Arheologtyń jumysy qala ornyn qazýmen bitpeıdi

2013 jyly oblys ákimdigi janynan tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi ǵylymı-ádis­temelik keńes qurylǵan bolatyn. Sala ǵalymdarynyń basyn qosqan bul keńes otyrystarynda tarıhı muralardy ǵylymı turǵydan zertteý, qorǵaý jáne qujat­tandyrý máselelerine qatysty kóp másele sheshimin tapty. Osy kúni oblys aýmaǵyndaǵy Shirik-Rabat, Syǵanaq, Barshynkent, Jankent pen Sortóbede ǵalymdar zertteýler júrgizip jatyr. Saqtardyń astanasy – Shirik-Rabatta Á. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty mamandary jumys istese, qazaq úshin qutty orda sanalatyn Syǵanaqty Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti ǵalymdary zerttep jatyr. Al Barshynkentte ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti arheologtary keshegi ótken tarıh deregin izdeýde.

Osylardyń arasynda Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memleketik ýnıver­sıteti «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy jumysyn bó­le-jara aıta ketkenimiz jón. Kóne qala­lar ornyn zertteý jumystary úshin jergilikti bıýdjet pen túrli qorlardan grant­tar bólinip keledi. Byltyr bul ortalyq Tıýbıngen ýnıversıtetimen birigip  Germanııadaǵy nemis zertteýler qorynyń grantyn utyp aldy. Osydan keıin jergilikti ǵalymdar men Reseı, nemis arheologtary zertteýdi birlese júrgizý úshin úshjaqty kelisimge qol qoıdy.  

– Bizde Keńes ókimeti kezinen qalyp­tasyp qalǵan, arheologtar qala ornyn tek artefakt tabý úshin qazady degen bir túsinik bar. Joq, bizdiń jumys qazýmen bitpeıdi. Arheolog zertteý arqyly qalanyń «jasyn», qurylymy men qurylysty, tipti sol kezdegi klımattyq ortany, adamdarmen qatar basqa da tirshilik ıeleri týraly málimetti anyqtaýy kerek. Bir sózben aıt­qanda, burynǵyny búginge jetkizip, eldiń kóz aldyna elestetýi tıis. Birlese jumys isteýdiń nátıjesinde biz osyǵan qol jetkizdik, – deıdi ǵylymı-zertteý orta­lyǵynyń jetekshisi, PhD doktory Ázilhan Tájekeev.

Mysaly, bıyl ortaǵasyrlyq Jankent, Sortóbe qalashyqtarynyń ornyn zertteýde jaratylystaný ǵylymdarynyń ádis­terin qoldaný úshin geofızıkter, geomo­r­fologtar, topyraqtanýshylar, osteo­logtar jumyldyryldy. Osynyń arqa­synda jerdiń qyrtysy, bederi tolyq zertteldi. Topyraqtanýshylar zertteý nátıjesinde kezinde Jankenttiń tabıǵaty qazirgimen salystyrǵanda óte qolaıly bolǵanyn anyqtady. Buryn qala ornynan keramıkalyq ydys synyqtary kóp tabylatyn edi. Bıylǵy basty olja – shynydan jasalǵan ıissý qutysy boldy. Bul qalaǵa syrttan ımporttalyp kelgen zat bolýy múmkin degen boljam jasalyp otyr. Arheologtar Sortóbeni qazý kezinde amforaǵa kezigipti. Qos tutqaly, keń búıir­li bul qumyra oǵyz dáýirine tán emes, ǵalym­dar pikirinshe bul Iran mádenıetiniń murasy bolýy múmkin.

Jalpy, osy Sortóbe qalashyǵyn Or­dazy dep te ataıdy. Arheologtar til mamandarymen keńeskende olar bul ataý kishi orda degen maǵyna beretinin aıtypty. Qalashyq Qorqyt baba qorymyna jaqyn ornalasqan. Soǵan qaraǵanda Jankent oǵyzdardyń úlken ordasy – Ordazy kishi saraıy bolýy múmkin degen boljam bar. Dúnıe tylsymyn qobyz sarynynan izdegen baba ómir súrgen kezeńniń kýási bolǵan qalashyqty qazý jumystary sol zaman­daǵy qurylystar týraly mamandar paıymyn keńeıte tústi. 

Zertteýdi keshendi júrgizýdiń paıdasy jaıly aıtqan Ázilhan Tájekeev jýyrda bolǵan mynadaı bir oqıǵany mysalǵa keltirdi. Nemis osteologtary ortalyq laboratorııasynda turǵan málin súıegin zertteýge alady. Jankenttegi sı­ta­delden tabylǵan qańqany tekserý nátıjesinde onyń aıaǵynyń synyq bolǵan­dyǵy, qartaıyp baryp ólgeni jáne qolǵa úıretilgeni belgili bolyp otyr. Olar endi ony genetıkalyq zertteýge kirisip ketken kórinedi. 

О́ńir úshin mamandar daıarlaý máselesi de osy halyqaralyq joba aıasynda sheshimin tapty. Germanııanyń Tıýbıngen ýnıversıteti men ortalyq birlese uıymdastyrǵan «Uly Jibek jolynyń soltústik aımaǵyndaǵy kóshpendiler memleketiniń qalyptasýy jáne ýrbanızasııalanýy» atty semınarǵa Reseı, Ýkraına, Ispanııa, AQSh, Fransııa, An­glııa memleketteriniń mamandary qatysty. Osy sharada kadr daıarlaý isi talqylanyp, ortalyqtyń 2 qyzmetkeri Tıýbıngen ýnıversıtetiniń doktorantýrasyna qabyldandy. Olardyń bilim alýy úshin nemis gýmanıtarlyq zertteýler qory 27 mln teńge bólip otyr.

– Kóne qalalar zerttelgesin, olardyń bolashaq mártebesin aıqyndap alǵan jón. Osy maqsatta jýyrda Almaty qala­synda ótken jıynǵa qatysyp qaıttyq. Máde­nıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen ótken osy sharada Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Tájikstan men О́zbekstan 30-dan astam eskertkishti IýNESKO qor­ǵaýyndaǵy mádenı muralar qataryna alýǵa usy­nys berdi. Olardyń ishinde bizdiń oblystan Uly Jibek jolynyń Syrdarııa bóli­nisindegi Syǵanaq, Jan­kent jáne Jetiasar eskertkishter kesheni bar, – deıdi ǵalym.

Ázilhan Tájekeevtiń aıtýynsha, ha­lyq­aralyq uıym qorǵaýyndaǵy nysan­dar qataryna qabyldaýda alǵashqy kezekte qalanyń nemese tarıhı orynnyń álem órkenıetine qosqan úlesi eskeriledi. Sosyn­ǵy talap, týrısterdi qabyldaý úshin ınfraqurylymy bolýy kerek. Bul ja­ǵynan úsh nysan da daıyn. Byltyr Syǵanaq tolyq qorshaldy. Jankentti qorshaý osy qysqa deıin aıaqtalady. Jeti­asar keshenindegi onshaqty nysan da kúre­joldan asa qashyq emes.

Ejelgi shyǵys órkenıetiniń ortalyǵy, túrki mádenıetiniń altyn kómbesi bolǵan óńirdegi arheologııalyq zertteý ju­mys­tary alda da jalǵasyn taba bermek.

QYZYLORDA