Máskeýde máýelegen jyr keshi

Qazaq ádebıetinde qabyrǵaly aqyndardyń qataryndaǵy Narmahan Begalıev poezııasynyń jóni bólek. О́ıtkeni, onyń óleńdegi órisi de, jyr-arǵymaǵynyń jelisi de aqyndyq arynynyń alapat kúshin árbir shýmaq, árbir sóz óriminen ańǵartyp turady. Syrshyl aqynnyń poe­zııasy sol nárli, qunarly qalpynan aınymaı jyrsúıer qaýymdy ózine qunyqtyra túsedi. Narmahan Begalyuly tabıǵatynan tunyq, tereń, tegeýrindi aqyn. Onyń óleńdegi ekpini samuryq qustyń qanatyn sermegendegi sýsylyndaı ár jol, ár shýmaǵynan tolqyn-tolqyn lep bolyp esip ótedi. Ol neni aıtsa da, neni jazsa da, neni sýrettep, neni órnektese de jalǵandyqqa, jasandylyqqa, jyltyraq áýesqoılyqqa jolamaıdy. Onyń sóz órmeginen de, oı órneginen de ózindik naqysh, eshkimge uqsamaıtyn ustanym, erkin tynys tanısyz. 

Qazaq ádebıetinde qabyrǵaly aqyndardyń qataryndaǵy Narmahan Begalıev poezııasynyń jóni bólek. О́ıtkeni, onyń óleńdegi órisi de, jyr-arǵymaǵynyń jelisi de aqyndyq arynynyń alapat kúshin árbir shýmaq, árbir sóz óriminen ańǵartyp turady. Syrshyl aqynnyń poe­zııasy sol nárli, qunarly qalpynan aınymaı jyrsúıer qaýymdy ózine qunyqtyra túsedi. Narmahan Begalyuly tabıǵatynan tunyq, tereń, tegeýrindi aqyn. Onyń óleńdegi ekpini samuryq qustyń qanatyn sermegendegi sýsylyndaı ár jol, ár shýmaǵynan tolqyn-tolqyn lep bolyp esip ótedi. Ol neni aıtsa da, neni jazsa da, neni sýrettep, neni órnektese de jalǵandyqqa, jasandylyqqa, jyltyraq áýesqoılyqqa jolamaıdy. Onyń sóz órmeginen de, oı órneginen de ózindik naqysh, eshkimge uqsamaıtyn ustanym, erkin tynys tanısyz. 

Aqyn aǵamyz bıyl 70 jastyń jotasyna kóterilip otyr. Narmahan Begalıev osy bıikke ómirdegi basty baılyǵy – aqyndyq tuǵyrymen de abyroıy asqaq qalpynda kelip otyr. Oǵan basty dálel, Qazaqstandy bylaı qoıǵanda Begalıevti Reseı qalamgerleri men oqyrmandary da qatty qadirleıtinine kóz jetkizdik. Aqynnyń mereıtoıynyń tusaýkeseri týǵan topyraǵynan da tysqary atalyp, Reseı astanasy Máskeýdiń tórinde dúbirlep ótti. Osydan alty jyl buryn Konstantın Sımonov atyndaǵy halyqaralyq ádebı syılyqqa ıe bolǵan Nar-aǵany orys qalamgerleri attaı qalap shaqyryp, mereıtoıynyń merekelik saltanatyn ózderiniń shyǵarmashyl ortasynda birlese ótkizýge ótinish bildiripti. Bul qurmetti ol kisi jaıdan-jaı ıelenip otyrǵan joq. Nar-aǵa aqyndyq talantyn ǵana emes, aýdarmashylyq «azartyn» da tanyta bilgen qalamger. Ol úndi aqyny Rabındranat Tagordy, ázerbaıjan aqyny Myrza Sháfıdi, Bazar Ázeroǵlyny, belarýs Petrýs Brovkony, cheshen Lecha Abdýllaevty, orys aqyndary Vadım Shefner, Anatolıı Chepýrov, Oleg Sakýnovty qazaq tilinde sóıletken sýretker. Narmahan Begalıev ásirese orystyń klassık sóz zergeri, orys ádebıetiniń maqtanyshy Lev Tolstoıdyń ózin tańǵajaıyp jyrlarymen tańǵaldyryp, tamsandyrǵan tamasha lırık aqyn Afanasıı Fettiń lırıkalyq óleń­deriniń ózegine qazaq tiliniń sólin sorǵalata quıyp, túpnusqanyń ózin túrlendirip jibergen aýdarmashy.

Narmahan Begalıevtiń Máskeýdegi mereıtoıynyń máıegi de orystyń osy omyraýly aqynyn qazaq tilinde tamyljyta sóılete bilýinde boldy. Reseı jazýshylarynyń qazaqstandyq aqyndy óz ortalarynda kórgisi kelýiniń sebebin Afanasıı Fettiń shyǵarmalaryna degen súıispenshilikpen qatar onyń óleńderin shynaıy da shymyr, shyraıly da qunarly tilmen qazaqshalaı bilgen Nar-aǵaǵa bildirgen qurmetterinen dep túsindik.

Máskeýdegi Qazaqstan elshiliginiń májilis zalyna aqyn-jazýshy, jýrnalıstermen qatar ádebıet súıer oqyrman, elshilik qyzmetkerleri lyq toldy. Narmahan Begalıevti kez­de­sý bas­talmas buryn arnaıy qabyl­dap, jyly shyraımen qarsy alǵan Qazaqstannyń Reseıdegi resmı jáne ókiletti elshisiniń birinshi orynbasary Nurlan Seıtimov elshi Ǵalym Orazbaqovtyń atynan ystyq yqylasyn bildirip, kezdesýdiń saltanatty sát in de ózi ashyp berip, bul ıgilikti sharanyń halyqtar arasyndaǵy dostyqqa úlken dáneker, eki el ádebıetin jaqyndastyra túsetin altyn kópir ekenin jetkizdi.

Máskeýde turatyn qazaq aqyny, Qazaqstan jáne keshegi KSRO Jazý­shy­lar odaqtarynyń múshesi Amanǵalı Sultanov Narmahan Begalıevtiń Qazaqstannyń Reseıdegi qarashańyraǵy – Elshilikte ótip jatqan saltanatty keshine erekshe shattyq sezimmen kelgenin aıta kele bylaı dedi.

– Men Begalıevtiń ózimen jaqyn tanys bolmasam da ony óleńderi arqyly erekshe jaqsy kórip kettim. Bul – suńǵyla aqyn, sezimi sulý aqyn. Onyń óleńderinde tuńǵıyq tereńdik, sıqyrly ún, tildiń kesteli órnegi, sózdiń san qubylǵan boıaýy bar. Ony oqı otyryp janyńa jaıly aǵys quıylǵandaı áser alasyń. Men, ásirese, onyń Afanasıı Fettiń lırızmine shymyrlaı boılap, onyń oıynyń astary men seziminiń sólin sonshalyq sheberlikpen, dáldikpen, múmkin odan da asqan arynmen aǵylta jyrlaǵanyna janym rahattandy. Muny tipti aýdarma emes, aqynnyń óz álemi dep qabyldaý da qısynǵa sııatyndaı. Narmahan Fet bolyp emes, Fet qazaq bolyp tógilip turǵandaı.

Sodan soń sóz alǵan bilimdi, oıy erkin, sózi ótkir, orystardyń ortasynda qorǵasyndaı salmaǵy bar baýyrymyz, álem ádebıetiniń maıyn iship, jiligin shaǵa biletin ádebıettanýshy Omar Aıshahtyń alǵyrlyǵy tánti etti. Qazaqstannan kelgen qalamger baýyry úshin masattanyp, onyń búgingi mártebeli shaǵyna mereıi asyp:

– HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy orys ádebıetiniń kórnekti ókilderiniń qataryndaǵy Iаkov Polonskıı, Andreı Belyı, Aleksandr Blok, Valerıı Brıýsov sekildi aqyndarmen teń dárejedegi Afanasıı Fettiń shyǵarmalary oqýlyqtarǵa enbegenimen poezııasy orys ádebıetiniń altyn qorynda qalǵan qalamger. Al ony qazaq oqyrmandaryna tanytyp, onyń talantyn óz talantyńyzben tutastyra bilgen sizdeı aqynǵa orys ádebıetiniń ókilderi ózgeshe qurmet tanytatyny anyq. Jalpy aýdarma isi óte názik, óte kúrdeli hám asa jaýapty jumys. Álem ádebıetiniń ózinde shyǵarmany túp nusqasymen teń dárejede aýdara bilgen talanttar sanaýly. Sol ǵalamat talanttardyń qatarynda qazaqtyń Abaıy baryna maqtana alamyz. Ol Geteni Lermontov arqyly qazaqsha tógildire sóılete bildi. Pýshkındi teńdessiz tárjimalady. Bul – ádebıettegi alyptardyń sóz qudiretin máńgilik tuǵyrǵa shyǵaryp ketken erligi dese bolady. Mine, siz de sondaı erlik jasap otyrsyz.

Kezdesýge kelgen máskeýlik orys aqyndary da osydan alty jyl buryn kitapsha bolyp shyqqan Begalıevtiń aýdarmasyndaǵy A. Fettiń lırıkalarymen tanys eken. Solardyń biri Mıhaıl Isakovıch Senelnıkov aǵynan jaryla áńgime aıtty.

– Árıne men qazaq tilin bil­meı­tindikten aýdarmanyń qazaqsha nus­qasyn oqı almaımyn. Biraq onyń maǵynalyq máni men tildik quna­ry­nyń qandaı ekenin qazaq tildi árip­testerimnen surap bilgenmin. Olar­dyń túsindirýinshe, Afanasıı Fet Nar­mahan Begalıevtiń aýdarmasynda óte sátti shyqqan degen tujyrymyn estip, qýanǵanym shyndyq. Negizi meniń túsinigimde Fet aýdarýǵa kelmeıtin, ózge turpatqa kónbeıtin aqyn. Onyń poe­zııasyn sol móldir qalpynda qaıtalaý múmkin emes sııaqty seziledi. Degenmen, myqty aýdarma myqty aqynnyń ǵana qolynan keledi. Demek, bizdiń qurmetti qonaǵymyzdyń dál osyndaı deńgeıi bıik aqyn ekendigine shúbám joq. Nareke 70 jasynda Fettiń jastyq kezeńindegi, jasamys shaǵyndaǵy shyǵarmalaryn shynaıy qalpynda shyraılandyryp bere alsa, ol sonyń sezimimen, sonyń júregimen birge tynystaı bilgeni.

Shyǵarmashylyq keshtiń shyraıyn keltirgen pikirler legin máskeýlik aqyndar birinen soń biri jalǵap áketti. Sóz kezegin alǵan orystyń belgili aqyny Stanıslav Konstantınovıch Shılov qazaqtyń jazıra minezin onyń sahara keń dalasyna teńedi.

– Biz kúni keshege deıin bir shańy­raq­tyń astynda shattyǵymyz da, muńymyz da birge órilgen jandarmyz. Ortaq bolmysymyz, ortaq qarýymyz bar. Ol – rýhanı jan-dúnıemiz ben qoly­myzdaǵy qalamymyz. Bizdi búgin tanystyryp otyrǵan da, tabystyryp otyrǵan da osy qasıetti dúnıeler. Men búgingi kún taqyryptaryna óleń jazamyn. So ńǵy shyqqan kitabym «Iskra bojı» dep atalady. Dál osy taqyryptaǵy óleńim de bar. Sol óleńimde «aqyn óz boıyndaǵy Qudaı bergen jalynyn jan-jaǵyna shapaǵat nury etip shashyrata bilse, onyń jylýynan ózgeler qýat alady» degen oı aıttym. Shyǵarmany bir tilden ekinshi tilge aýdarý da sol jalyn sekildi adamdardy bir-birine jaqyndastyrady, jylytady, biriktiredi. Búgin biz, mine, bir úıdiń adamdaryndaı túsinisip, syrlasyp otyrmyz. Adamdardyń bir-birine jaqyndyǵynan ǵanıbet nárse joq myna tirshilikte.

Fetti qazaq tilinde sóılete bilgen Narmahan aqyn da óz boıyndaǵy jalyny arqyly eki halyqtyń birligin nyǵaıta túsýde. Bul jaqyndyq eki el ádebıetiniń kókjıegin keńeıtetin keńistikke bastaıdy dep senemin.

Glan Armenakovıch Ogonıan, aqyn, aýdarmashy:

– Aqyndyq – Táńirden keletin talant. Biraq kez kelgen aqyn aýdarmashy bola bermeıdi. Aýdarma ózge­niń shy­ǵarmasyn basqa tilge kóshirý ǵana dep túsinbeý kerek. Aýdarma til­dik ózgeshelik qana emes, ol aqyn jany­­nyń tuńǵıyǵyndaǵy tylsymdy, júregindegi sezimdi, sanasyndaǵy oıdy dál sol sıpat-qalpynda túısi­nip, sińirip, boıaýyn báseńdetpeı, tuz­dy­ǵyn tómendetpeı, kóńildegi kóldi terbe­tetindeı shynaıy shyqqanda ǵana óz maqsatyn oryndaǵany.

Narmahan Begalıevtiń aqyndyq aryny men aýdarmashylyq qarymy teń túsip turǵan talant ekenine tánti bolyp otyrmyn. Orys poezııasynyń pyraǵy bolyp sanalatyn Fet sekildi ushqyr aqyndy utqyr aýdara bilgen, óziniń jyrlary da jaqut marjandaı jaltyldaǵan qazaq aqynymen jaqynyraq tanysýǵa múmkindik týǵyzǵan bul kezdesý bizge erekshe áser syılady.

Ivan Ivanovıch Sabılo, máskeýlik aqyn:

– Bul kezdesýdi shyǵarmashylyq kesh dep qana qabyldamaý kerek. Bul qazaq jáne orys ádebıetindegi eleýli oqıǵa. О́ıtkeni, orys poezııasyndaǵy kúrdeli qubylys, sıqyrly sarań sózben-aq sanańda san myń shuǵyla oınatatyn aǵysy aryndy, júregi jalyndy aqynnyń aıtaryn ańdaýsyz ańǵaryp, jalǵaýsyz jandandyrý sóz óneriniń has sheberiniń ǵana qalybyna sııatyn qasıet.

Kezdesýdegi kesek oılardy kemel jyrlarymen túıindep Narmahan aǵa sybyzǵydaı syzylyp óleń oqyp, Fettiń aýdarmasyn, óz óleńderin, ózge qazaq aqyndarynyń jyrlaryn jatqa juptap júıtkidi. Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov, Jumeken Nájimedenov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qudash Muqashev óleńderi Nar-aǵanyń kómeıinen aqtarylǵan únmen ańtaryla tyńdaǵan aýdıtorııany ádemi áýezge bólep turdy.

Ystyq yqylaspen ótken kezdesýdi Reseıdiń telearnalary men ózimizdiń «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń Más­keý­degi tilshileri de túsirip, N.Bega­lıevten suhbat alyp, máskeýlik aqyn-jazýshylardan pikir surap jatty.

Kezdesý barysynda Máskeý tórin­de týǵan kúnin toılaǵan aqyn aǵa­myz osy keshke altyn ýaqyttaryn qıyp kelgen orys qalamdastaryna, kez­desýdi uıymdastyrýǵa uıytqy bol­ǵan reseılik áriptesterine jáne oǵan erekshe atsalysqan jerlesimiz, Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynyń Más­keý­degi ádebı ókili, aqyn Tursy­naı Orazbaevaǵa, Qazaqstannyń Re­seı­degi Elshiligi basshylary men qyzmetkerlerine, Elshilik janyndaǵy «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy Ábýıslam Tursynbaev, Omar Aıshah, Opabek Tańatarov sekildi boıynda qazaqtyń qany bulqynǵan, elden jyraqta júrse de ulttyq rýhy bıik baýyrlarymyzǵa, osyndaǵy búkil qazaq dıasporasyna shynaıy alǵys sezimin bildirdi.

Aqynnyń Máskeýdegi maǵynaly keshi Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy saıahat-týrǵa jalǵasyp, tarıhı qalanyń ǵajaıyp oryndaryn tamashalaýǵa tórt kún ýaqyt bólindi. Elge qaıtar saparymyzda Máskeýge oralǵanbyz. Elshilikte kútip alǵan elshiniń orynbasary Nurlan myrza bizdi taǵy bir jaǵymdy jańalyqpen qýantty.

– Narmahan aǵa, sizdiń keshten keıin oǵan qatysqan máskeýlik aqyn-jazýshylar – Stanıslav Shılov pen Ivan Sabılo kelip: «Keshegi tamasha kezdesý bizge jaqsy bir oı salyp ketti. Qazaq aqyn- jazýshylarynyń sońǵy 100 jylda orys tiline aýdarylǵan shyǵarmalaryn kitap etip shyǵaraıyq» degen usynys aıta kelipti. Bul usynysqa shyndyǵynda qýanyp otyrmyz. Árıne, ony sheshý qarjyǵa kelip tireledi. Degenmen, biz bul máseleni ońtaıly oraılastyrýdyń jolyn qarastyramyz. Jalpy, qalamger qaýymǵa qashanda qoldaý bildirýge daıynbyz. Bul máselede ózimizdiń túzgen josparlarymyz da jeterlik. Mundaı sharalar bizge de rýhanı kúsh beredi , – dedi N. Seıtimov.

Biz N. Begalıevtiń Reseı tórindegi toıy tamasha bastamalarǵa qazyq qaǵyp ketkenine qýandyq. Qaıtar kúni «Qazaq tili» qoǵamynda qoshtasý rásimi jasaldy. Jyr kerýenimen bastalǵan sapar dostyq dýmanymen júrekke jyly aǵys quıyp, máskeýlik jańa tanystar bizdi qaıtar jolǵa uzatyp salyp turdy. Biz Máskeýdi, Máskeý bizdi qımaı qol bulǵap bara jattyq.

Ashan MAILYBAEVA,

Shymkent–Máskeý–Sankt Peterbýrg–Máskeý–Shymkent.