Aýyl jáne adamdar

Aýyl dese, andyz arqalap kele jatqan apam eles­­teıdi. Bizdiń aýyldaǵy betkeılerdiń bir búıi­rind­e mindetti túrde shoq-shoq andyz bolady. Olar, ıaǵnı andyzdar osy sáýir aıynda qalqaıyp shyǵyp, bar-barsha shóbińizdi basyp ozyp, bıiktep kete bara­dy da, ala jazdaı aınalasyndaǵy butalarmen boı ta­las­tyra yrǵalady. Kúzge qarata qaraýytyp, qara taldan beter qatqyldanyp, jarty metrdeı japy­raqtary jarǵaq týlaqsha jalbyrap, qaýdyr-qaýdyr, saýdyr-saýdyr dybys shyǵaryp, tóńiregin­degi tebirene yzyńdaǵan “sazger” qýraılarǵa ún qosady. Aǵashqa bergisiz andyz — taptyrmas otyn. Áke­miz­diń barynda aýyldaǵy eń erke ul — myna men paqy­ryńyz, al asa aqjarqyn ana — Ásem apa-tuǵyn. Sol bir sáýirde Nurybaı saıdyń kúngeı betkeıin­de­gi andyzdyń arasyna ákemizdi jerledik. Álde­kimniń súıemeldeýimen topyraq salyp jatqanymda, segizden endi asqan maǵan jańadan qalqaıǵan jas andyz jylap qaraǵandaı kóringen. Elý tórtinshi jyldyń qyraýly kúzinde apam ekeýmiz Qostóbeniń teriskeıinde andyz shaýyp júrdik. Erkeligim eshteńege de kóndikkisi kelmeı, bulqynady-aı sonda. Andyzdy shabamyn dep, ortasy oıyq ketpenmen aıaǵymdy opyryp ala jazdadym. “Aıaǵyńdy aıamasań da, andyzdy aıap, janyn qınamaı, qııalaı shap, — dedi apam qaýdyrlaǵan japyraqtardy úgip, tórt bóline jazdaǵan tobyǵyma seýip otyryp. — Erkeleıtin eshkimiń joq endi…” Jalǵyz attyq arba tolatyndaı andyzdy bizdiń aýylda “bir arqa otyn” deıdi. Ásem apam sol bir arqa otyndy qııalaý tusqa jınap, tyrmyshtaı býyp, oıynǵa aınalyp kete beretin meni shaqyrady. Andyzdy arqalaýyna septesýim kerek. Úıme-tóbe otynnyń túbine tize búgip, ala arqanmen keýdesin aıqara shandyǵan sheshem shirkin: “Al! Aýp!” — deıdi. Myqshyńdap men de ty­rysyp baǵamyn. Áp degennen, birden kó­terilip kete almas.

Ekinshi, keıde úshin­shi umtylǵanda baryp, arqalar. Qostó­beniń teriskeıi men úıdiń arasy birtalaı jer ǵoı, biraq eńisteý. Orta tusta eki bir­deı tereń saı bar, solar qıyndaý. Ekinshi saıda apam sál tynystap, demalady. Sol kezde qaıtadan arqalatýym kerek. Saıdan ótken soń apam da, men de kóńildene bas­taımyz. Kóbinese: “Ketpenińdi andyzdyń arasyna suǵa sal da, oıynyńa bara ǵoı”, — deıdi. Arqasyn­daǵy aýyr otynǵa ketpenniń salmaǵyn taǵy ústep, taıyp turamyn. Munyń bárin táptishtegenime tańyrqamańyz. Asa aıyp kórmeńiz. Árıne, árkimniń taǵdyry ár túrli, mańdaıyna jazǵanyn kóredi. Áke-sheshesin janyna baılap júrgen eshkim joq. Alaıda, aq sálkesh ora­malynyń ushtary sál-pál terbelip, otyn arqalap, qyrdan eki búktetilip túsetin qaıran apalardy elýinshi hám alpysynshy jyldardaǵy aýyldyń bir beınesi emes edi deı almassyz. Totalıtarızm tusynda qazaq aýyly da, aýyldyń adamdary da nebir kezeneıli kezeńderdi bastan keshken. Bile tura umytyp ketemiz keıde. Áıtpese, bizdiń Ásem apamyz Ábdikárim degen belgili baıdyń qarqaradaı qyzy eken. Ákesiniń tirligi túgel tárkilenip, Tashkentke qashyp ketken. Ol jaqtan da tynyshtyq kórmeı, ustalǵan. Degendeı ǵoı. Qońyr kúzdiń sońyna deıin tasıtyn sol andy­zy­myz kókózek kóktemge, naýryz kójege jetip jy­ǵy­latyn. Jyǵylatyn degenim — jyǵylatyn dege­nim. Bizdiń aýyl naýryz meıramynan eshqashan jańyl­ǵan emes. Stalın ólgen jyly da Smettiń qara ta­ly túbinde qazan qaınatyp, naýryzdy ataǵan. Ýyz kó­je men naýryz kóje dástúri eshqashan úzilgen joq. Naýryz demekshi, bıylǵy, ıaǵnı 2003 jylǵy naýryz meıramy Ońtústik Qazaqstan óńirinde ózge­sheleý ótti. О́zgesheligi sol, bul kúnniń basty tulǵasy Qy­dyr ata boldy. Bir aımaqta Qydyr ata deıdi, ekin­shi óńirde Qyzyr ata deıdi, másele onda emes. Eń bastysy, Naýryz merekesi talaı tusta Qydyr atanyń batasymen bastaldy. “Ýa, Qudaıym, ońda­syn. Jamanshylyq bolmasyn, arýaqtar qoldasyn. Aman saqtap tól basyn, ekken egin solmasyn. Orta tolyp yrysqa, beıbit ómir ornasyn. Bostandyqtyń ordasyn, perishteler qorǵasyn. Besiktegi bóbektiń baqaıshaǵy tońbasyn. Ulys kúni ul men qyz taıpaldyrsyn jorǵasyn. Kósh bastaǵan kósemder órge tartsyn arbasyn. Sóz bastaǵan sheshender, ádildikten tanbasyn. Kól jınalyp tamshydan, teńiz tolsyn qańsyǵan. Qut-bereke ketpesin dıqanshy men malshydan, asyǵy tússin alshydan. Baqyt ashyp qaqpasyn, máńgi-baqı jappasyn. Pále-jala qazaqty izdese de tappasyn!” — deıdi Qydyr ata. Láıim, aıtqany kelgeı. Syrbaz aqyndarymyzdyń biri Sa