyrý úshin arnaıy baǵ­darlama qabyldanyp, mıllıardtaǵan qarjy bólindi. Osy baǵdarlama sheńberinde osydan eki jyldan astam ýaqyt buryn «QazAgro» ulttyq holdınginiń bastamasymen elimizdiń bolashaqtaǵy et eksporttaý áleýetin arttyrý úshin shetelderden jappaı asyl tuqymdy mal ımporttaý sharasy qolǵa alyndy. Bul bas­tamaǵa burynǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev bastaǵan ǵalymdar qarsy bolyp, shetelderden uryq alý úshin seleksııalyq maqsatta ǵana belgili mól­sherde mal ımporttaý qajettigin aıtyp, al jappaı asyl tuqymdy mal ımporttaý bir jaǵynan óte qymbatqa túsetinin, ekinshi jaǵynan qaýipti juqpaly aýrý ákelýi múmkin ekendigin alǵa tartqan bo­latyn. Qazirgi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov óziniń «QazAgro» holdınginde jetekshilik jasap júrgen kezinde kótergen osy bastamasyn oryndaýǵa qulshyna kirisip ketti. Jyl basynda ótken Úkimet otyrysynda  A.Ma­­­mytbekov 2016 jylǵa deıin elimizge 72 myń bas mal ımporttaý jospary bar ekendigin, sońǵy eki jylda 22 myń bas asyl tuqymdy maldyń ornyna 30 myń bas mal jetkizilgendigin, 60 asyl tuqymdy reprodýktor-sharýashylyqtardyń qu­ryl­ǵanyn atap kórsetti.

О́kinishke qaraı, bıýdjettiń mıl­lıard­taǵan qarjysy shyǵyndalǵan bul asa jaýapty sharadan da shı shyqty. Mınıstr qansha jýyp-shaıǵanymen asyl tuqymdy mal ımporttaý máselesinde oryn alǵan olqylyqtar sońǵy ýaqytta úlken qoǵamdyq pikir týǵyzýda. Aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynda elimizdiń barlyq BAQ-tary Soltústik Qazaqstan oblysyna Avstrııadan ushaqpen ákelingen maldan buryn qulaq estip, kóz kórmegen shmalenberg vırýstyq aýrýynyń shyqqany týraly dabyl qaǵýda. Bul týraly «Egemen Qazaqstan» gazeti 2012 jyly másele kótergen bolatyn (qarańyz, «QazAgroQarjy» – aýyldy naqty qoldaý». «Egemen Qazaqstan», 5 jeltoqsan, 2012 jyl). Osyndaı taqyryppen gazetke bergen suhbatynda «QazAgroQarjy» AQ basqarmasynyń tóraǵasy Ǵumar Ra­hymjanov «Qazir elimizge ákelinip jat­qan argýs jáne gerefort tuqymdy iri qaralar óte qymbat turady. Olardyń árqaısysynyń baǵasy 5 myń dollardan asady. Al bul ákelingen mal asyl tuqymdy degen atyna laıyq pa? Ony árbir sharýa ózi baǵalaýy kerek. Keıbir alypsatar kompanııalar Eýropadan, Amerıkadan bir sıyrdy 1 myń dollar arzan baǵaǵa satyp alyp, olardy asyl tuqymdy mal retinde kórsetý úshin anabolık dári-dármegimen egip, bizdiń aýyl sharýashylyǵy sýbektilerine naǵyz asyl tuqymdy mal retinde qymbat baǵaǵa satady. Shetelden asyl tuqymdy mal satyp alýda sumdyq soraqy mysaldar shyǵýda», dep atap kórsetti.

Árbir basyn 5 myń AQSh dollaryna satyp alyp, ushaqpen tasyp jatqan bul asyl tuqymdy mal Qazaqstannyń mal sharýashylyǵyn qaı ushpaqqa shyǵarady? Eń aldymen, bul maldyń baǵasy memleket úshin asa qymbatqa túsýde. Ekinshiden, qansha keremet tózimdi bolsa da bul mal jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelip kete ala ma? Tipti Batys elderiniń ylǵalǵa bókken kókmaısa shóbimen aýyzdanǵan maldyń ishine bizdiń qurǵaqshylyqqa beıim qatqyl shóbimiz jaǵa ma? Qazaqstannyń bir óńirinen ekinshi óńirine ákelingen maldyń ózi qashan jersingenshe, júdep-jadap biraz qınalatyn edi ǵoı. Bizdiń jaqtyń tabıǵı jem-shóp qoryna beıimdelgen kúnniń ózinde bul mal erteńgi kúni eks­portqa shyǵaratyn joǵary sapaly naǵyz «mármár» etti bere me? Odan da osynaý mıllıardtaǵan qarjyny tıimdi paıdalana otyryp, kezinde ózimizdiń aty álemge jaıylǵan ǵalymdarymyz ashqan qazaqtyń aq bas asyl tuqymdy sıyrlaryn nege kóbeıtpeımiz. Dúnıe júziniń mamandary áldeqashan moıyndaǵandaı, qazaqtyń aqbas sıyrlarynyń mármár eti sapasy jaǵynan halyqaralyq rynokta joǵary baǵalanady.

«Qolda barda altynnyń qadiri joq» degendeı, ózgeniń qańsyǵyna qyzyǵyp júrip, ózimizdiń asylymyzdan da aırylyppyz. Mamandardyń aıtýynsha, qazir elimizde naǵyz taza qandy qazaqtyń aqbas asyl tuqymdy sıyrlary da qalmapty. Olar keshegi ólara kezeńde myń-myńdap Reseıge aıdalyp ketipti. Qazir biz bul asyl tuqymdy sıyrlardy Reseıden, Ta­tarstannan tasyp jatyrmyz. Aqıqatyn aıtsaq, asyl tuqymdy aqbas sıyrlardaı salmaǵy aýyr, eti sapaly mal sırek. Sondyqtan, erteńi dúdámal sheteldiń malyn jersindiremiz dep áýre-sarsańǵa túspeı, synnan ótken otandyq asyl tuqymdy aqbas sıyrlardy qaıtadan qalpyna keltirýimiz kerek. Qazir muhıttyń arǵy jaǵynan ákelip jatqan syry beımálim sıyrlarǵa jumsalǵan bıýdjet qarjysy aqtalmaı shyǵynǵa belshemizden batyp qalýymyz ábden múmkin.

Shyǵynǵa batty degen sol emes pe, kúni keshe Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń veterınarlyq qyzmeti Soltústik Qazaqstan oblysynyń «Polıanskoe» JShS men «Leonov» sharýa qojalyǵyndaǵy Av­strııadan ákelingen 700-den astam asyl tuqymdy sıyrlardy 200-ge tarta tólimen birge dári egip óltirip, órtep jiberdi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jaýapty mamandary elimizge ákelingen bul maldyń Avstrııa jerinde júrgen kezinde juqpaly aýrýǵa shaldyqqanyn alǵa tartyp, eksportqa shyǵarylatyn mal­dyń aýrýyn jasyrǵany úshin sol eldiń maldárigerlik qyzmetin kinálaıdy. Osyǵan baılanys­ty juqpaly aýrýǵa shaldyǵyp joıylǵan maldyń shyǵynyn da avstrııalyqtar óteýge tıis deıdi. Al mınıstr Asyljan Mamytbekov bul asyl tuqymdy maldy Avstrııa memleketinen bizdiń elimizge jetkizýde deldaldyq kórsetken Vengrııanyń kompanııasyn kinálap, mal shyǵynyn solar óteýge mindetti deıdi. Keıinnen málim bolǵanyndaı, is júzinde bul maldyń shyǵynynan Avstrııa memleketi de, Vengrııa kompanııasy da bas tartty. Amalsyz bul shyǵynnyń da salmaǵy elimizdiń bıýdjetine túspek.

Keıbir mamandardyń pikirinshe, mal sharýashylyǵy tıimsizdiginiń bas­ty sebebi, onyń usaqtalyp ketýinde bolyp otyrǵan sııaqty. Máselen, búginde elimizdegi barlyq maldyń 80 paıyzyna jýyǵy usaq úı sharýashylyǵynyń úlesine tıesili. Al tarydaı shashyraǵan mundaı sharýa qojalyqtarynan qandaı turaqty da sapaly ónim talap etýge bolady. Sondyqtan, mal sharýashylyǵynda mal ósiretin, onyń ónimderin óńdeıtin keshendi megasharýashylyqtardyń úles salmaǵyn barynsha arttyrý kerek. Ekinshi bir mańyzdy másele, mal sharýashylyǵy ónimderin óndiretin keshenderdiń tabysyn arttyrý úshin olardyń ónimin ózderi tikeleı tutynýshyǵa jetkizý jaǵdaıyn oılastyrý kerek. Ol úshin jańa ýaqytqa beıimdelgen kooperasııalar qurý kerek. Bul oraıda keshegi Keńes zamanynda tıimdi jumys istegen tutynýshylar kooperasııalary júıesin qaıtadan qalpyna keltirse artyq bolmaıdy. Aqıqatyn aıtqanda, talaı jylǵy tájirıbeden ótken eski júıeniń bárin tóńkerip tastaý asa kóregendik emes ekenin ýaqyt ta dáleldedi. Sońǵy kezde elimizde jappaı óristep bara jatqan eshteńe óndirmeı-aq tek alypsatarlyqpen kóterip alǵan taýarlarynan 100 paıyz paıda túsiretin deldaldyq júıe bara-bara jabaıy naryqtyń da túbine jetýi múmkin. Sondyqtan, búginde jeńil paıda tabý jolynda «táttige qonǵan qara shybyndaı» qaptap ketken deldaldarǵa tyıym salatyn ýaqyt jetti.

Elimizdiń mal sharýashylyǵyn básekege qabiletti naryq jaǵdaıynda damytýǵa kedergi bolyp otyrǵan eń mańyzdy má­sele – bul salanyń naǵyz mamandar­men qamtylmaýynda bolyp otyr. Jasyratyny joq, búgingi tańda malshy mamandyǵynyń bedeli óte quldyrap ketken. Malshylardyń áleýmettik turmys jaǵdaıy da eshbir syn kótermeıdi. Mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy sheshýshi tulǵa – malshynyń turmysy Keńes kezeńindegi jaǵdaıdan da tómendep ketken. Qysy-jazy mal so­ńynda júrgen búgingi jaldamaly mal­shy-shopandarǵa burynǵydaı avtoklýb, avtodúken, jyljymaly monsha sııaqty áleýmettik turmystyq nysandar qyzmet kórsetpeıdi. Ekonomıkalyq zertteý derekteri kórsetip otyrǵanyndaı, búginde elimizdegi eń tómen baǵalanatyn da, tym mardymsyz jalaqy alatyn da malshy qaýymy bolyp otyr. Malshy eńbeginiń tıimdiligin arttyrmaı bul salanyń tıimdiligin arttyrý múmkin emes. Aýyl-selolarda jumyssyzdyq beleń alyp turǵan búgingi ýaqyttyń ózinde mal baǵatyn adam tabylmaýynyń ózi kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Endeshe, atakásiptiń bedelin arttyrý mal sharýashylyǵynda oryn alǵan osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyryp, bul salaǵa naǵyz memlekettik múdde turǵysyndaǵy kózqarasty ornyqtyrý bolyp tabylady.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».