Mine, táýelsizdigimiz úshinshi on jyldyqqa nyq qadam basty. El irgesi bekip, álemge tanymal memleket boldyq. Bul tarıhı jetistigimiz – zańdy maqtanyshymyz.
Biraq bizdiń búgingi aıtpaǵymyz jetken jetistikterimiz emes, osy jolda jibergen kemshilikterimizdi, sheshilmeı jatqan túıinderdi kórsetip, shamamyz kelgenshe túzetý joldary týraly oı tastaý. Osy oraıda, «táýelsizdik», «egemendik» degen mereı sózderdi oryndy-orynsyz jıi qoldanyp, halyqty mezi etpeý kerek. Asyl sózderdi ardaqtaı bilip, ornymen ǵana qoldaný abzal.
Táýelsizdigimizdi durys baǵalap, baıandy etý úshin ótkennen durys qorytyndy shyǵaryp, búgingi is-áreketterimizdi jolǵa qoıyp, bolashaqtaǵy maqsatymyzdy naqtylaý qajet. Aǵylshynnyń uly oıshyldarynyń biri V.Skott «О́mirdegi eń paıdaly nárse ózińniń bastan keshken tájirıbeń» degen eken. Sol aıtqandaı, ózimizdiń barynsha shynaıy, saıası konıýnktýradan ada tarıhymyzdan taǵylym alýymyz kerek. Osy oraıda ulttyń uranyna aınalǵan, ıilgen basymyzdy kótertip, búgilgen belimizdi jazdyrǵan keıbir uly sózderdiń maǵynasyn ózgertip, tonyn teris aınaldyryp qoldanatyn kezderimizge toqtala ketelik. О́ıtkeni, bulardyń shyn syryn bilmesek, bergi tarıhtyń shyndyǵyna jetý qıyn.
Sonyń ishinde ult azattyǵy kúresiniń urany bolǵan «alash» sóziniń maǵynasynyń ózin san-saqqa júgirtip júrmiz. Tarıhı taqyrypty kóp jazatyn kóptegen oqymystylarymyz «alty alashqa» qazaqtyń úsh júzin, Tashkent mańyndaǵylardy, qyrǵyz ben qaraqalpaqty jatqyzady. Alash 13 ǵasyrda, qazaqtyń úsh júzi 15 ǵasyrda qalyptasyp, al qyrǵyz eshbir tarıhı kezeńde qazaqpen bir týdyń astynda bolmaǵan. Saıası is-árekette bul halyqtardy týysqanbyz dep ishke tartý oryndy bolǵanymen, tarıhty oıdan qurastyrýǵa bolmaıdy. Alty alash jónindegi tarıhı derekter oǵan kereı, naıman, merkit, qońyrat, jalaıyr jáne Mońǵolııa jerinde bolǵan tatardy jatqyzady. Altyn Orda zamanynda tatarlar óz basshysynyń esimimen «noǵaı» atanǵan. Altyn Orda ydyrap, qazaq bolǵan rýlar shyǵysqa qaıtqanda noǵaılar batysta qalǵan. Ol zamannan qazaq pen noǵaıdyń aırylysý jyrlary saqtalǵan. «Jylaý, jylaý, jylaý kúı, Jylaǵan zarly mynaý kúı. Qazaq pen noǵaı aıryldy, Qazaq sartqa qaıryldy. Noǵaılynyń ný eli, Kúńirendi, qaıǵyrdy...». Osydan úlken derek joq.
Al bizge belgili qazirgi tatarlar ol kezde «bulǵar» atalǵan. «Bulǵa» – ertedegi Edil ózeniniń ataýy, keıin ol «Velıkaıa rýsskaıa reka Volga» boldy.
Qazaq táýelsiz el bolýynyń eski tarıhy Kereı-Jánibekten Kenesaryǵa deıingi 1456-1847 jyldar. Al jańa tarıhy 1991 jyldan bastalady. Onyń eki arasy – orys otarshyldyǵy. Reseıdiń otarshyl geosaıasatyna eń pármendi qarsylyq kórsetken qazaqtar. Orystyń qazaqty baǵyndyrýy Oraldan Tynyq muhıtqa deıingi keńistikti ıgerýden de qıyn boldy. Qazaqty baǵyndyrýǵa ǵasyrdan astam ýaqyt jumsasa, Ortalyq Azııanyń basqa ulttaryn eki-úsh jylda ǵana basyp aldy. Bul soǵystaǵy Reseıdiń qazaqqa qarsy saıasaty – tarıhymyzdyń úlken aqtańdaǵy. Qazaqtyń ulttyq rýhyn joıý – Reseıdiń otarlaý saıasatynyń turaqty bir qaǵıdasy bolyp qalyptasyp, keńes dáýirinde 1920-1956 jyldary sharyqtaý shegine jetti. «Rýh oǵan erkindik bergende ósedi, al ony quldyq urýǵa májbúrlegen kezde, basylyp qalady», degen eken Rımniń uly fılosoftarynyń biri Seneka. Sol ádis bizge aına-qatesiz qoldanylyp, quldyq baǵynyshtylyqqa jetkizý arqyly rýhymyzdy tolyǵymen joıýdyń aldyna apardy. Bul jónindegi saıası doktrına 1928 jyly tolyq kúshine enip, halqymyzǵa orny tolmas náýbet ákeldi.
Bizdiń táýelsizdigimiz beıbit jolmen keldi. Onyń baıandylyǵy da qazirgi jaǵdaıda osy beıbitshiliktiń saqtalýyna, eki jaqtyń araqatynasynyń qalyptasýyna baılanysty. Bul qatynasta tarazynyń basyn Reseıdiń saıası ustanymy basatyndyǵy sózsiz. Syrtqy saıasatymyzdaǵy eń ózekti másele bolǵandyqtan, bul iste asa bir yjdaǵattylyq, erekshe saqtyq pen qaırat qajet.
Táýelsizdigimizdiń tuǵyryn qazaq ultynyń jaǵdaıy men erik-jigeri, elimizdegi etnostarmen yntymaqtastyǵy aıqyndaıdy. Bizde eriksiz jer aýdarylyp kelgenderge qazaqtar pana boldy degen ásire pikir bar. Keńpeıil, qonaqjaı halqymyzdyń ol kezde basqaǵa qamqorlyq jasap, jaǵdaıyna eleýli yqpal eterlikteı kúıi de bolmaǵan. Qazaq balasynyń keıbir jaǵdaıda kelimsekterdiń ózderinen teperish kórgenin jasyrý orynsyz. Qazir ǵana táýelsiz memleket quryp, elimizdegi barlyq jurttyń yntymaǵyna uıytqy bolýymyzǵa múmkindik týdy. Ol úshin, birinshi kezekte, áli de túıtkili bar ózimizdiń ulttyq máselemizdiń sheshi min tabýy jáne de bul is-áreket Qazaqstan halqynyń birligin bekemdeýge qyzmet etýi kerek.
Ulttyq múddeni aıqyndaıtyn úsh salaǵa (jer, til, bilim) toqtalatyn bolsaq, eń birinshi orynda jer men ondaǵy qazba baılyqtyń qarapaıym halyqqa qoljetimdiligi turady. Qazba baılyqty qoıa turyp, resmı jarııa etilgen ár otbasyǵa 0,1 ga jer bólip berý tolyqtaı sheshilgen joq. Jurttyń qalaǵa umtylysy bul máseleni qıyndatyp jiberdi. Aýylǵa qoldaý jasaý, onda halyqty turaqtandyrý sharalary júzege asqannyń ózinde ýrbanızasııany toqtatý múmkin emes. Tek qana oılastyrylǵan memlekettik baǵdarlama arqyly ýrbanızasııany beı-bereketsizdikten retti jolǵa qoıýǵa bolady. Qazirgi jaǵdaıda úkimet pen parlamentke onyń naqty, durys tetikterin aıqyndaý sondaı bir sheshimi qıyn asa kúrdeli másele emes. Ýrbanızasııa baǵdarlamasy oılanyp-tolǵanýdy qajet etse, sanamyzdy jaılaǵan, ulttyq mentalıtetke aınalǵan aqyn-jazýshylardyń «aýylym» dep aýyl taqyrybyn shıyrlaı berýiniń endigi jerde jóni joq. Buryn qazaq qalada ógeılik kórip, úısiz-kúısiz jaǵdaıda bolsa, qazir aýyldyń ǵana emes, qalanyń da ıesi ózimiz. Sondyqtan bul saryndy toqtatqan durys bolar.
Til máselesine kelsek, «tildiń mártebesin kótereıik» dep urandatamyz. Qazaqtyń mártebesin kótermeı tiliniń mártebesi qalaı kóteriledi? Qazaqtyń mártebesi áleýmettik jaǵdaıǵa baılanysty, onyń eń qarapaıymy jer telimin atap kettik. Áleýmettik máselelerdiń barlyǵy (bilim berý, densaýlyq saqtaý, zeınetaqy, t.t) eldiń jan basyna shaqqandaǵy tabıǵı-ekonomıkalyq resýrstarynyń úlesine qaraı belgilenip, oń sheshimin tabýy qajet. Qoǵamdaǵy áleýmettik ádilettilikti aıtqanda kommýnızm ýtopııasyndaǵydaı barlyq adamdardy teńestirý múmkin emes, adamnyń bári birdeı bolmaıtyndyqtan, birinen biri ekonomıkalyq turǵyda artyq-kem bolýy zańdy. Biraq shekten shyqqan kedeılik pen sheksiz baılyq ıeleri memleket nazarynda bolýy kerek. Keshe ǵana alyp ımperııa AQSh-pen soǵysyp, kúızelip shyqqan Vetnamda, bizdegideı qazba baılyǵy bolmasa da, bir de-bir qaıyrshy, ne bos sandalyp júrgen adam joq. Bizdegi qaıyrshylardy tekserip, shyntýaıtynda qaıyrshy bolsa esepke alyp, memleket qarajatynan jaǵdaıyn jasaý onsha kúrdeli is emes. Eger aıtylyp júrgendeı, qaıyr suraýdy kásipkerlik qylyp, olardy ornalastyryp, basqaryp, tabystaryn paıdalanatyndar bolsa, oǵan da tıisti shara qoldaný qajet. Al mıllıarderlerge kelsek, óziniń kapıtalyn ınvestısııalap baıysa, salyǵyn durys tólese, rızashylyq bildirgen jón.
Tildi úıretýdiń ádistemesin, iske asyrý joldaryn, qoldanys aıasyn anyqtaýdy sol salanyń mamandaryna qaldyryp, qos tildilik pe, úsh tildilik pe, áıteýir qaı tuǵyrnama bolsa da, bári ana tiline telimdi bolýǵa tıis. Eń bastysy, bala ana tilimen aýyzdanyp, óz tilinde oılaıtyn bolýy kerek. Prezıdenttiń «qazaqpen qazaq qazaqsha sóılessin» degen qaǵıdasyn qoldaı otyryp, «Úkimet te óz halqymen qazaqsha sóılessin» degen ýáj aıtpaqpyz.
Qazaqtyń qazirgi musylmandyq kelbetin aıqyndaıtyn táýelsizdik jyldary boı kótergen meshitter, olarǵa bet burǵan jurtshylyq, ásirese, jastar, kóńilge medet berýde. Meshittiń jamaǵat úshin atqaratyn isteri qandaı deńgeıde? Meshitte musylmandyqtyń negizgi paryzy namaz oqylyp, namazǵa jınalǵan qaýymǵa ýaǵyz aıtylady. Muhammed (s.ǵ.s.) «dinniń ózi – nasıhat» degen eken. Meshittegi ımamnyń ýaǵyzynyń qazirgi negizi – qurannyń súresin arab tilinde aıtyp, sony qazaqshaǵa aýdaryp, maǵynasyn túsindirý. Quran súreleriniń maǵynasy óte tereń, ony adam balasy sanasy men bilim deńgeıine baılanysty túrlishe qabyldaıdy. Bizdiń ımamdarymyz quran aıattaryn qazirgi qaýymnyń, ásirese, jastardyń bilim dárejesine laıyqty túsindire ala ma? Mysaly, adamnyń topyraqtan jaralǵany týraly qaǵıdany alaıyq. Erte zamanda ǵylymnyń jetilmegen kezinde jaratýshy adamdy balshyqtan ılep jasady dep paıymdady. Qazirgi orta deńgeıli bilimdi jan adam aǵzasyndaǵy hımııalyq elementter topyraqtyń quramymen birdeı ekenin biledi, al zamanaýı ǵylymǵa jetik tulǵa odan da tereń zerdelep, bul uqsastyqty bıoenergetıkalyq órister deńgeıinde qarastyrady.
Meshit ýaǵyzynyń máıegi – sharıǵatty nasıhattaý. Naǵyz sharıǵat Quran aıattaryn túsindirý ǵana emes. Qurandy Alla kúlli adamzatqa, onyń barlyq bolashaq urpaqtaryna jiberdi, onyń qaǵıdalary qansha ýaqyt ótse de ózgermeıdi. Ǵylymdaǵy nebir keremet jańalyqtar qurannyń birde-bir qaǵıdasyna ózgeris jasaǵan joq, tek qana ony tereńirek túsinýge kómektesýde. Quran adamnyń aqyl-oıyn shektemeıdi. Jaratýshy adamǵa birinshi orynda aqylyń, ekinshi oǵan baǵyt berýge jibergen kitabym (quran), odan keıingi orynda ǵylym degen.