Beısenbi, 14 naýryz 2013 2:48
2012 jyldyń 26 shildesinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ulybrıtanııaǵa resmı sapary sheńberinde Kembrıdj ýnıversıtetinde boldy. Prezıdent G-Global bastamasynyń tujyrymdamasy týraly jáne halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda jahandyq problemalardy sheshý boıynsha birqatar usynystar týraly leksııa oqydy.
Qazaqstan Prezıdentin tek oqytýshylar men ákimshilik qana emes, sondaı-aq, Nursultan Nazarbaevtyń pikirtalasyna qatysqan stýdentter men jas zertteýshilerdiń belsendi toby jyly qarsy aldy.
Beısenbi, 14 naýryz 2013 2:48
2012 jyldyń 26 shildesinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ulybrıtanııaǵa resmı sapary sheńberinde Kembrıdj ýnıversıtetinde boldy. Prezıdent G-Global bastamasynyń tujyrymdamasy týraly jáne halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda jahandyq problemalardy sheshý boıynsha birqatar usynystar týraly leksııa oqydy.
Qazaqstan Prezıdentin tek oqytýshylar men ákimshilik qana emes, sondaı-aq, Nursultan Nazarbaevtyń pikirtalasyna qatysqan stýdentter men jas zertteýshilerdiń belsendi toby jyly qarsy aldy.
Qazaqstan basshysy bizdiń oqý ornynda sóz sóılegen alǵashqy eýrazııalyq jáne postkeńestik kóshbasshy boldy. Qazirgi kezde Kembrıdj ýnıversıteti Qazaqstanmen bilim berý jáne ǵylymı zertteýler salalarynda jemisti yntymaqtasyp keledi. Máselen, yntymaqtastyq sheńberinde memlekettik qyzmet reformasy, azyq-túlik qaýipsizdigi, jer silkinisi zardaptarynyń aldyn alý jáne basqa da birqatar baǵyttar boıynsha zertteý jobalary júzege asyrylýda. Kembrıdjde oqýǵa Qazaqstannyń memlekettik «Bolashaq» baǵdarlamasy múmkindik berip otyr.
Nursultan Nazarbaevtyń leksııasynda aıtylǵan ıdeıalar, sondaı-aq, óziniń aýmaǵy jóninen álemde toǵyzynshy oryn alatyn eldiń tikeleı ózi aýdıtorııa tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týǵyzdy.
Qazaqstan – munaıdyń, gazdyń, ýrannyń, mystyń aıtarlyqtaı qory bar jáne bıdaı óndirýden álemdik ondyqqa kiretin eń úlken qurlyqishilik derjava. Elde joǵary bilimdi jáne bilikti turǵyndar kóp bolsa, bul bilim berý salasynyń memlekettik qoldaýyna negizdeledi. Qazaqstan – Anglııany, Fransııa men Germanııany qosa alǵanda, kóptegen Eýropa elderi endi ǵana umtylyp otyrǵan mádenı-etnostyq tepe-teńdikke qol jetkizgen polıetnostyq el. Kópvektorly syrtqy saıasaty Qazaqstanǵa ózimen shektesetin Qytaımen, Reseımen, sondaı-aq, AQSh jáne Eýroodaq elderimen berik áriptestik ornatýǵa múmkindik berdi.
Qazaqstan álemdik arenada belsendi ról atqarýǵa múmkindik beretin birqatar erekshelikter men basymdyqtarǵa ıe. Eldiń strategııalyq, saıası jáne ekonomıkalyq mańyzyn onyń Uly Jibek joly toǵysyndaǵy geosaıası ornalasýy da ereksheleıdi. Qazaq halqy men onyń kóshbasshylary halyqtardy júzdegen jyldar bederinde birtutas qundylyqtar men qaýymdastyq seziminiń negizinde biriktirip keldi. Bul saıası ónerdi Nursultan Nazarbaev ta jetik meńgergen dep oı túıgen de óte oryndy.
Qazaqstan álemdik órkenıettiń damýyna úlken úles qosyp otyr – óıtkeni, tipti, jahandanýdyń birqatar oń aspektileriniń ózin qazaqtardyń tarıhı murasynyń bólshegi bolyp tabylatyn kóshpeli ómir súrýden de shyǵarýǵa bolady. Bul memleket árkez Shyǵystan Eýropaǵa eki myń jyl boıy ıdeıalar, tehnologııalar men qundylyqtar jetkizilip kelgen jol boıynda turdy.
Qazaqstan – álemdegi asa jyldam damyp kele jatqan memleketterdiń biri. Munda tek qazirgi zamanǵy batystyq ekonomıkalyq modelder ǵana tabysty engizilip otyrǵan joq, sondaı-aq, bıznesti júrgizýdiń ıslam formasyn engizý boıynsha da jumystar jasalýda. Osynyń barlyǵy eldiń búkil turǵyndarynyń belsendi ekonomıkalyq ómirge qosylýyna oń yqpal etetin bolady.
Sońǵy on jylda Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy shetel ınvestısııalaryn tartý boıynsha kóshbasshy elderdiń biri bolyp otyr. Búkilálemdik banktiń reıtınginde Qazaqstan ınvestısııa salý úshin eń ońtaıly on eldiń qataryna endi. 2000 jyldan bastap 2007 jylǵy halyqaralyq qarjy daǵdarysyna deıin eldiń naryqtyq ekonomıkasy jylyna ortasha eseppen 10 paıyz ósip otyrdy. 2007 jyly Úkimet qarjy daǵdarysyn eńserý úshin jedel túrde qajetti sharalar qabyldady.
Reseımen jáne Belarýspen birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýdyń arqasynda Qazaqstandy kásiporyn sektorynda óndiristik ósim kútip tursa, bul óz kezeginde munaı men basqa da tabıǵı resýrstarǵa táýeldilikti azaıtýǵa járdemdesetin bolady. Atalǵan memlekettermen birlesip qurylǵan Keden odaǵy Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa yqpal etýde. Qazaqstannyń ishkiqurlyqtyq damýshy el ekenine qaramastan, ol Reseı jáne Qytaı rynoktarymen shektesetin tartymdy rynok bolyp tabylady. Jáne atalǵan elderge tranzıt múmkindigin usynyp qana qoımaı, olardyń ınvestısııalaryn da tartýda.
Nursultan Nazarbaev halyqaralyq dinaralyq únqatysýdy uıymdastyrý men júrgizýdiń úlgisin kórsetip otyr. 2003 jyldan beri Qazaqstan óz aýmaǵynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń tórt sezin ótkizdi. Qazaqstan 2011 jyly Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵa retinde álemge ıslamnyń ashyqtyǵy men toleranttylyǵyn aıqyn kórsetti. Búginde bul el ıslam mádenıetiniń kópqyrlylyǵy týraly bilimdi ilgeriletýde úlken ról atqaryp keledi.
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sózimen rýhtanǵan Kembrıdj Ortalyq Azııa forýmy ornyqty damý, ekonomıkany ártaraptandyrý men ınnovasııalardy damytý baǵdarlamalaryn júzege asyrý sheńberindegi yntymaqtastyq boıynsha, sondaı-aq, klımattyń ózgerýi men tabıǵı jáne antropogendik apattardyń aldyn alý úshin halyqaralyq qurylymdar qurý sekildi salalarda birqatar usynystar qalyptastyrdy. Máselen, Kembrıdj Ortalyq Azııa forýmy eldiń bedeldi halyqaralyq uıymdar qyzmetindegi úlken tájirıbesin eskere otyryp, Qazaqstannyń qatysýymen tótenshe jaǵdaılardyń saldaryn joıý úshin jedel qımyldaıtyn ortaq top qurý týraly usynyspen shyqty.
Tutastaı alǵanda, Kembrıdj Ortalyq Azııa forýmy on jyldan astam ýaqyttan beri túrli bastamalardy ilgerilete otyryp, Kembrıdj ben Qazaqstannyń ǵylymı ortalyqtary arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtýǵa yqpal etip keledi. Olardyń qatarynda Kavendısh zerthanasy men Almaty joǵary tehnologııalar ınstıtýty arasyndaǵy yntymaqtastyq bar. Kembrıdjdiń jer týraly ǵylym fakýlteti Qazaqstanmen áriptestikte jer silkinisi kezinde adam qurbandyqtary sanyn azaıtý úshin jumys isteıtin eki assosıasııa qurdy.
Bilim berý fakýlteti Nazarbaev Ýnıversıtetindegi aǵartýshylyq saıasat ortalyǵymen belsendi yntymaqtastyqta jumys istese, Kembrıdjdiń halyqaralyq sarapshylar komıssııasy búkil Qazaqstan boıynsha arnaıy jáne jalpy bilim beretin mektepterde oqýshylardyń syndarly oılaý qabiletin damytý jónindegi baǵdarlamany júzege asyrýda. Bul komıssııa sondaı-aq, eldegi Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan zııatkerlik mekteptermen uzaq merzimdi strategııalyq áriptestikke qosylǵan.
Azııa men Taıaý Shyǵysty zertteý fakýlteti Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen, sondaı-aq, elshilikpen áriptestikte Ortalyq Azııa tilderi men mádenı zertteýler, ásirese, qazaq tili men orta ǵasyr qoljazbalary baǵdarlamasyn damytý ústinde.
Búginde halyqaralyq saıası pikirtalastar ornyqty damý men ınnovasııalarǵa jáne turaqtylyqqa shaqyrǵan úndeýlerge toly. Halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıtýǵa, kókeıkesti saıası jáne ekonomıkalyq ıdeıalardy ilgeriletýge oqyrmandar nazaryna usynylyp otyrǵan, tanylǵan álemdik kóshbasshylardyń biri – N.Nazarbaevtyń kitaby ózindik úles qosatynyna senimim mol. Kitapqa onyń álemniń birqatar jetekshi ǵylymı jáne bilim berý ortalyqtarynda sóılegen sózderi men leksııalary toptastyrylǵan.
Qazaqstan basshysynyń ınnovasııalar – adamnyń jasampazdyqqa umtylysynyń nátıjesi degen ustanymynyń durystyǵyn kórsetedi. Ornyqty damý – osy úderistiń turaqtylyǵyna qoldaý kórsetetin qozǵaltqysh. Álemniń damýymen osy úderisterdi tek baılanystyryp qana qoımaı, sondaı-aq olardy teńdestiretin saıası tuǵyrnamaǵa qajettilik birinshi kezekti bola túsedi. Sonda ǵana biz elderge bir-birin ózara tolyqtyryp, ıgilikti ádiletti bólýge qol jetkizýge múmkindik beretin ujymdyq sheshimdermen shyǵa alamyz.
Múmkindikti paıdalanyp, Kembrıdj Ortalyq Azııa forýmy Qazaqstan úshin birqatar praktıkalyq usynymdar ázirlegenin atap ótkim keledi. Solardyń biri – «Tabıǵı apattardyń saldaryn joıýdy basqarý boıynsha jalpyǵa ortaq qarar» daıyndaý men Tabıǵı jáne antropogendik apattarǵa jedel qaıyrylýdy qamtamasyz etý úshin úılestirý keńesi qoryn qurý týraly usynys. Maqsat – tabıǵı apattarǵa ushyraǵan aýdandarda adam shyǵynyn meılinshe azaıtýǵa múmkindik beretin uzaq merzimdi maqsatty yntymaqtastyqty qamtamasyz etý úshin ınjenerler men tehnıkalyq sarapshylardy ǵalymdarmen jáne saıasatkerlermen biriktirý. Mundaı qordy G-Global Is-qımyl qory dep ataýǵa bolar edi. Ýaqyt óte kele ol ózine túrli qosymsha fýnksııalardy ala alady, óıtkeni, álem árkez jańa problemalarmen betpe-bet qalyp otyr.
Búginde óńirlik jáne jahandyq qajettilikterdi qanaǵattandyrý úshin kómirsýtegi emes tehnologııalyq ınnovasııalardy damytý basty mindet bolyp tabylady. Jańa tehnologııalarǵa negizdelgen óte tıimdi quraldy bizdiń zerthanamyzdyń professory Devıd Makkeı jasady. Ol – Energetıka jáne klımattyń ózgerýi mınıstrliginiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri.
Kembrıdj Ortalyq Azııa forýmy, sonymen qatar, talqylaý úshin basqa da ıdeıalardy usynady. Halyqaralyq ekonomıkalyq daǵdarys álemdik qarjy modelin qaıta qaraýǵa májbúrlep otyr. О́simge yqpal etip qana qoımaı, sonymen bir mezgilde, elderde sońǵy on jyldyqtarda jınaqtalǵan memlekettik qaryzdardy tómendetýge kómektesetin ekonomıkalyq ósimniń balama joldaryn izdestirý qajet. Bizdiń kózqarasymyzsha, qırap-búlinýge alyp kelgen júıeni ózgertý úshin sharalar qabyldaý qajet. Forým qarjy rynoktary men bank júıelerin jetildirý jáne retteý, ekonomıkany ártaraptandyrý, korporatıvtik jaýapkershilikti arttyrý boıynsha birqatar taqyryptar usyndy.
Qazaqstan tabıǵı resýrstarǵa negizdelgen ekonomıkaǵa jáne onyń ústine joǵary bilikti aıtarlyqtaı jumys kúshine ıe bola otyryp, ǵalamat ustanym tanytýda. Bul ekologııalyq rasıonaldyqty esepke ala otyryp, tehnologııalar, ınnovasııalar men ekonomıkalyq damý máselelerinde kózqarastardy ózgertý saıasatyn ilgeriletýge múmkindik beredi. О́ziniń sózderimen, kitaptarymen, praktıkalyq memlekettik qyzmetimen osy oń úderisterge úlken úles qosyp júrgen Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi atap ótýge turarlyq.
Kembrıdjdegi onyń sózderiniń bizdiń ǵalymdarymyzdy da júzege asyrylýy halyqaralyq damýdyń mańyzdy elementi retinde qyzmet etetin jahandyq saıasat salasynda birqatar bastamalardy ilgeriletýge ıtermelegeni kezdeısoq emes. Usynylyp otyrǵan kitaptyń avtory óziniń birqatar ǵylymı ataqtarǵa laıyqty ekenin áldeqashan dáleldegen. Osy rette bizdiń álemge áıgili Kembrıdj ýnıversıtetiniń qurmetti professory atanýyn da zańdy dep bilemiz.
Sıdhard SAKSENA,
Kembrıdj Ortalyq Azııa forýmynyń tóraǵasy,
Kembrıdj-Qazaqstan Ortalyǵynyń dırektory,
Qazaqstan damýynyń Kembrıdj qorynyń
Qamqorshylar Keńesiniń múshesi, professor.