Kónekóz

Juma, 14 maýsym 2013 2:35

Prezıdenttiń ulttyq tarıhı sanany qalyptastyrý jónindegi tapsyrmasyna oraı jaqynda Astanada tarıhshy-ǵalymdardyń basyn qosqan úlken jıyn ótti. Memlekettik hatshy M.Tájın tereń mándi baıandama jasady. Aldaǵy kezde tól tarıhymyzdy túgendeýge bel sheshe kirisetin bolarmyz. Sol tusta biz arqa súıer alyptardyń biri Nıkıta Bıchýrın ekeni anyq.

Juma, 14 maýsym 2013 2:35

Prezıdenttiń ulttyq tarıhı sanany qalyptastyrý jónindegi tapsyrmasyna oraı jaqynda Astanada tarıhshy-ǵalymdardyń basyn qosqan úlken jıyn ótti. Memlekettik hatshy M.Tájın tereń mándi baıandama jasady. Aldaǵy kezde tól tarıhymyzdy túgendeýge bel sheshe kirisetin bolarmyz. Sol tusta biz arqa súıer alyptardyń biri Nıkıta Bıchýrın ekeni anyq.

Naǵyz soqtyqpaly soqpaqsyz jerde ósken, myńmen jalǵyz alysqan, tar jol, taıǵaq keshýden ótken ǵalym – Nıkıta (chývashsha – shemsher) Bıchýrın 1777 jyly tamyz aıynyń 29-y kúni Okýlevo degen seloda dúnıege kelgen. Ulty – chývash. Chývash – halqy túrki tektes elderdiń biri. Basqa túrki tektes elderden chývashtardyń bir ǵana aıyrmashylyǵy – olar pravoslavıe dinin, hrıstıandyq dinniń bir tarmaǵyn qabyldaǵan el edi. Sondyqtan olardyń tilinde orys tiliniń áseri, oǵan qosa ýgro-fın tilderiniń áseri kóp seziledi. Biraq, negizi, ata-babalary budan myńdaǵan jyldar buryn Alataýdyń eteginen kóshken edik degen ańyzdy osy kúnge deıin aıtady. Chývash degen sózdi olar áldebir ózenniń bas jaǵynda («eń basynda») otyrǵan el edik dep túsindiredi.Revolıýsııaǵa deıin chývashtardyń óz memlekettigi bolmaǵan, olar Qazan gýbernııasyna qaraǵan. Okýleva selosy Svıaj degen okrýgtiń shaǵyn eldi mekeni edi. Ol kezdegi Svıaj aımaǵy keıin kele-kele Cheboksary degen qazirgi Chývash eliniń astanasyna aınaldy. Nıkıtanyń ákesi Iаkov atanyp ketken kisi dinı qyzmetker bolǵan. Shirkeýde, shirkeý mańynda kún kórip júrgen kishkentaı ǵana dinı qyzmetker edi. Ol, árıne, ulynyń óz murageri bolǵanyn qalady. О́zi sııaqty shirkeýde qyzmet jasaǵanyn qalady. Sondyqtan ony dinı mektepke – rýhanı semınarııaǵa bergen edi. Nıkıta oqyǵan semınarııa keıin kele Qazan rýhanı akademııasy dep ataldy.Akademııany Nıkıta 1799 jyly támamdaǵan. Qazandaǵy akademııanyń bir ereksheligi – ol oqý ornynda grammatıka, arıfmetıka, poezııa, sheshendik sóz, grek tili, latyn tili jáne basqa eýropalyq tilderdi oqytatyn. Arǵy atasynyń aty Bıshora. Bıshoranyń urpaǵy Nıkıta kishkentaı kúninen alǵyr, tapqyr, oqýǵa yntaly bolyp ósken. Bıshora aqsúıek, zııaly qaýymnyń ókili bolǵany anyq. Biraq buratana el, kishkentaı ǵana halyqtyń ishinen shyqqandyqtan, ákesi Iаkov bizdiń halyqtyń bolashaǵy joq degendeı Nıkıtany birden orys mektebine berip, sonda tárbıelengen. Bolashaǵy zor bolady dep kóp úmit artqan. Alǵyr bala áke úmitin aqtap, akademııany óte jaqsy degen baǵamen bitiredi. Sondyqtan ony akademııanyń ózinde grammatıka páninen jáne sheshendik sóz páninen sabaq berýge alyp qalady.Úrim-butaǵynyń bolashaǵyn basqa tilge, basqa dinderge baılanystyryp kún kórýdi oılaǵan ákeniń úmiti Nıkıtany da aqyrynda din jolyna túsýge májbúr etedi. 1800 jylǵy shilde aıynyń 18 kúni Nıkıta shashyn qyryqtyryp, monah degen ataqqa ıe bolyp, Qazan qalasynyń qasyndaǵy Spas-Preobrajenskıı monastyrine ótedi. Onyń esimi Iakınf bolyp ózgeredi. Osy arada sóz arasyna qosa keteıin, Iakınf degen sóz orystyń jalpaq halyqtyq tilinde «Akım» dep aıtylsa kerek.Ol kisiniń eńbekteri týraly alǵashqy derek­­­­terdi óz basym Shoqan Ýálıhanovtyń jazbala­rynan, sol Iakınf degen atpen oqyp bilgen edim. Biraq chývash ekendigi de, keıingi taǵdyry, burynǵy taǵdyry da maǵan beımaǵlum bolǵan. О́te uqypty, bilgir, yntaly oqýshy, endi bilimdi dáris oqýshy retinde tez ósedi. Ony Peterbýrg qalasyndaǵy Aleksandro-Nevskıı lavrasynyń quryltaıynda joǵary dinı baǵa berip, sol ózi qyzmet etip júrgen monastyrge ıelik etýge ruqsat beredi. Kóp keshikpeı Qazan mańyndaǵy Iogann monastrine jetekshi bolyp kóteriledi. Minezi jaıly, dinnen basqa eshteńemen shuǵyldanbaıtyn, ýaǵyz kitaptardan bas almaıtyn jas jigit úsh jyldyń ishinde bir ólkeniń taǵdyryn qolyna ustaǵan dinı qaıratkerge aınalady. О́ziniń ustazy Amvrosıı Hýdobedovtyń qoldaýymen Nıkıta Bıchýrın óz aldyna bólek Voznesenıe monastyry, Shyǵys Sibirdegi Úrkit qalasynyń mańaıyndaǵy úlken, óte bedeldi monastyrge jetekshi bolyp taǵaıyndalady. Jıyrma bes jasqa tolar-tolmasynda sol “Úrkit dýh semınarynyń” ǵylymı keńesiniń múshesi bolyp, “Úrkit semınarııasynyń rektory” ataǵyna kóteriledi.Bul bolashaq úlken ǵalymnyń sharyqtap kóterilý shegi edi. Dinı sheni joǵarylap, asqaqtap, bedeli artqan saıyn, árıne, dushpandary kóbeıe berdi. Sondyqtan tórt jyl ótkennen keıin, 1806 jyly Bıchýrınniń ústinen kóptegen shaǵymdar, domalaq aryzdar túsip, aqyrynda ony úlken qyzmetten qýdalaıdy. Dushpandary qyzmetten qýdalaǵanymen toqtamaı, ony aqyrynda Tobyl qalasyna jer aýdaryp, kúndiz-túni baqylanatyndaı jaǵdaıda ustaıdy. Shyndyǵyna kelgende, Nıkıta ne úshin kústánalyqqa tap bolǵanyn bilgen de emes. Jazyǵy joq edi. Biraq kópshilik sońyna túsip, bári birdeı jamandap, buǵan senýge bolmaıdy degen soń, amaly quryp, taǵdyrǵa moıynsunyp Tobyl qalasyna keldi.Nıkıta Bıchýrınniń sýretine qarap otyryp, men oılaımyn, jaryqtyqtyń bet-beınesi eshqandaı da orys adamyna uqsamaıdy, kózi qysyńqy, kádimgi, naǵyz azıat deıtinniń ózi bolǵannan keıin, sol kezdegi ultshyldar, ımperııashyldar basqa ulttyń ókilin ósirgisi kelmedi me eken, sondyqtan oǵan jala jaýyp, qýdalap, qorlyq kórsetti me eken degen de kúdik bar.Bul tar jol, taıǵaq keshýdiń basy ǵana edi. Soqtyqpaly soqpaqsyz taǵdyry alda bolatyn. Áli de bolsa dinı mansaptan kúder úzbeı, dinı kitaptardy kóptep oqyp, basqa da pánderdiń qyr-syryna tereń súńgip bilimin molaıta bergen. Zaman túzeler, meni izdeıtin basshylar bolatyn shyǵar degen úmitpenen kóp qaıǵyra qoımaı, nurly bolashaǵyn kútip júrdi. Úmit jelmaıasynyń tizginin bos tastamaı júrgen jas jigit, aqyrynda úlken bir úmittiń kózi ashyla bastaǵanyn sezdi.Bıik qyrattyń basyna salynǵan Tobyl qalasy ol kezde Reseı ımperııasynyń úlken úmit artqan mekeni edi. Týra Máskeýdiń Kremli sııaqty qyrattyń ústine úlken qorǵan salyp, bekinis jasaǵan. Qytaıǵa, Mońǵolııaǵa, Koreıaǵa, Japonııaǵa attanatyn ekspedısııalar aldymen osy Tobylǵa kelip, Shyǵys aýa raıyna, Shyǵys elderiniń salt-sanasyna yńǵaılaný úshin uzaq jatyp, beıimdeletin.Sondaı bir ekspedısııa Tobyl qalasyna Qytaıǵa bet alǵan baǵytynan Mońǵolııa jerine baryp, sol aradan Tobylǵa qaıtyp kelgen bolatyn. Bul 1805 jyl edi. Ekspedısııanyń Qytaıǵa jaqyndap baryp qaıtyp kelýiniń birden-bir sebebi graf Iý.A.Golovkınniń qytaılardyń tártibine kónbeı, Qytaıdyń Mońǵolııadaǵy elshisine bas ıip sálem bermeýinen boldy. О́ziniń ımperııasynyń abyroıyn tómendetkisi kelmeı, bas ımeı qoıǵan soń, qytaılar ony ary qaraı óz eline jibermeı qoıǵan. Sol Iý.A.Golovkın Tobylǵa kelgen soń, áldekimderden osynda bir ǵalym, jas dinı ýaǵyzshy bar dep estip, Bıchýrındi ózine shaqyrtyp, tanysady. Qandaı iske bolsa da, qatty berilip, sol istiń egjeı-tegjeıin muqııat bilip alýǵa tyrysatyn, izdenimpaz, jas dindar Golovkınniń súıikti shákirtine aınalady.Golovkın Bıchýrınnen shyǵys elderi týraly kóptegen málimet alady. Bıchýrın osy Tobyldyń ózinde júrip, qytaı tilin, mońǵol tilin, Orta Azııadaǵy kóshpendi halyqtardyń tilin jaqsy meńgere bastaǵan edi. Sonyń áserinen Reseıdiń ataqty aqsúıegi ózimen birge kele jatqan dinı mıssııanyń basshysyn qyzmetinen bosatyp, ortalyq Reseıge jiberedi de, Bıchýrınge «Iakınf áke» degen at berip, toǵyzynshy ekspedısııaǵa bastyq qylyp, ózimen birge Mońǵolııaǵa alyp kete­­di. Bul oqıǵa 1806 jyldyń kókteminde bolǵan edi.Golovkın ekspedısııasynyń áskerı otarlaý pıǵylyn jasyrýǵa Iakınf ákeı sııaqty adamnyń ekspedısııa quramynda bolǵany jaqsy búrkenshik edi. Bular Baıqaldyń ońtústigindegi Qııaqty degen jerden qozǵalyp, Mońǵolııanyń birneshe rýlarynyń, taıpalarynyń jerinen ótip, sol jyldyń kúzinde Pekın qalasyna kelip jetken edi. Keskin-kelbeti azıattyq bolǵandyqtan, Bıchý­­rın Pekınge kelisimen, sol eldiń adamyndaı kıi­nip, bazarlarda, ǵıbadathanalarda, tipti tar kóshelerde, jurt jı­­nalǵan kóptegen tobyrlardyń arasynda, qara halyq júretin arzan ashanalarda, óz adamdaryndaı bolyp aralasyp, keıde sonda túnep qalyp, óz betimen qytaı tilin, manchjýr tilin úırene bastaıdy.Biraq, onyń Golovkın ekspedısııasymen kelgendegi qyzmet laýazymy óte bıik edi. Onyń negizgi maqsaty – Pekınde turyp, Qytaıda hrıstıan dininiń eń úlken salasynyń biri pravoslavıeniń ústemdik qurýyna áser etý, pravoslavıe dinine Qytaıdy mekendeıtin basqa halyqtardy shaqyrý, úgitteý, Qytaı qalalarynda shirkeýler saldyrý sııaqty úlken maqsaty bolǵan edi.Akademııada oqyp júrgende, ózi jaqsy meńgergen latyn, fransýz tilderimen qosa, Pekınde portýgalııa otarshylarymen aralasyp júrip ol portýgal tilin de meńgerdi. Sol kóptegen tilderdi meńgerýdiń arqasynda, ásirese, “Sy-Shý” dep atalatyn qytaıdyń klassıkalyq sózdigin meńgerý arqyly, Bıchýrın eń aldymen ózine qoıyn dápter retinde qytaı-orys sózdigin jasap júrdi de, kele-kele ol úlken anyqtamalyq sózdikke aınaldy. Bir-eki jyldyń ishinde Bıchýrın óz erkimen, óz talabymen: qytaı, manchjýr, mońǵol tilderin birjolata meńgerip aldy. Orys ǵalymy Koloprat: “Bıchýrınniń eki-úsh jyldyń ishinde meńgergen bilimin, ǵylymyn basqa ǵalymdar júz jylda zerttese de meńgere almas edi” dep jazady.Reseı ımperııasy Qytaıǵa dindar ýaǵyz­­shylardy, solardyń basyn quraıtyn mıssııany jibere bastaǵanyna bul kezde júz jyl tolǵan edi. Biraq, júz jyldyń ishinde eshteńe óndire qoımaǵan mıssıonerlerdiń qyzmetiniń nashar bolǵanyn aıtyp, 1816 jyly Qytaıǵa kelgenine segiz jyl tolǵan kezde, Bıchýrın Sankt-Peterbýrgtegi Joǵary sınodqa – dinı uıym­­­dardyń basshylaryna hat jazyp jiberedi. Ol hatynda: “Júz jyldyń ishinde jibergen ókilderińiz eshteńe de bitirmegen, qytaılardyń sanasyna eshqandaı pravoslav dininiń áseri enbegen” dep jazady. Sondyqtan da qytaı tilin jaqsy meń­gergen meni taǵy da on jylǵa qaldyrýyńyzdy suraı­myn», – deıdi. Biraq Sınod ary oılanyp, beri oılanyp, Bıchýrınge alty jylǵa qalýǵa mursat beredi.Osy joldardy jazyp otyrǵanda men oqtyn-oqtyn oqys oıǵa tirelip qala beremin. Shirkin-aı, Nıkıta Bıchýrınniń bar ǵumyryn negizge alyp, roman jazar ma edi! Biraq, men, birinshiden, orys adamy emespin, ekinshiden, XIX ǵasyrdaǵy Reseıdiń turmys-saltyn, tirligin, sol kezdegi adamdardyń ádet-ǵurpyn meńgerdim dep aıta almaımyn. Tek qana biz oqyǵandar – Lev Tolstoı, Pýshkın, Lermontov, Chehov, biraq, olardyń bári óz zamandastarynyń, jaqyn júrgen azamattardyń, týys-týǵandarynyń jany, táni qınalǵanyn kórgende, sezingende týǵan shyǵarmalar ǵoı. Alysta jatqan qazaqqa ol dáýirdi jazý múmkin emes, árıne. Biraq qyzyǵamyn. Ǵajap taǵdyr.1821 jyly Sınod bergen alty jyldyq kezeńi bitken soń Bıchýrın Reseıge qaıtyp oraldy. Kelesi eki jyl – 1822-1823 jyldar Bıchýrınniń taǵdyryndaǵy ertegideı ǵajap tus edi. Onyń eńbekteri osy eki jylda fransýz, nemis tilderi arqyly Eýropaǵa tarady. Patshanyń jarlyǵymen Nıkıta Bıchýrınge Reseı akademııasynyń korrespondent-múshesi degen ataq berildi jáne aı saıyn otbasyn asyraýǵa, faeton minip, shirenip júrýge jaraıtyn aılyq taǵaıyndaldy.Reseı akademııasynyń Shyǵystaný ınstıtýty buǵan tabynyp, aıtqanyn istep, aýzyna qarap otyrdy. Bul sol eki jyldyń ishinde búkil Reseı akademııasynyń arnaýly ınstıtýttary ashpaǵan jańalyqtardy ashyp, eńbekter jazdy. Tom-tomdaǵan eńbekter sol kezde jazyldy. Nıkıta Bıchýrınniń túkirigi jerge túspeı turǵan kez edi bul. Dúnıe júzin bıleımiz, eń aldymen, Azııany bıleımiz dep turǵan eldiń saıasatyna Bıchýrınniń eńbekteri óte qajet edi. Sondyqtan ony alaqanǵa salyp, álpeshtep júrdi. Túkirigi jerge túspeı turǵan degenim – sol.Sol kezdegi Peterbýrgte, Máskeýde aqsúıek qoǵamdar, aqsúıek uıymdar, aqsúıek otbasylar Nıkıta Bıchýrınsiz toı-tomalaq ótkizbeıtin. Sondaıdyń birinde Odoevskıı degen aqynnyń úıinde Bıchýrın Pýshkınmen tanysady. Pýshkınge óziniń kitaptaryn jazyp beredi. Sodan keıin bular uzaq jyldar, kúnbe-kún bolmasa da, kezdesip, aqyldasyp júrdi. Sonyń keńesimen be eken, Pýshkın 1830-jyldardyń orta kezinde patshaǵa ótinish jazady.” Meni Qytaıǵa jiberińiz, men sol elde birneshe jyl turyp keleıin” dep. Biraq ǵalymǵa senbegen bılik, biraz aqyldasyp baryp, Pýshkınge shetelge shyǵýǵa tyıym salady.Eki astanadaǵy bıkeshterdiń de aýzynan Bıchýrınniń esimi jıi-jıi atalyp, “kim eken ózi, turmysy qalaı eken” degen qyzyǵýshylyqta boldy. Biraq, ǵylymnan basqa, bilimnen basqa eshteńege qyzyqpaıtyn Bıchýrın bıkeshterdiń kóp jetegine túse qoıǵan joq. Onyń ústine, belgili din qaıratkeriniń syrt kelbeti, azııalyq kelbeti kóptegen kedergi jasaǵany anyq.Eýropadaǵy Polshany, Fınlıandııany, Batys Ýkraınany basyp alyp, endi Germanııa men Fransııaǵa da alara qarap otyrǵan Reseı bul kezde Batys Sibirdi de, Orta Sibirdi de, Shyǵys Sibirdi de tolyǵymen meńgerip alǵan kezi edi. Endi bılik basyndaǵy, patsha tóńiregindegi adamdarǵa Azııany biz basyp alǵan joqpyz, Azııa bizdiń kóne zamannan kele jatqan óz jerimiz edi degen ańyzdar da qajet boldy. Sebebi, kóp qan tógildi. Sibir halyqtary qyry­lyp ketti. Sony aqtaý kerek bolǵan edi, son­­­dyqtan áldekimniń aqylymen N.Bıchýrınge “Azııa burynnan orystardyń mekeni” taqyrybynda kitap jaz degen sııaqty usynys túsken tárizdi. Biraq oǵan N.Bıchýrın kelise qoımaǵan bolar.Naqaqtan jaza tartpaý úshin jáne Peterbýrgten qýylyp ketpeý úshin Nıkıta baryn salyp baqty. Ol Reseı Ǵylym akademııasyna óziniń sonshalyqty qajet ekenin de jazdy. Kópshilik kitaphanasyna da eńbegi sińetinin aıtty. Bunyń Qytaıdan alyp kelgen eńbekteri, óziniń aýdarmalary jaryq kóretin bolsa, búkil Reseı, orys sınologııasynyń úlken tabysy bolatynyn, shetelderden de kóptegen qoldaý tabatynyn aıtyp, árbir shonjardyń tabaldyryǵyn tozdyrdy.Sóıtip júrgende, qýdalanǵan ǵalymnyń zary Sibir general-gýbernatory M.M.Speranskııdiń qulaǵyna jetedi. Syrtqy ister mınıstriniń Azııa de­partamentiniń bastyǵy E.F.Sınkovskııdiń de, Mem­lekettik kitaphananyń dırektory A.N.Ole­­­­­nın­niń de nazaryn aýdarady. Reseıdiń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri K.V.Nesselrode de, Dinı uıym­­dardyń jáne halyq aǵartý isiniń mınıstri A.N.Golısyn de ǵalymnyń jaǵyna shyǵady. Go­­­­­lı­syn, tipti, patshanyń ózine, Aleksandr Birin­shige hat jazyp, ǵalymdy qorǵap qalýyn suraı­dy. Biraq Aleksandr Birinshi patsha: “Men Sınod­tyń ishki isterine aralasqym kelmeıdi, bir adam­nyń taǵdyryna bola Sınodty tómendetkim kel­meıdi”, dep jaýap beredi. Aqyrynda, shyndyq izdep shyryldaǵan Iakınf Valaam aralyna jer aýdarylady. Aryzqoılar ıtshe talap jatsa da, Bıchýrın óziniń eńbegin tastamaıdy. Qytaıdan alyp kelgen qoljazbalaryn iske asyrý úshin jáne áli aýdarylmaǵan qoljazbalardy orys tiline aýdaryp, tynbaı eńbek etedi.Valaam aralyna jer aýdarylǵan Bıchýrın óziniń barlyq dinı ataǵynan aıyrylyp, jurdaı bolǵan edi. Eń jamany, Bıchýrındi Valaam aralyna jer aýdarǵanda, bunyń barlyq qoljazbalaryn, kitaptaryn, ǵylymı kitaptaryn, bul zerttep júrgen qoljazbalardy, kitaptardy Peterbýrgten alyp ketýge ruqsat bermegen edi. Biraq ǵalymnyń sana-sezimi, búkil zerdesi sonshalyqty kúshti bolǵan. Ol eshbir kitapqa qaramaı-aq, eshbir qoljazbasyn qaı­tadan aqtarmaı-aq sol qýdalaýda júrgen dinı múskinniń ómirin keship, kishkentaı ǵana bólme­­de jatyp, toıyp isher tamaǵy joq, jylynyp kıer kıi­mi joq, óziniń sanasyna, óz sanasyndaǵy «kitap­­­­­­hana­­­syna» súıenip eńbek etýdi toqtatpaıdy. Sana qoı­naýyndaǵy “kitaphanasyna” súıenip, qyrýar eńbek etip júrgen, qyrýar maqala jazyp júrgen ǵalymǵa onyń joldastary: E.F.Sınkovskıı, P.L.Shıl­lıng qaıta-qaıta mınıstrge hat jazyp, eń bolmasa qol­jazbalaryn aldyryp, jumys isteýine múmkin­dik suraıdy. Aqyry, 1826 jyldyń qazan aıynda Bıchýrınge Peterbýrgke qaıtyp oralýǵa ruqsat beriledi.Búkil Reseıde Qytaıdy, Mońǵolııany, Tıbetti, olardyń tarıhyn, tilin, ádet-ǵurpyn Bıchýrındeı biletin eshkim joq edi. Sondyqtan mınıstr Nesselrode patshaǵa qaıtadan hat jazyp, Bıchýrınge stıpendııa taǵaıyndap, Peterbýrge kóshirip alýdy ótinedi. Mınıstrdiń ótinishi qabyldanyp, Bıchýrın Syrtqy ister mınıstrliginiń Azııa departamentine aýdarmashy retinde qyzmetke turady. Ol eki márte Reseı men Mońǵolııanyń shekarasyndaǵy Qııaqty degen shaǵyn qalaǵa baryp, sol arada qytaı tilin úıretetin kýrstar ashyp, qytaı tilin úıretetin muǵalimderge arnalǵan oqýlyqtar, Tıbettiń jáne Kók nury (qazirgi Sın-Heı provınsııasy) b.j.d. 2282 jyldan bastap, b.j.d. 1227 jylǵa deıingi qytaı tarıhyn jazyp shyǵady. Oǵan qosa, ol Sın ımperııasynyń kóp tomdyq zańnamasyn aýdarǵan. Qytaı tilinde ol zańnamanyń aty “Daı Sın-Hoıan” edi. Ol aýdarma, Sın ımperııasynyń zańnamasynyń aýdarmasy osy kúnge deıin áli basylyp shyqqan emes, Qazan ýnıversıtetiniń kitaphanasynda saqtaýly degen málimet bar.Esektiń eti aram, kúshi adal demekshi, Bıchýrındi Syrtqy ister mınıstrligi paıdalanyp, qyrýar jumysyn atqartyp júrgenimen, qona-jatarǵa kelgende kún saıyn Bıchýrın Aleksandr Nevskıı lavrasyndaǵy óziniń kishkentaı ǵana bólmesine qaıtyp oralýǵa májbúr bolǵan. Bul arada ony baqylap, eshkimmen aralastyrmaýǵa, árıne, qupııa polısııa kóp “eńbek sińirdi”.HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Reseı saıasaty men Qytaı saıasaty qym-qıǵash aralasyp, betpe-bet kelmese de, astyrtyn túrde talas júrip jatqan edi. Ol talas – Orta Azııanyń taǵdyryna baılanysty, Orta Azııany mekendeıtin halyqtardyń búgini men erteńine baılanysty edi.Bıchýrınniń “Tıbet kelbeti” degen alǵashqy kitaby 1828 jyly avtordyń elý bir jasynda jaryq kórgen edi. 1805-06 jyldary Tobyl qalasynda Bıchýrınmen tanysyp, til tabysqan soń, graf Iý.A.Golovkın burynǵy taǵaıyndalǵan dinı jetekshini ornynan alyp tastaǵan. Ornynan alynyp qalyp, onyń ornyna Bıchýrın taǵaıyndalǵan dinı qaıratkerdiń aty-jóni Klaprot edi. Sol Bıchýrınmen birde tatý, birde qatý bolyp júrgen Klaprot, shyn máninde, jaman adam emes edi. Bıchýrınniń “Tıbet kelbeti” degen kitabyn ol óz erkimen, óz qarajatyna fransýz tiline aýdaryp, fransýz tilinde basyp shyǵaryp edi (Aıta keteıin, sol Klaprot qazaq jerin aralap, 1801 jyly: “Men Uly júzdi de araladym, Orta júzdi de araladym, Kishi júzdi de araladym. Tań qaldym, qazaq tilinde (ıaǵnı, sol kezdegi resmı tilde aıtqanda, kırgız tilinde) eshqandaı dıalekti de, eshqandaı narechıe de joq, úsh júz bir ǵana tap-taza tilde sóıleıdi!” – dep maqala jazǵan.Ǵalymnyń, oqymystynyń kelesi kitabyn óz qarajatyna grafınıa Zınaıda Volkonskaıa shyǵarǵanyn atap ótý kerek shyǵar. Ǵalymnyń úshinshi kitabyn Syrtqy ister mınıstrligi memlekettiń qarjysyna shyǵarǵan edi.Sóz arasynda aıta ketkim keledi, Nıkıta Bıchýrın qazaq jerinde bolmaǵandyqtan, óz eńbekterinde kezdesetin túrki halyqtarynyń barlyǵyna “mońǵol” degen jalpy ortaq at bergen. Ol halyqtardyń qazirgi Mońǵolııa degen uǵymǵa eshqandaı qatysy joq ekendigin bile tura, basqa amaly qalmaǵandaı, moń­ǵol halyqtary dep ataı beredi. Qazaq jerinde bolǵysy kelgen, árıne. Qazaq jerin aralap, mundaǵy kóne qalalardyń ornyn taýyp, zerttemekshi de bolǵan. Birneshe ret sondaı ótinish bildirip, hat jazǵan joǵaryǵa. Biraq, onyń aryzy jaýapsyz qala bergen. N.Iа. Bıchýrınniń: “Orta Azııany mekendeıtin halyq­tardyń kóne zamanǵy tarıhy” kitaby 1851 jyly jaryq kórgen. Sodan eki jyl ótkende, 1853 jyly mamyr aıynyń 11 kúni Bıchýrın dúnıeden ótti. Qýda­laýdan, qorlaýdan, bılikten ábden qaljyraǵan ǵalym ómiriniń sońǵy jylynda tósek tartyp jatyp qalǵan edi. Biraq onyń kishkentaı bólmesine kelgen adamdardyń bireýi ol óz kúndeligine bylaı dep jazyp ketipti: “О́leıin dep jatqan qart adam, men baryp qytaı tilinde sóılegende tósekten basyn kóterip alyp, menimen qumarlana, shabyttana sóılesip ketti”, deıdi. Onyń qytaı mádenıetine, Azııa halyqtarynyń tarıhyna degen mahabbaty ómir boıy saqtalǵanyn, óle-ólgenshe sónbegenin osy bir kórinisten baıqaýǵa bolady.Bıchýrın Reseıdegi Qytaı zertteý ǵylymyn búkil dúnıe júzine pash etti. Eń ozyq qytaıtaný ǵylymynyń irgetasy Reseıde Bıchýrınge tán eńbek­­­­qorlyqpen qalanǵan edi. Biraq sonyń ózinde de zamandastary, budan keıingi ǵalymsymaqtar Bıchýrındi jamandaýmen boldy. «Ol bizdiń, uly Reseıdiń tarıhyn asqaqtatýdyń ornyna, qaıdaǵy bir Qytaıdyń tarıhyn bizge úlgi etip kórsetedi!» dep te kinálaǵan.Bıchýrınge shabýyl, ásirese, sovet kezinde, sovet ǵalymdarynyń tarapynan kúshti bolǵany belgili. Biraq Jaratýshy Iemizdiń qudiretimen, meıirimimen Bıchýrınniń óz basynyń tragedııasy onyń eńbekterine birjola «juǵa» qoımady. Onyń orasan zor eńbegi Orta Azııa halyqtarynyń ǵana emes, Reseı ǵylymynyń, fransýz ben rýmynnyń, aǵylshyn men Germanııa ǵylymynyń, búkil álemdik ǵylymnyń negizin qalady.Reseıdegi Gýmılev syndy, Radlov syndy, Bar­­told syndy ǵalymdar osy Bıchýrınniń shınelinen shyqqan edi. Taǵdyrdyń jáne bir saıqymazaq oıyny: uly zertteýshiniń óz basy men ǵylymı eńbegi kórmegen jaqsylyq onyń oqýshylaryna buıyrdy. Bizdiń Astanadaǵy ýnıversıtet Gýmılev atyna berildi. Osy Gýmılevtiń, shyn mánindegi, atasy dep aıtýǵa bolatyn Bıchýrın atynda Astanada da, Almatyda da birde-bir kóshe joq. Kezinde jazǵan meniń hatym nátıjesiz qaldy. Meniń Nıkıta Bıchýrınniń osy eńbegin qazaq tilinde shyǵarýym, ǵalymnyń ómirbaıanyna, ǵajap eńbegine bas ıip turyp taǵzym etkenim. “Kazahstanskaıa pravda” gazetinde bir bettik úlken maqala jarııalap: «Bul – úlken olja. Qazaqstannyń shyn tarıhyn bilý úshin Nıkıta Bıchýrınniń kitabyn qazaq tiline aýdarý kerek. Jáne buny eshbir ózgerissiz, sol qalpynda, núktesine tımeı aýdarý kerek. Bul eńbekti protoqazaq tarıhy dep qaraýǵa ábden bolady», dep jazǵan edim.Bıchýrındi synaýshylardyń ishinde, ataqty ádebıet synshysy V.G.Belınskııdiń bolǵany da óte ókinishti. Bul kisi “Bıchýrın Qytaıdy sonshalyqty dáriptep, asqaqtatyp kórsetedi, odan da bizdiń tarıhymyzǵa úńilmeı me” degendeı saýatsyz pikir aıtqan.1923 jyly sovettik túrkologııanyń eń iri qaıratkerleriniń biri, kórnekti ǵalym B.V.Bartold jazǵan eken: “Bıchýrınniń eńbekteri tutas bir ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ondaǵan jylǵy zertteý eńbegine para-par” dep.Bıchýrınniń kitabyn oqyǵanyma onshaqty jyl boldy. Qaıta-qaıta oqımyn qaıta-qaıta ózime kerek jeriniń astyn syzamyn, qazaq tarıhymen baılanystyramyn. Bıchýrınniń resmı emes shákirtteriniń biri Gýmılev te Qazaqstanda buryn bolmaǵandyqtan, qa­zaq rýlarynyń, taıpalarynyń atyn bilmegen­­dik­ten, kóptegen sózderdi sol qalpynda keltirip, biraq onyń qazaq tarıhyna qatysy bar ekenin tikeleı aıta almaǵan. Olardyń kinási emes bul. Biraq keıingi zamannyń ózinde birneshe ret Qytaı jazbalaryndaǵy qazaq rýlarynyń atyn atap, keıbir maqalalaryma qosqanda, bizdiń qazaq gazet­terdiń biri áldebir professorǵa tapsyrys berip, qazaq gazetine orys tilinde aıqara bet kirgizip, “Sýmasshedshıı bred Akıma Tarazı” degen maqala uıymdastyrǵan edi. Bundaı da qyzyqtar bolady tarıhta. Álgi qazaq gazetinde orys tilinde basylǵan maqalanyń avtory, ǵylym doktory, professor eken, ulty – qazaq.Bıchýrınniń rýhanı shákirtteriniń biri, asa kórnekti ǵalym – Lev Nıkolaevıch Gýmılev. Ol Altaı taýynyń Reseı jaǵyndaǵy Pazyryq degen múrde – keseneni uzaq ýaqyt zerttegen, ǵylymı tujyrymdar jasaǵan. Aqyrynda, onyń kelgen bir qorytyndysy Pazyryqta tabylǵan máıitter, máıitterdiń ústinde «kıgen», ábden tozyǵy jetken kıimderdi, kıimderdiń úlgisin zertteı kelip, budan 2000 – 2500 jyl buryn ómir súrgen adamdar túr-tulǵasy jaǵynan, kıim kıisi jaǵynan, bet-álpeti jaǵynan qazirgi qazaqtardan aınymaıdy degen qorytyndyǵa kelgen. Sol pikiri áldekimderge unamaı qaldy ma eken áıteýir, ǵylymda birden ataǵy shyǵyp, kózge túsip júrgen jas ǵalym on jylǵa sottalyp, Sibirge aıdalyp kete bardy.Túrmede jatyp, ol anasy – qazir álem aqynda­­rynyń ishindegi eń kórnektisi, orys poezııasyndaǵy eń shoqtyǵy bıik aqyn tulǵa retinde moıyndalǵan áıgili Anna Ahmatovaǵa hat jazady: “Dúnıe-múlkińizdi satsańyz da, maǵan Nıkıta Bıchýrınniń bir kitabyn taýyp berińiz” dep. Demek, ol túrmede jatqan on jyl boıy Nıkıta Bıchýrınniń kitaptaryn jattap, sodan keıin shyǵa salyp óziniń leksııalaryn oqyǵan dep oı túıýge bolady.Anton Chehovtyń bir áńgimesinde, áldebir toǵyshar ǵalymdarǵa: “Sender aıtasyńdar, kún­­­niń betinde tańba bar dep. Men aıtamyn kúnniń betinde tańba joq. Nege deseńiz, Kúnniń betinde tańba bolýy múmkin emes” dep hat jazady. Sol aıtqandaı, ǵylymda, keıde ádebıette de keı­bireýler men aıttym bitti, ol bolýy múmkin emes, men aıttym bitti, ony men teris baǵalaımyn, osy meniń teris baǵam – baǵa, dep qolynda bıligi bolsa, tipti bireýlerge áser ete alatyndaı jaǵdaıy bolsa, shyndyqty tunshyqtyrýǵa tyrysyp júretin sholaq belsendi ǵalymdar kóp kezdesedi. Solardyń jazǵandaryn kúıine, yza bolyp oqı otyryp, osy Bıchýrındi aýdarýǵa táýekel dep, bel baıladym.Sebebi, bizdiń kóshpendi qoǵamnyń, Orta Azııany mekendeıtin halyqtardyń shyn tarıhy Qytaı jylnamalarynda óte anyq jazylǵan. Oǵan qosa, biz óz tarıhymyzdy at tuıaǵymen jazǵan elmiz ǵoı. Bizdiń tarıhymyz Qytaı jylnamalarynda, Parsy jylnamalarynda, Grek eli, kóne Vızantııa, kóne Armenııa jazbalarynda ǵana saqtalyp qalǵany belgili. Sońǵy kezde anyqtalǵandaı, Vatıkannyń kitaphanalarynda da qoljazba retinde biz týraly kóptegen tarıhı derekter bar ekeni anyqtalyp jatyr.Qansha degenmen, shyndyq jeńedi, qııanat-tujyrymdardyń bet-júzi qara bolmaq. Sol qııanatshyl ǵalymdardyń da eńbekteri tarıhtyń qarańǵy shyńyraýyna qulap, birjola qaıtpasqa ketetini anyq.

Ákim TARAZI,Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

***

Tarazı taǵylymy

Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kórnekti jazýshy Ákim Tarazı «Halyq dáristeri» jobasy aıasynda jınalǵan qaýym aldynda «Orta Azııany mekendegen halyqtardyń kóne tarıhy» taqyrybynda dáris oqydy. Qarymdy qalamger, qara sózdiń aıtýly sheberi Ákim aǵamyzdyń keshine arqaly aqyn jazýshylar, qalam qaıratkerleri Kákimbek Salyqov, Farıza Ońǵarsynova, Qoıshyǵara Salǵarauly, Ánes Saraı, Qajyǵalı Muhanbetqalıuly, Nesipbek Aıtuly, ózge de zııaly qaýym ókilderi qatysty.Dáristiń arqaýyn jazýshy Nıkıta Bıchýrınniń eńbekteri aıasynda órbitti. On bes jyl Qytaı, Mońǵolııa memleketteriniń jerinde júrip, sol elderdiń tarıhyn zerttep, zerdelegen, qazaq tarıhyna da úńilip, biraz eńbekter qaldyrǵanyn tilge tıek etti.Jıyn sońynda Ulttyq akademııalyq kitaphananyń bas dırektory Álibek Asqarov kórnekti jazýshynyń 80 jyldyǵy eldik mereke dep, qalamgerdiń ıyǵyna shapan japty.Nurzada KÚMISBEK,Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti.