Sársenbi, 2 mamyr 2012 8:04
Jaqynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HIH sessııasy bolyp ótkeni belgili. Osy forým qarsańynda biz Assambleıadan Májiliske saılanǵan depýtattardyń biri – Nadejda Nesterovaǵa jolyǵyp, az-kem áńgime-dúken qurǵan edik.
– Nadejda Dmıtrıevna, Assambleıanyń elimiz úshin róli qandaı depoılaısyz?
Sársenbi, 2 mamyr 2012 8:04
Jaqynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HIH sessııasy bolyp ótkeni belgili. Osy forým qarsańynda biz Assambleıadan Májiliske saılanǵan depýtattardyń biri – Nadejda Nesterovaǵa jolyǵyp, az-kem áńgime-dúken qurǵan edik.
– Nadejda Dmıtrıevna, Assambleıanyń elimiz úshin róli qandaı depoılaısyz?
– Táýelsiz memleket qurýdyń alǵashqy jyldarynda kóp ultty Qazaqstannyń aldynda el azamattarynyń erki men quqyn qamtamasyz etýdiń demokratııalyq tetikterin damytý mindeti turdy. Búgingi tańda qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq tózimdiliktiń qazaqstandyq modeli álemde tanylǵan «qazaqstandyq damý jolynyń» bólinbes bir quramdasyna aınaldy. 1995 jyl el Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń negizi qalandy. Bul qoǵamdyq ınstıtýt eldiń saıası júıesinde túbegeıli reformalar júrip jatqan kezde quryldy. Al QHA bastamasymen jańa Konstıtýsııa jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanyp, sonyń arqasynda etnosaralyq qatynastar salasy demokratııalyq turpat aldy. Senim-nanymy men qaı etnostyq topqa jatatynyna azamattardyń aýmaqtyq-saıası qaýymdasýyna qaramaı, qoǵamdyq kelisimniń negizgi qaǵıdattary saqtala otyryp, barlyq etnostyń teńdigi qamtamasyz etildi.
– Qazirgi tańda etnostyq toptar qazaqtardyń aınalasyna ujymdasabastady degen pikirler aıtylyp qalyp júr. Siz osy pikirge qosylasyzba?
– Memleketimiz eń aldymen ortaq tarıhymyzdyń arqasynda birlikke qol jetkizdi, taǵdyrdyń tepkisin kórgen kóptegen adamdar kıeli qazaq jerine kelgennen keıin tek jergilikti turǵyndardyń jylylyǵy men qamqorlyǵyn kórip qana qoımaı, tipti Otanyn tapty. Osylaısha birlesip eńbek etýdiń arqasynda ótpeli kezeńniń qıyndyqtaryna da moıymaı, búginde álem tanyǵan elge aınaldyq. Ásem shahar – Astana boı kóterdi. Munyń barlyǵy táýelsiz elimizdiń myzǵymas irgetasyn turǵyzýǵa berik negiz qalady. Qazaq halqynyń mentalıteti, jomarttyǵy, ashyqtyǵy, qonaqjaılylyǵy ártúrli etnostyq toptardyń joǵary deńgeıde tózimdilik tanytýyna sebep boldy. Tarıhı jady – qazaqstandyq etnosaralyq tózimdiliktiń temirqazyǵy, mine, osynda jatyr.
Jalpy, mádenı ıntegrasııany anyqtaýda qazaq halqynyń kópǵasyrlyq mádenıetiniń dińgek bolýy óte mańyzdy. Qazaqtar el turǵyndarynyń basym kópshiligin quraıdy jáne óziniń baıyrǵy jerinde ómir súrip otyr. Kóptegen syn-qaterlerden súrinbeı ótken baıyrǵy halyqtyń dostyqqa adaldyǵynyń, sózge beriktiginiń nátıjesinde etnosaralyq turaqtylyq el damýynyń lokomotıvine aınalǵan.
– Elimiz úshin etnosaralyq kelisim men turaqtylyqtyń mańyzy zorekenine kúmán joq. QHA osy baǵytta qandaı jumystar atqaryp jatyrdeı alasyz?
– Elimizdiń memlekettik etnoulttyq saıasaty azamattarymyzdyń múddesi men spesıfıkalyq qajettilikterin júzege asyrý úshin barlyq kerekti saıası-quqyqtyq jaǵdaımen qamtamasyz etedi. QHA ınfraqurylymdary nyǵaıtylyp, onyń memlekettik bılik pen azamattyq qoǵam júıesine ıntegrasııalanýy baǵytynda kóptegen jumystar atqaryldy. Assambleıa janynan úsh qoǵamdyq qor qurylǵan, kópfýnksııaly veb-portal damytylýda, «Meniń elim» men «Dostyq-Drýjba» jýrnaldary jaryq kórýde jáne Ulttyq akademııalyq kitaphanada Assambleıanyń etnosaralyq taqyrybyna arnalǵan resmı depozıtarııi qurylyp otyr. Assambleıa janynan qurylǵan Ǵylymı-saraptama keńesi etnosaralyq qatynastar máselesin sheshý jáne talqylaý úshin ámbebap alańǵa aınalǵan. Elimizdiń kóptegen óńirinde joǵary oqý oryndary bazasynda ǵylymı-sarapshylyq toptary qurylǵan. Etnosaralyq qatynastar máselesi jónindegi belgili jýrnalıst-sarapshylardyń klýby da ómirge keldi. О́ńirlik deńgeıde de osyndaı qurylymdar qurylsa, olar etnosaralyq birlikti nyǵaıtý salasynda belsendi jumys atqaryp keledi. Assambleıa elimizdegi turaqtylyq pen kelisimdi qamtamasyz etýdiń halyqaralyq aspektilerin, sondaı-aq quqyqty, quqyq qorǵaýshylyqty, bilim men tárbıeni jáne aqparatty qamtyǵan mınıstrliktermen jáne vedomstvolarmen tyǵyz baılanysta jumys isteýde. Munyń barlyǵy Assambleıanyń halyqtyń tutastyǵyn qamtamasyz etýdegi keń kólemdegi jumysyn aıǵaqtasa kerek.
– Siz Parlament jumysynda QHA-dan saılanǵan Májilis depýtattarynyńróli qandaı der edińiz?
– 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reforma QHA-ny konstıtýsııalyq organ retinde bekitti. Sonyń nátıjesinde qazaqstandyq etnostarǵa parlamenttik ókilettilik berildi. Assambleıadan Májiliske saılanǵan toǵyz depýtat Qazaqstandaǵy barlyq etnostyq toptar múddesin kózdep qana qoımaıdy, tolyqqandy zań shyǵarýshylyq qyzmetpen de aınalysady. QHA-dan saılanǵan depýtattyq toptyń quramyna elimiz tómengi palatasyndaǵy úsh partııa ókiliniń kirýi de erekshe atap kórseterlik jáıt.
– Siz bir sózińizde únemi etnomádenı birlestikterde bolyp turamyn dep aıtyp qaldyńyz…
– О́zimizdiń daǵdyly jumysymyzda biz etnomádenı birlestikter basshylarymen jáne belsendilerimen jıi kezdesip turamyz. Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasymen belsendi jumys isteımiz, óıtkeni, onyń bazasynda etnosaralyq jáne dinaralyq salany zertteý jónindegi ortalyq qurylǵan.
Etnosaralyq kelisim týraly kóptegen aqparattardy biz óńirlerde bolǵan kezdesýlerden de alamyz. Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynda depýtat Ahmadıev pen Dunǵan etnomádenı birlestikteri assosıasııasynyń ókilderimen bolǵan sońǵy kezdesýde salamatty ómir salty basty taqyrypqa aınaldy. Máselen, Masanchı, Sortóbe jáne ózge de eldi mekenderde temeki ónimderi men spırttik ishimdikter tipti de satylmaıdy. Munda mańdaı ter men jerge degen qurmet erekshe oryn alady. Aǵa býyn ıgi daǵdynyń saqtalýyn qatań qadaǵalaıdy.
Osy oraıda biz árbir etnostyq toptyń ómirindegi jaqsy tárbıelik tustardy keńinen paıdalanýymyz kerek. Jalpy, kezdesýlerde etnosaralyq máseleler kóterilmeıdi, kerisinshe, turǵyndardy kóp jaǵdaıda jalpymemlekettik máseleler, sonyń ishinde ózge ult ókilderine memlekettik tildi úıretýdi uıymdastyrý máseleleri tolǵandyrady.
– Memlekettik til demekshi, sizdiń ózińiz nemese balalaryńyz qazaq tilin meńgergen be?
– Qazirgi tańda memlekettik til aıasy kúnnen kúnge keńeıip keledi. Tildi úırenemin degen adamdarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. О́zim, mysaly, kóptegen oqytý-ádistemelik kitaptardy jáne basylymdar betinde jaryq kórgen materıaldar qıyndysyn jınap júremin. Ásirese, meni kúndelikti ómirde qajettilikke asatyn maqal-mátelder men saıası termınder qyzyqtyrady.
Balalarym týraly aıtar bolsam, kóp jaǵdaı ustazǵa baılanysty ǵoı. Mysaly, meniń balamnyń óte qatal muǵalimi boldy jáne únemi bylaı deıtin: «Iá, men qatal ári talap qoıǵyshpyn, biraq ýaqyty kelgende sender maǵan rahmetterińdi aıtasyńdar». Shynynda da, joo-da oqyp júrgen kezinde meniń balam toptaǵy tildi jaqsy biletin stýdentterdiń biri boldy. Qyzym – lıngvıst, nemeremdi de memlekettik tildi bilýge baýlyp júrmiz. Eger Qazaqstandy ózimniń Otanym dep sanasań, óz bolashaǵyń men balalaryńnyń keleshegin oılasań, onda tildi bilý – sanaly túrdegi qajettilik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY.