Tuńǵıyqqa tereńdegen

Senbi, 23 naýryz 2013 1:16

Belgili qalamger Beıbit Qoıshybaev sekseninshi jyl­dardyń ortasynan beri qaraı – elimizde qaıta qurý bastalǵan shaqtan – tarıhı taqyrypqa bet burdy. Ol tarıhtaǵy «aqtańdaqtar» – stalındik repressııanyń qurbandary  jaıynda alǵash qalam terbeýshiler qatarynda pýblısıstıkalyq zertteý maqalalardy óndirte jazdy. Kele-kele tarıhtyń beımálim nemese ázirge kóp zerttelmegen tustaryn arqaý etken týyndylar shoǵyryn jasaýdy kózdep, úlken jobany júzege asyrýǵa kiristi. 

Senbi, 23 naýryz 2013 1:16

Belgili qalamger Beıbit Qoıshybaev sekseninshi jyl­dardyń ortasynan beri qaraı – elimizde qaıta qurý bastalǵan shaqtan – tarıhı taqyrypqa bet burdy. Ol tarıhtaǵy «aqtańdaqtar» – stalındik repressııanyń qurbandary  jaıynda alǵash qalam terbeýshiler qatarynda pýblısıstıkalyq zertteý maqalalardy óndirte jazdy. Kele-kele tarıhtyń beımálim nemese ázirge kóp zerttelmegen tustaryn arqaý etken týyndylar shoǵyryn jasaýdy kózdep, úlken jobany júzege asyrýǵa kiristi.  Mine, jazýshy B.Qoı­shybaev­tyń «Rýh-Saraı» atty kitaby («QazAqparat» baspasy, 2012) qolymyzǵa tıip otyr. Biz ony úlken qyzyǵýshylyqpen qolǵa alyp, túısine oqyp shyqtyq.

Munda táýelsizdik kezeńinen kórinis beretin kórkem shyǵar­malar («Qostaǵan»), alys dáýir aqıqatyn izdestirgen zertteýler («Biz – qazaq ejelden…») men totalıtarızm zamanynyń shyndyǵyn alǵa tartatyn pýblısıstıkalyq maqalalardyń («Kórik») basy toǵysqan.Avtordyń paıymyna qara­ǵanda, halqymyz ǵasyrlar boıy ańsaǵan táýelsizdik pen totalıtarlyq qasań zamannyń arasyndaǵy ótkel tárizdi qaıta qurý kezeńi aıasynda ótken jyldar jáne odan bergi elimiz derbes memleket retinde ómir súrip kele jatqan kez – jıyntyǵy shırek ǵasyrdy qamtyǵan  mezgil, – eń bas­tysy, oı azattyǵyna keńinen jol ashty. Bul merzim tek jańa memleket qurý dáýiri ǵana emes, sonymen birge, ulttyq sana-sezimniń erekshe silkiniske túsip oıaný jáne azamattardy zamana talabyna saı jańa túısinisterge jeteleý kezeńine aınaldy.  Osy ýaqyt ishinde to­talıtarlyq jyldardaǵy qun­dylyqtar túbirli ózgeriske ushyrap, jańa sana qalyptasa bastady. Kóbi keı rette baıyrǵy baǵasyn joǵaltty. Alǵa basqa murattar tartyldy.Oqyrman nazaryna usynyl­ǵan kitapta  bul maqsattyń qalaı júzege asyrylǵanyna kóz jetkizý úshin jańa eńbekti paraqtap kó­reıik. Kitapqa úsh etıýd engen. Janr­lyq jaǵynan da, qozǵaıtyn máseleleri turǵysynan da bir-bi­ri­nen alshaq jatqan úsh bólek etıýd. (Biz «etıýd»  ter­mınin avtordyń alǵashqy tom­daǵy baǵdarlamalyq ki­ris­pe maqalasynda bergen anyq­tamasyna oraı qoldanyp otyrmyz).Máselen, kitaptaǵy «Qos­taǵan» hıkaıalary qaı kezeńde de mán-mańyzyn joǵaltpaıtyn súıispenshilik máselesine ar­nalǵan. Avtor mahabbat syndy uly sezimniń kúrdeli qoǵamdyq qubylystar kezindegi mazmunyna kórkem zertteý jasaıdy. Biz bul hıkaıalardy oqı otyryp,  keńes ókimeti tusyndaǵy sezim sharpýyna erik berip, «jaza basqan» jandardy aıyptaý, qoǵamdyq jazǵyrý áreketin júrgizý mysalyn da, táýelsizdik dáýirindegi erkin mahabbat kórinisin de, asyl sezimniń bıik azamattyq kózqaraspen baılanysyn da ańdap, oı eleginen ótkizemiz.Avtor «Qostaǵanda»  qoǵam­nyń damý jolyndaǵy keıbir eleýli belesterdi arqaý ete otyryp, jas keıipkerlerdiń naqty is-áreketteri arqyly oqyrmanyn adamshylyq, azamattyq qasıetter, ǵashyqtyq  sezimniń qyrlary haqynda oı túıýge, onyń  jasampaz kúshin tanyp, baıyptaýǵa jeteleıdi.Zamanymyzdyń kórkem beı­nesiniń keıbir úzikterin kórsetken osy «Qostaǵan» hıkaıalarynan soń, kitaptaǵy súbeli oryndy jazýshynyń «Biz – qazaq ejelden…» eńbegi alyp jatyr. Osynaý zertteý-tolǵaýyna qalamger «О́zińdi-óziń taný tájirıbesinen» degen anyqtama taqyrypshany qosyp bergen eken.  Bul oryndy da. Sebebi, shynynda da, bul jumys avtordyń áli de tolyq jazylyp bitpegen qazaq tarıhyna baılanysty júrgizgen ózindik izdenisiniń nátıjesi, qorytqan ózindik oı-paıymy  bolyp shyǵypty.Elimizdiń egemendikke qol jetkizýi talaı rýhanı serpiliske jol ashty. Táýelsizdik jyldary kóptegen shejirelerdiń, buryn beımálim bolyp kelgen kóne qoljazbalardyń jaryq­qa shyqqany, tipti, bizdiń zama­nymyzǵa ǵasyrlar tereńinen  jetti delinetin jádigerlikke ǵylymı konferensııa arnalǵany da  málim. Avtor solardaǵy derek­terdi búgingi ǵylymı tarıhtyń jetistikterimen salystyra qaras­tyryp, alysta qalǵan zamandar shyndyǵyn – qazaqtyń kóne tarıhyn ártúrli derekkózder negizinde ashýǵa tyrysady. Jáne osyndaı jumys barysynda búgingi irgeli eńbekterde kezdesetin keıbir sáıkessizdikterge nazar aýdarady.Qalaı bolǵanda da, qalamgerdiń alǵa qoıǵan maqsaty aıqyn, nıeti adal. Onyń dáleldi zertteý, batyl paıymǵa negizdelgen atalmysh eńbegi eshkimdi de jaıbaraqat qaldyrmaıdy. Avtordyń bul týyndysynda qozǵaǵan máselelerine baılanysty aldaǵy ýaqytta talaı kereǵar oılar aıtylyp, qyzý pikirtalas bolýy ábden múmkin. Odan shoshýdyń qajeti joq.  Pikirler alýandylyǵy tek ilgerige, jańa izdenisterge jeteleıdi, ondaı ahýaldyń bizdiń qoǵamdyq oıymyzdy baıytyp, damyta túseri haq.Al kitaptaǵy «Kórik» dep atalǵan úshinshi etıýd  jazýshynyń qyryq jyldan astam ýaqytty qamtıtyn, belgili bir ıdeıany arqaý etken eńbekterinen turady. Avtordyń budan buryndary «pýblısıstıkalyq hronıka» degen aıdar taǵylǵan úsh kitaby («Ar – qýat», «Taltúske deıin», «Qarqara») shyqqan bolatyn, tap sol janrdy, mine,  birneshe ondaǵan jyl boıyndaǵy ýaqyt izderin jańǵyrtatyn «Kórikke» de taǵýǵa bolatyn sııaqty.Munda eń áýeli avtordyń 1969 jyly jazǵan kishkene maqalasyn oqyp, ondaǵy tujyrymdaǵan azamattyq pozısııasymen tanysasyz.  Jáne  óziniń sol kózqarasy men ustanymyn sodan bergi jyldardaǵy ómir tájirıbesinde qalaı qoldanǵany, onysynyń túrli oı-pikir qaqtyǵystarynda qandaı nátıje bergeni jaıynan habardar bolasyz.  Oqyrmannyń kóz aldynan keńestik dáýirdegi eleý­sizdeý júrip turǵan ıdeıalyq kú­res­terdiń bir parasy, áıgili 1986 jyldyń 17-18 jel­toqsanyndaǵy jastardyń dúbirli demonstrasııa­sy, ony basyp-janshý jáne oǵan qaty­sýshylardy jazalaý, sosyn sonaý ótkir máselege bertingi kezderdegi kózqaras kórinisteri tizbektelip ótedi.Qysqasy, «Kórik» – jeke adamnyń,  qoǵamnyń ár damý kezeńindegi ustanymy men is-áreketin kórsetý arqyly, tarıhqa aınalǵan oqıǵalardan taǵylym ala bilýge jeteleıtin jınaq, pýblısıstıkalyq turǵydaǵy mańyzdy hronıka bolyp shyqqan.  Oqyrman onymen tanysa otyryp, zamana tynysyn, zamanymyzdyń qaǵaz betine bederlenip úlgere qoımaǵan tarıhyn elestetedi. Totalıtarızm, jarııalylyq, táýelsizdik kezeńderine qatysty nebir oqys ta qyzyq pikirlerdi ushyratady, tanymyn keńeıtedi.Jalpy, tyń pikirler men tarıhı tanymdyq tujyrymdar «Rýh-Saraı» týyndylar topta­masynyń buǵan deıin jaryq kórgen etıýdterinde de molynan kezdesetinin ataı ketýimiz kerek. Toptamanyń úsh orys revolıýsııasy tusyndaǵy ulttyq qozǵalystar (musylmandyq qozǵalys, Alash qozǵalysy), órkenıetke saı jańa saıası oıdyń  týýy («Ańsaý»), damýy («Aıbat», «Tamyr», «Aq bata», «Munara»), solardyń shyrqaý shyńy ispetti 1916–1917 jyldarǵy oqıǵalar  («Jekpe-jek», «Máńgi bastaý») beınelengen alǵashqy tórt tomy da tarıhqa jańasha kózqarasymen, sony oı-pikirleriniń moldyǵymen qundy.Bulardyń bári jazýshynyń jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtaryndaǵy qazaq ómirinen, qazaqtyń qoǵamdyq-saıası oıynyń týý jáne damý tarıhynan tanymdy syr shertedi.Al tilge tıek bolǵan besinshi tomynda, joǵaryda qysqasha sholyp ótkenimizden baıqalyp turǵandaı, birinshiden, toptamada qarastyrylmaq ýaqyt kezeńiniń sońǵy jyldaryna qatysty oqıǵalar kórinisteri beınelengen. Ekinshiden, avtor otandyq tarıhty baǵamdaýdy kózdegen izdeniske toly ózindik oı-pikiriniń túıinin  oqyrman talqysyna tartyp,  «Biz kimbiz? Qaıdan shyqtyq? Qalaı el boldyq?» degen saýaldar tóńireginde erkin de jan-jaqty paıymdarymen bólisedi. Úshinshiden, ózindik bet-beınesi, ustanymy bar azamattyń ómir jolynda qıly kedergimen betpe-bet kelýin, 1986 jylǵy tarıhı tolqý tusynda tanytqan pozısııasyn, sol mańyzdy beles­ke qatysty bertingi kezderdegi kózqarasyn   baıandaıdy.   Bizdiń oıymyzsha, oıly oqyrmanǵa bul kitaptyń bereri mol.Baıqaǵanymyzdaı, ol jıyrmasynshy ǵasyr kórinisterin jańǵyrtýmen shektelmeıdi. Munda qarastyrylatyn  tarıhı kezeńniń belgilengen ýaqyt aýqymynan áldeqaıda tereńdep, kóne zamandar tuńǵıyǵyna boılap ketip jatqany kózge urady.

Baljan HABDINA, Baspa jáne polıgrafııaisiniń qaıratkeri.Almaty.