BIZNES QAShAN BIZDIŃ IS BOLADY?

Nemese óndiris órkendiligi tóńiregindegi oılar Baıaǵyda kóldeneń ótip bara jatqan bir adam kóshe boıynda atyn doǵaryp, ózi ar­basynyń ústinde uıyqtap jatqan arbakeshti kórip “Aý, bul ne jatys? Bosqa ýaqyt ót­kiz­genshe tynymsyz eńbek etip, aqsha tap­paısyń ba”, depti. Arbakesh bolsa “Sonda ol aqshany ne isteımin?” dep suraıdy. Anaý adam “Ol aqshaǵa jańa arba men tyń at satyp alyp, burynǵydan da góri ónimdirek jumys isteıtin bolasyń”, deıdi. “Sodan soń ne isteımin?” dep suraıdy arbakesh taǵy da. “Sodan soń ózińe patsha saraıyndaı úı salyp alasyń”, dep jaýap beredi jańaǵy adam. “Sodan keıin ne isteımin?”. “Sodan keı­in shalqaıyp turyp jata­syń”. Sóıtse “Seniń oıyńsha men qazir ne is­tep jatyr­myn?” degen eken álgi arbakesh ózi­ne aqyl úıretken adamnyń betine qarap turyp. Osy bir támsil keıde bizdiń qazaqstandyq kásipkerlerdi kózge elestetedi. О́ıtkeni, olar da jańaǵy arbakesh sııaqty tirshiligine jete­tin qarajatyn jınap alyp, kottedj­derin turǵyzyp, avtomáshınelerdi qos-qosynan saılap, sodan soń bir aıaqty bir aıaqqa salyp qoıyp kósilip jatqandaı kórinedi. Qazaq­stannyń naryqtyq qatynastarǵa kóshkenine edáýir jyldyń júzi boldy, osy ýaqyt ishinde ózderin kásipkerlermiz dep ataıtyn belgili bir top ta paıda boldy. Resmı máli­metterge júginer bolsaq, eldegi sha­ǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysa­tyndardyń qatary 1,8 mıllıon adamǵa jetipti. Shaǵyn bir memlekettiń halqy deýge turarlyq san. Jarylqasa túbi osylar jarylqaıdy dep halyq ta olardan kóp úmit kútti. О́kinishke qaraı, dál qazirgi tańda ol úmit aqtaldy dep aıtýǵa aýyz bara qoımaıdy. Olaı deıtinimiz, ázirge qazaq bıznes­menderiniń basym kópshiligi “ala dorba” ar­qalaýdan, dálirek aıtqanda, alypsatarlyqtan árige uzap kete almaı tur. Qytaıdyń arzan taýarlaryn ákeledi de, baǵasyn 4-5 esege deıin ósirip satyp, nápaqasyn sodan tabady. Al turmysqa qajetti ónim óndirip, el ıgi­ligine eńbek etip jatqandar neken-saıaq. Onyń da ózindik “syry” bar. Birinshiden, saýda-sattyqpen aınalysý úlken aqyldy, bilimdi, ol az deseń, tipti basy artyq beınetti de qajet etpeıdi. Ekinshiden, shıkizatty qaı­dan alamyn, mamandardy qaıdan tabamyn dep bas qatyrmaıdy. Úshinshiden, taýaryn dorbalap ákelip satyp júrgen adamǵa ban­krotqa ushyraý qaýpi dep tónbeıdi. Jalpy, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrý ádeti biz úshin eshqashan tańsyq bolǵan emes. Sol dástúr HHI ǵasyrda da qyr sońymyzdan qalmaı keledi. Qazaq qashannan etti jaqsy kóredi, al sol etti salatyn tabaqty ózgeler jasap beredi, qazaq terlep-tepship sháı sorap­taǵandy da unatady, sháı ishetin shyny aıaq pen keseni de ózgeler jasap beredi. Eń qyzyǵy, búkil ǵumyr boıyna mal baǵýmen shuǵyldanǵan, tek qana malmen ómir súrgen halyq qoldaryna erkindik tıip, kásippen aınalysýǵa múmkindik berilgen kezde sol maldy baǵyp, ónimderin uqsatyp, qajetine jaratýǵa jaramsyz bolyp shyqty. Sondyq­tan da búginde Qazaqstandaǵy ettiń 40 paıy­zy syrttan tasymaldanady, sondyqtan da dúkenderde irimshik pen qaımaq jetkiliksiz, barlarynyń ózi untaq sútten jasalǵan jáne tapshy bolǵandyqtan baǵalary da qymbat. Sondyqtan da qymyz, shubat, jent sııaqty ulttyq taǵamdardy kúndiz qolyńa sham alyp izdeseń tappaısyń. Áıteýir, qurtty ózbek aǵaıyndar jetkizip berip jaqsy bolyp tur. Abyroı bolǵanda, (álde ókinishke qaraı ma?..) keshegi keńestik saıasattyń arqasynda qazaq­tyń ulan-baıtaq jerleri “tyń ıgerý” degen jeleýmen jyrtylyp, sol jerler búginde bizdiń baýyrlarymyzdyń nan taýyp jeýine jarap-aq tur. Shynyn aıtsaq, Keńes ókimeti osy bir aýyr da aýqymdy jumysty atqaryp bermegende, osynshama jerdi ózimizdiń aǵaıyndardyń ıgerip alýy ekitalaı edi. Sol ózgeler jyrtyp bergen jerge egin ósire al­maı, sharýasy shatqaıaqtap qalǵan bir jigittiń paıda túsetin jerlerdiń bárin sheteldikterge berip jatyr, eger bizge berse, ózimiz-aq bárin qatyrar edik, dep shirengenin de estigenim bar. Mundaı kezde ne aıtarsyń? Kúlesiń de qoıasyń... Árıne, el kásipkerlerden múlde ada dep aýyzdy qý shóppen súrteıin dep otyrǵan eshkim joq. Eginshilikpen, mal sharýa­shy­ly­ǵymen aınalysyp, jap-jaqsy kórsetkish­terge qol jetkizip, halyq muqtajyn óteýge óz úlesterin qosyp júrgen kásip ıeleri bar­shylyq. Biraq ulan-baıtaq Qazaqstan úshin qazirgi barlardyń azyraq ekenin, onyń ústine olardyń tek agroónerkásip salasynda ǵana jumys isteıtindigin moıyndaýymyz kerek. Áńgimeniń ashyǵyna kóshsek, jańaǵy dı­qandarymyz ben malshylarymyz úshin qajetti qural-jabdyqtardy jasap beretin de kásipker kerek-aq. Osydan úsh jyldaı ýaqyt buryn bazarda plastmassadan jasalǵan buıymdardy satyp turǵan bir áıeldiń túsi suryqsyzdaý, syrty qolǵa túrpideı tıetin tutqyr bir sharany kórsetip, mynaý ózimizde jasalǵan, baǵasy qymbatyraq, biraq abaısyzda jerge túsirip alsańyz shytynap jarylyp ketedi, al mynaý kórshi respýblıkada jasalǵan, baǵasy da ar­zandaý, sapasy da jaqsyraq, dep óz taýar­lary týraly maǵlumat berip turǵanyn kór­genim bar. Túsine bilgen adamǵa osy bir bolmashy jáıttiń ózi kóp nárseden habar beretin sııaqty. Kásipkerler úshin memlekettiń jasap jatqan jaqsylyǵy ushan-teńiz. Tekserýlerge tyıym salyndy, salyqtar azaıtyldy, ban­krotqa ushyraı jazdaǵan kezde keıbireýle­rine qarjylaı kómek te kórsetildi. Sonda da bolsa bizdiń kásipkerlerimiz halimiz múshkil dep kóz jastaryn kól qylýlaryn, járdem surap alaqan jaıýlaryn qoıar emes. Avtomo­bıl men traktor shyǵarý qıyn shyǵar, al jer jyrtatyn soqa men tuqymsepkish shy­ǵarýdyń qandaı qıyndyǵy bar? Mıllıon­daǵan gektar jerge egin egip otyrǵan Qazaq­stan jańaǵy atalǵan tehnıkany túgeldeı syrttan jetkizedi. Sol úshin qyrýar qarajat shyǵyndalady. Batystyń keıbir damyǵan elderinde, má­selen, Germanııada kásipkerlik el ekono­mıkasynyń 80 paıyzyn quraıtyn kórinedi. Al bizde ol ázirge 20 paıyz shamasynda ǵana. Eger jeke adam turǵysynan alar bolsaq, dál osy Batysta bir sharýa 60 myń  dollardyń ónimin óndiredi eken. Bul kórsetkish Qazaqstanda ázirge 3 myń dollardyń kóleminen asa almaı tur. Bul jaǵdaıdyń Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı arasyndaǵy Keden odaǵy tolyq kúshine engen kezde el kásipkerleri úshin aıtarlyqtaı problemalar týyndatýy múmkin. Olar qazirdiń ózinde bizdiń ónimderimiz ótpeıdi, onyń esesine kórshi memleketterden jetkizilgen ónimder qazaqstandyq rynokty jaýlap jatyr dep shý kóterýde. Osyndaı daýdy alǵashqylardyń biri bolyp kondı­ter­shiler bastady. Araq-sharap pen syra ónim­derin shyǵarýshylar da sasqandarynan bar páleni jarnamanyń joqtyǵynan, dálirek aıt­qanda, Qazaqstanda ishimdikti jarnama­laýǵa tyıym salynǵanynan kóre bastady. Olardyń paıymdaýlarynsha, eldegi búkil buqaralyq aqparat quraldary halyqty syra men spırtti ishimdikterdi satyp alyńdar dep kúndiz-túni úgitteı bastasa, kásipkerlik jaǵdaıy birden jaqsaryp ketetin kórinedi. Jarnama demekshi, teledıdarlar berip jat­qan jarnamalarǵa qulaq túrip baıqa­sańyz, qazaqstandyq ónimderdi kóp kezdestire bermeısiz. Negizinen “pamperster” jáne ydys-aıaq pen kir jýatyn quraldar. Otandyq bıznesmenderiń araq-sharapty jarnamalaýǵa ruqsat surap álek bolýynyń da bir syry osynda bolsa kerek. О́ıtkeni, árkim barymen – bazar. Áńgimeniń ashyǵyn aıtý kerek, keıde bizdiń birqatar kásipkerlerimizdiń óndirispen aınalysýǵa qabiletsizdikterine ǵana emes, sonymen birge saýatsyzdyqtaryna da jıi-jıi kýá bolýǵa týra keledi. О́ıtkeni, óz basym taýardyń ótimdiligin onyń sapasy men qunynan izdep jatqan birde-bir kásipkerdi kezdestirgen emespin. Báriniń de aıtatyndary bizge jaǵdaı jasalmaıdy, bizdiń ónimderimizdi satyp almaıdy, jumys istýge kedergi kel­tiredi degen sol baıaǵy jattandy sóz. Eger dúken ataýlynyń sóreleri qazaqstandyq taýarlarǵa lyqa tolyp turyp, halyq olardy satyp almaı jatsa, kásipkerler ókpesin túsinýge de bolar edi. Biraq, qaıda sol taýarlar?.. Bizde, joǵaryda ózimiz aıtyp ótkendeı, saýda-sattyq pen restoran bıznesi jaqsy damyp tur. Restoran qojaıyndary áıteýir bir syltaý taýyp apta saıyn banket ótkizetin qazaq aǵaıyndarǵa rahmet deıdi eken. О́ıt­pegen kúnde kóptegen meıramha­nala­rymyz­dyń (qazaqsha aıtqanda) jabylyp qalý qaýpi de joq emes kórinedi. О́ıtkeni, ana sheti men my­na sheti atshaptyrym dámhanalarǵa baǵa­sy­nyń qymbattyǵynan halyq kóp bara ber­meıdi. Onyń ústine qyzmet sapasyn da kisi qyzyǵarlyqtaı dep aıtý qıyn. Al eger baǵaǵa kelsek, ol týraly mynadaı bir nazar aýda­rar­lyq mysal keltirýge bolady. Má­se­len, qyzyl balyqty juqalap týrap on ústel­diń árqaısysyna eki jerden qoıatyn bol­sańyz, ol sizge restoranda kem degende 120 myń teń­gege túsedi eken. Osyndaı jıyrma tárelke balyq taǵamyn ázirleý úshin 6 kı­lo­daı balyq qajet. Eger sol balyqty ózińiz satyp alyp úıde ázirleıtin bolsańyz, ol úshin siz nebári 12 myń teńge ǵana shyǵyndaısyz. Res­toran degenniń ne ekenin jáne olardaǵy baǵa jaǵ­daıyn osydan-aq túsine berýge bolady. Bul jáıtti biz ánsheıin kóptegen kásip­kerlerimizdiń tek aqsha tabý úshin ǵana jumys isteıtinine, aqsha taba otyryp, sonymen qatar, halyqqa sapaly qyzmet te kórsetý kerek ekendigin eskere bermeıtinine mysal retinde keltirip otyrmyz. Bolmasa saýda-sattyq pen restoran bıznesine tirelip turǵan eshteńe joq, eldi órkendetetin de olar emes. Qazaqstanǵa keregi – ónerkásipti damytý. Sol úshin Memleket basshysynyń tikeleı uıytqy bolýymen ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarlamasy qabyldanyp, sol úshin de básekege qabiletti, eksportqa baǵdar ustanǵan ónimder shyǵaratyn kásipkerlerge memleket tarapynan eleýli jeńildikter qarastyrylyp otyr. Sońǵy jyldary ózimizde eshteńe shyq­paı­dy, ne qajettiń bári syrttan tasymaldanady degen sózder jıi estile bastady. Al qazaq­standyq kásipkerler qatary bolsa aı sanap emes, kún sanap ósip keledi. Sondyqtan shy­ǵar sala-sala boıynsha túrli assosıasııalar paıda bolyp, olar óz adamdarynyń múdde­lerin de qorǵaı bastady. Osyndaıda eske túsedi, 2-3 jyldaı ýaqyt buryn qurylys­shylar assosıasııasy basshysynyń páterler baǵasyn rynoktyń ózi retteıdi dep uıalmaı-qyzarmaı qarap turǵanyn estigenim bar. Meni osyndaı jaýapty qyzmetter atqaryp júrgen azamattardyń ótirik aıtatyny (álde saýat­syzdyǵy ma?..) tańqaldyrdy. Áıtpese dál bizdiń elde baǵany rynoktyń rettep jatpa­ǵanyn, olardy sol kásip túrimen aınalysý­shylardyń qaltalarynan alyp qoıa salaty­nyn ol bilýge tıis. Sol sebepti de bizde bir taýardyń quny qatar turǵan eki dú­kende eki túrli. Sol sebepti de Qazaqstandaǵy páter­ler­diń ár sharshy metriniń quny 1 myń dol­lardan asyp ketip otyr. Eń qymbat degen turǵyn úıdiń bir sharshy metrin alyp, soǵan ketken materıaldardy (negizinen qytaılyq) jáne jumyskerge tólenetin (eger ol laıyqty tólenip jatsa) eńbekaqyny esepshotqa qalaı qaqsań da onyń myń dollardyń mańaıyna da barmaıtynyn búginde ekiniń biri biledi. Ol týraly qurylys salasynyń mamandary da talaı-talaı aıtyp júr. Mine, bul da bizdegi bıznestiń shynaıy bet-beınesin kórsetetin mysal. Bálkim, kásipkerlerimizdiń óndirispen shuǵyldanýǵa bet burmaýy osyndaı ońaı jolmen aqsha jasaýǵa ádettenip alǵandyqtan da bolýy múmkin. Aıtty-aıtpady, jeńil aqsha ózdiginen kelip quıylyp jatsa, mańdaı terletip ne kerek... Kásipkerlerge aıtylyp jatqan sóz, jasalyp jatqan jaǵdaı az emes. Biraq, baıaǵy jartas – bir jartas, ózgerip jatqan dúnıe shamaly. Osyndaıda bıznespen aınalysýshy­larǵa degen kózqarasty ózgertý kerek shyǵar degen oı da kókeıge oralady. Máselen, ónim shyǵarmaıtyn, negizinen saýda-sattyqpen aınalysyp jeńil aqsha tabatyndarǵa (“restoran bıznesi” men úı salyp qymbatqa satýshylardy da osy sanatqa qosý kerek) memleket salyqty kóbeıtse. Sonda bosa da halyqqa paıda kel­tirmeıtin olar, eń bolmasa memleketke paıda keltirer edi. Al endi baǵa ósip ketedi degenge kelsek, munyń ózi ánsheı­in sóz. Aqsha sanap úırenbegen bizdiń aǵaıyn­dar da sońǵy jyldary ońdy-soldy shashyla berýdiń orynsyz ekenin azdap bolsa da uǵyna bastady. Sondyqtan da burynǵy dúrbeleń búginde joq. Keıbir kúmándi jolmen baıyǵan nývorıshter bolmasa, taban aqy-mańdaı ter­men “mal tapqandar” ámııan­daryna uqypty­raq qaraıtyn boldy. Demek, baǵany ósirý ar­qyly únemi ushpaqqa shyǵa bere almaıtyn­daryn bıznesmender de túsindi. Jalpy, bıznesmenderge jaqsylyq jasaý degendi kópshilik jurt oń qabyldaı qoı­maıdy. Halyq alypsatarlyqpen paıda taýyp júrgen olardyń ózgelerden nesi artyq dep oılaıdy. Osydan kelip “e-e, bıznesmen de­ge­ni­mizdiń deni sheneýnikter ǵoı, olar óz­derine ózderi jaqsylyq jasap jatyr ǵoı” de­gen sııaqty pysh-pysh áńgimeler paıda bo­lady. Shynynda da kásipkerler úshin, onda da naqty ónim óndirip jatqandarǵa tym joǵary emes paıyzdyq ósimmen nesıeler be­rilse, salyqtan belgili bir jeńildikter ja­sal­sa jetip jatatyn tárizdi. Naǵyz kásipker odan arǵysyn ózi-aq dóńgeletip áketýge tıis. Sóz joq, kásipkerlikti oılaǵandaı dá­rejede órge bastyrý úshin bilim men qabilet qajet. Bizde dál osy máseleniń aqsap jatqany barshaǵa aıan. О́ıtkeni, bul ispen qazaqstandyqtar buryn-sońdy aınalysyp kórgen emes. Al bilmeıtin jerdiń oı-shuqyry kóp. Osyndaıda “Bolashaq” baǵdarlamasymen shetelderden oqyp kelgen jastar oıǵa oralady. Solardyń bilimderi men áleýetin nege paıdalanbasqa? Naryqtyq qatynas­tardyń qyr-syryn kapıtalıstik elderden oqyp kelgen solar úıretpegende kim úıre­tedi? Álde tamyr-tanystyqtyń arqasynda bilim alyp kelgen olar elge oralǵan soń da sol tásilmen jyly oryndar izdeı me? О́ıtken kúnde olardan el úshin qandaı paıda bar? Olardy oqytýǵa jumsaǵan qarjynyń qaı­tarymy qaıda? Osy tárizdes saýaldar búginde árkimniń de kókeıinde júr. Qalaı de­gende de, “Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolam...” deıtin Sultanmah­muttardyń el úshin óte qajet bolyp turǵany kúmánsiz. Toqsan aýyz sózdiń toqeterine kelgende bız­nes qashan tolyqqandy bizdiń is bolady de­gen saýal búginde kim-kimdi de mazalaıdy. О́ki­nishke qaraı, naqty qaıtarar jaýap ázirge joq... Seıfolla ShAIYNǴAZY.